Skip to main content

Full text of "Opera"

See other formats


Presented to the 
library of the 

UNIVERSITY OF TORONTO 

by 



Digitized by the Internet Archive 
in 2013 



http://archive.org/details/opera05taci 



*****%. 

PV 



2- - 



C. CORNELII 

T A C I T I 

OPERA, 

RECOGNOVIT, EMENDAVIT, 

SUPPLEMENTIS EXPLEVIT, 

NOTIS, DISSERTATIONIBUS, 

ILLUSTRAVIT, 

GABRIEL BROTIER. 



EDITIO NOVA ET AUCTIOR. 
VOL. V. 



lonBini: 

CUKANTE ET IMPRIMENTK 

ABRAHAMO JOANNE VALPY, A. M. 

COLLEGII PEMB. OXON. NUPERRIME SOCIO. 



ViSNEUNT APUD LUNN, LONDINENSEM; ET BIBLIOPOLAS 

OXONIENSES, CANTABRIGIENSES, EDINENSES, 

KT DUBLINIENSES. 



PR 






4 






fc, A 




w 



STEMMA CJESARUM. 



C. Julius Ctvsar,, 1. Uxor Aurelia, 2. 



VOL. V. p. 1, 



C. JULIUS C/ESAR, DICTATOR, 3. Julia„12. 

Uxorcs Uxor 

Cossutia, 4. Coinelia, 5. Pompeia, 10. Calpmnia, 11. M. Atii Balbi, 13. 

Julia, 6. 
Vxor 
Cn. Pompeii Magni, 7. 



Octavia, 16. 
Vxor primo 
C. Claudii Marcelli. 



17. 



Secundo 
M. Antonii tiiumviri, 31. 



M. Marcelms, 18. 

Vxores 

Pompeia, 19. Julia, 46. 



Marcella major, 20. 
Vxor 
Apuleii, 21 



Marcella minor, 27. 
Vxor 
M. Valerii M. Vipsanii M. Julii 
Messalae, 23. Agrippae, 47. Antonii, 29. 



M. Valerius N. N. 28. L. Antonius, 
Apuleia Messala 30. 

Varilia, 22. Barbatus, 24. , 

Vxor 

Domitia 

Lepida, 2c 



Antonia Antonia 

major, 32. minor, 42. 

(Tacito minor) Uxor 

Vxor Neronis Claudii 

L. Domitii Drusi, 79. 
Ahenobarbi, 
33. 



C. OCTAVIUS CjESAR AUGUSTUS, IMPERATOR, 43. 

Vxores 
Clodia, 44. Scribonia, 45 Livia, 66. 

r ^ x Cui jam erant liberi 

Julia, 46. ex 

Uxor Tiberio Nerone, 67. 

M. Marcelli, M. Vipsanii TIEERII 
Agrippae. 
47. 



Valeria Messalina, 26. 

Vxor 

CLAUDII 

Imperatoris, 

100. 



Cn. 

Domitius 

Ahenobar- 

bus, 34. 

Vxor 

Agrippina 

Germanici 

filia, 

93. 



Domitia, 40. 

Vxor 

Passieni 

Crispi, 

94. 



Domitia Lepida, 25. Vxor 
Uxor Livia, 

M. Valerii C. Appii Germanici 
Messala? Junii soror, 
Barbati, Silani, 71. 

24. 41. 




L. DOMITIUS NERO 
IMPERATOR VI. 

35. 

Vxores 

Octavia, 36. Poppaea Sabina, 37. Statilia Messalina, 39. 



M. jEmilius 
Lepidus, 54, 

Vxor Uxor 

Drusilla, 95. Junii Silani, 
56. 



jEmilia 

Lepida, 55. Germanici 

soror, 71. 




Tiberius, N. Filius, Julia, 



72. 73. 

Gemelli. 

Neronis 
Caesaris, 



74. 
Uxor 
Rubellii 
Blandi, 
75. 



Uxor 

Agrippina, 

Agrippaa 

filia, 



Livia, 71. 

Uxor 

Caii Ceesaris, 48. Drusi Caesaris, 70. 



Plautia Urgulanilla, 
• 101. 



TIBERIUS 

CLAUDIUS 

IMP. V. 

100. 
Uxores 
iElia Petina, Valeria Messalina, 



Lucius Silanus 

Torquatus, 

59. 



Rubellius Plautus,76. 

Uxor 
Antistia Pollutia, 77. 



Claudia 

103. 



104. 

Antonia, 105. 

Uxor 

Cn. Corn. 

Pompeii, Sylla?, 

106. 107. 



Agrippim. 
93. 



Britannicus, 
108. 



Octavia, 
36. 



Nero Cassar, 
82. 

Uxor 

Julia 
Drusi Caesari 

iilia, 

74. 



Drusus Caesar, 

83. 

Uxor 

iEmilia Lepida, 



Caius Caesar, CAIUS 

85. CALIGULA 

IMP. IV. 



Claudia, Livia Orestilla, Lollia Pauli 
87. 88. 89. 



NN. 
Duo infantes 
mortui, 
92. Cn. 

Domitii 
Milonia Cassonia, Ahenobarbi 
90. 34. 



Agrippina, 
93. 

Uxor^ 

Passieni 

Crispi, 

94. 



CLAUDII 

Imperatoris, 
100. 



Drusilla, 
95. 
Uxor 
lu Cassii M. Lepidi, 
Longini, 54. 

96. 



Vari 

98. 



STEMMA (LESARUM 



VOt. v. 



STEMMA CJESARUM 

AD NUMMORUM, SCRIPTORUM VETERUM, AC MAXIME 
C. CORNELTI TACITI 

INTELLIGENTIAM ILLUSTRATUM. 



1. CAIUS JULIUS CiESAR, nobilissima Juliorum familft 
genitus, dictatoris pater, fratrem habuit Lucium Julium Caesarem. 
Hic praetor, ille praetura perfunctus, nullis evidentibus causis, dum 
calceantur, repentina morte obiere: Lucius Romae, Caius Pisis 
exanimatus A. U. C. 670. Julia, eorum soror, conjugem habuit 
C. Marium, septies consulem, seculi sui decus et ornamentum^ 
dictatori Caesari virtutis incitamentum. Caesarum, totiusque gentis 
Juliae,, licet Ascanio Julo, iEneae filio, et Venere De& ortos se 
jactitarent, laus maxima fuit Dictator C^sar. Sueton. in 
Jul. i et vi. Plin. vn. 53. Plutarch. in Mario, p. 408. 

2. AURELIA, uxor Caii Julii Caesaris, dictatoris mater; 
fcemina morum honestate illustris. Plutarch. in Caesare, p. 711. 
Tacit. Dialog. de Orat. xxviii. 

3. CAIUS JULIUS CiESAR, DICTATOR, natus est iv. 
Idus Quintiles., A. U. C. 654. A. C. 99. Mario VL et Valerio 
Flacco consulibus. Pharsalicis in campis Cn. Pompeii Magni 
victor, Romae, terrarum dominae, imperavit A. U. C. 706. Qua- 
driennio pdst, a M. Bruto, C. Cassio, aliisque conjuratis, Idibus 
Martiis anni U, C. 710. occisus est. Vir Romanorum maximus^ 



4 3TEMMA C.ESARUM ILLUSTRATUM. 

et laude dignissimus, nisi, quod suroinum est in Iiberi civitate 
crimen, libertatem perdidisset. Mentis capacitate, animi sublimi- 
tate, celeritate ingenii supra humanam et naturam, et fidein, evectus, 
non patriam tantum, sed totum terrarum orbem rebus praaclare 
gestis illustravit. Ad gloriam tamen, incertum, an ad generis 
humani injuriam natus, qui collatis signis quinquagies dimicavit, et, 
praeter bellorum civilium strages, undecies centena et xcn M. 
hominum 1 a" se occisa praeliis ipse prodidit. Macrob. Saturnal. 
I. 12. Vell. Patercul. n. 41 et seq. Plin. vn. 25. 

In nummis appellatur Cjesar imp. cos. avg. pont. max. 
dict. perp. CcEsar imperator, consid, augur, pontifex maximus, 
dictator perpetuo. Post mortem divos vel divvs Jvlivs. 

4. COSSUTIA, uxor Caesaris, familia equestri, sed admodum 
dives. Caesari adhuc pr&textato desponsata_, posteA dimissa. 
Sueton. in Jul. Ca?s. i. 

5. CORNELIA, Cinna* quater consulis fllia, secunda uxor 
Caesaris; quam ut repudiaret & dictatore SyllA, neque spe, neque 
metu unquam compelli potuit. Defunctam, cum quaestor esset, 
pro rostris laudavit. Sueton. in Jul. i et vi. Plutarch. in Jul. 
p. 707. 

6. JULIA, Caesaris et Corneliae filia,- primum Servilio Caepioni 
desponsata; eo deinde repudiato, fuit Cn. Pompeio Magno col- 
locata A. U. C. 695. Illam A. U. C. 700. mortuam laudavit nepos 
Octavius : in ejus honorem venationes ludosque gladiatorios insti- 
tuit Caesar, pater optimus. Sueton. in Jul. xxi. In Aug. viii. 
Dio, xxxvni. p. 63. xxxix. p. 120. xliii. p. 225. 

7. CNEIUS POMPEIUS MAGNUS, Pompeio Strabone 
et Lucilia A. U. C. 648. pridie Kalendas Octobris genitus, con- 
jux Juliaa. Pompeio majorem non haberet lioma, si Caesarem 
non tulisset. Octavo decimo aetatis anno civilia bella sustinuit. 
Viginti tres annos natus, privatis ut opibus, ita et consiliis, dignita- 
tem patriae vindicare aggressus est. Magna ausns, magnificentius 



* Vt vulgo scribimus 1,192,000. ho- 
minum. Plutarchus in Caesar. p. 715. 
ait Juliura diversis teraporibus sigua 



contulisse cum tricies centenis millibns., 
3,000,000. hominum'; decies, 1,000,000. 
interfecisse, totidetti cepfsse. 






STEMMA C.ESARUM ILLUSTRATUM, 5 

conata exsecutus, orarn maritimam a praedonibus liberavit; impe- 
rium maris populo Romano restituit ; Asiain, quam ultimam 
provinciarum accepcrat, eamdem mediam fecit; subacta Africa\, 
Magni nomen in spolium cepit. Ex Ponto, Armenia, Paphla- 
gonia, Cappadocia, CiliciaV, Syria, Scythis,, Judaeis, Albanis, Iberia\, 
insula Creta, B isternis,, et super haec de regibus Mithridate atque 
Tigrane triumphavit. Tot victoriarum monumentum superstes esse 
voluit in delubro Mkiervae, quod A. U. C. 696. ex manubiis 
dicavit, posita hac inscriptione : Cn. Pompeivs magnvs imp. 

BELLO XXX ANNORUM CONFECTO^ FVSIS_, FVGATIS, OCCISIS, 
IN DEDITIONEM ACCEPTIS HOMINVM CENTIES VICIES SEMEL 

lxxxiii m. (12,183,000. hominum) depressis avt captis 

NAVIBVS DCCCXLVI. OPPIDIS, CASTELLIS MDXXXVIII IN 
FIDEM RECEPTIS. TERRIS a maeotis LACV ad RVBRVM 

mare svbactis, votvm me rito Min ervae. Civis optimus 
ac felicissiinus, si parem ferre potuisset, nec inexplebili pecuniae 
cupiditate laborasset. Dominationem dum unus affectat, victus 
interficitur A. U. C. 706. et Caesar, mortuo illacrymans, bis victor 
videtur, ac solus imperat. Plin. vn. 26. xxxvn. 2. Tacit. Annal. 
xiii. 6. Vell. Pater. u. 29. Plutarch. in Pompeio, p. 619. 

In nummis appellatur Cn. magn. pivs procos. imp. imp. 
iter. praef. clas. et orae marit. ex sc. id est, Cneius 
magnus, pius, proconsul, imperator, imperator iterum, prefectus 
dassis et or& maritim&, e% senatus consulto, 

8. N. Cn. Pompeii et Juliae filius, Caesaris nepos, natus ad 
maxima, et Caesarem inter ac Pompeium pacis vinculum ; sed 
brevi post matrem extinctus est A. U. C. 701. Cum ipso stirps 
Caesaris, et reipublicae Romanae libertas periere. Vell. Patercul. 
11. 47. 

9. N. Cn. Pompeii et Juliae fllia, neptis Caesaris. In partu 
occubuit mater ejus Julia A. U. C. 700. Ipsa paucos dies vixit. 
Plutarch. injul. p. 647. Dio, xxxix. p. 120. 

10. POMPEIA, Quinti Pompeii filia, Lucii Sjllae neptis, 
tertia uxor Caesaris, qui illam repudiavit, a Publio Clodio adulte- 
ratam opinatus. Cur dimisisset interrogatus, respondit: thalamum 
Casaris non modo crimine, sed etiam suspkione vacuum esse debere* 



6 STEMMA CiESARUM ILLUSTRATUM. 

Sueton. in Jul. vi. Plutarch. in Jul. p. 7H. in Cicerone, p. 874 
et 875. 

11. CALPURNIA, L. Calpurnii Pisonis filia, nupsit Caesari 
A. U. C. 695. Interfecto conjuge, acl M. Antonium confugit ; 
convasatis ex uxoria domo quatuor millibus talentorum, Angh 
900,000/. Sueton. in Jul. lxxxi. Plutarch. in Jul. p. 714. in 
Antonio,, p. 922. 

12. JULIA, Caii Julii Caesaris praetorii,, et Aureliae filia, 
Caesaris dictatoris soror, uxor M. Atii Balbi. Sueton. in Aug. iv. 

13. MARCUS ATIUS BALBUS, stirpe Aricinus, Juliae, 
dictatoris sororis, conjux,, Augusti avus ; multis imaginibus senato- 
riis nobilisj Caesarum affinitate nobilior. Sueton. in Aug. iv. 

14. ATIA, M. Atii Balbi et Juliae filia, uxor Caii Octavii, 
mater Augusti. Sueton. in Aug. iv. Tacit. Dialog. de Orat, 

XXVIII. 

1.5. CAIUS OCTAVIUS, Atiae conjux, Augusti pater, ori- 
undus Velitris, familia equestri, sed vetere ac locuplete. Post 
praeturam Macedoniam sortitus est. Residuam Spartaci et Cati- 
linae manum delevit : Bessos Thracasque magno prselio fudit, 
socios tractavit humanissime. Decedens Macedonia_, priusquam 
profiteri se candidatum consulatus posset^ morte repentina obiit. 
Ex priore cum Ancharia matrimonio Octaviam susceperat, quae ad 
stirpem Caesarum nihil pertinet. Sueton. in Aug. m. iv et v. 

16. OCTAVIA, Atiae et Octavi filia, soror Augusti; primum 
Fausto Syllae destinata, deinde Claudio Marcello et M. Antonio 
nupta : foemina virtutum et literarum studiis comniendatissima. 
Defunctam A. U. C. 743. laudavit Augustus. Corinthii templum 
ei sacrarunt. Sueton.«in Jul. xxvn. Dio, liv. p. 546. Pausa- 
nias, 11. 3. in Corinth. Plin. 111. 2. Sec. 3. 

17. CAIUS CLAUDIUS MARCELLUS, Octaviae, sororis 
Augusti, conjux ; consulatum gessit A. U. C. 704. Licet Caesari 
dictatori afflnis, fuit tamen ei inimicissimus. Sueton. in Jul. 
xxvii. Dio, xl. p. 148. 

18. MARCUS MARCELLUS, Octavia? et Claudii Marcelli 
iiiiub, maximae spei juvenis, Augusto carissimus, et successionis, in 
quam alebatur, capax : sed flagrantibus populi Romani studiis in- 



STEMMA C/ESARUM ILLUSTRATUM. 7 

tra juventam ereptus est A. U. C. 731. Memoriam ejus maximis 
honoribus prosecutus est Augustus ; immortalem fecit Virgilius. 
Tacit. Annal. n. 41. in. 64. Dio, liii. p. 517. Virgil. iEneid. 
yi. 883. 

19. POMPEIA, Sexti Pompeii filia, M, Marcello desponsa 
A. U. C. 715. Dio, Lib. xlviii. p. 380. 

JULIA, Augusti et Scriboniae filia, M. Marcello nupta 
A. U. C. 7^9. Dio, liii. p. 515. De illa plura dicentur inlra 

n. 47. 

20. MARCELLA major, Claudii Marcelli et Octaviae filia: 
primo uxor, ut mihi videtur, Apuleii, deinde Valerii Messalae. 
Sueton. in Aug. liii. Dio, liv. p. 543. 

21. APULEIUS, Marcellae majoris conjux, forte filius Sexti 
Apuleii, qui consulatum gessit A. U. C. 725. Dio, liv. p. 543. 

22. APULEIA VARILIA, neptis Octaviae sororis Augusti, 
Apuleii et Marcellae majoris filia, damnata adulterii A. U. C. 770. 
ct ultra ducentesimum lapidem ablegata. Tacit. Annal. 11. 50. 

23. M. VALERIUS MESSALA BARBATUS, alter Mar- 
cellae majoris conjux, consul A. U. C. 742. Sueton. in Aug. lxiii. 
in Claud. xxxvi. Dio, liv. p. 541. 

24. M. VALERIUS MESSALA BARBATUS, Messate 
Barbati et Marcellae majoris filius, Messalinae pater. Sueton. in 
Claud. xxvi. 

25. DOMITIA LEPIDA, Antoniae minoris et L. Domitii 
Ahenobarbi filia, uxor Messalae Barbati, mater Messalinae. Fce- 
mina impudica, infamis, violenta; forma, aetate, opibus, vitiis, 
Agrippinae, Neronis matris, aemula : ideo morte damnata A. U. C. 
807- Tacit Annal. xi. 37. xn. 64. Sueton. in Claud. xxvi. in 
Ner. vil. 

26. VALERIA MESSALINA, Messalae Barbati et Domi- 
tiae Lepidae filia, uxor Claudii imperatoris : novae, et furori prox- 
imae, libidinis fcemina. Cum imperator Ostiae diversaretur, Silio 
nubere ausa est. Inauditum ob scelus occisa A. U. C. 801. Sueton. 
in Claud. xxvi. Tacit. Annal. xi. 26 et seq. 

In nummis^appellatur OTAAEPJA MEZ2AAINA. MEZ2A- 
AINA XEBAXTH. Id est, Valeria Messalina; Messalina Augusta. 



8 STEMMA C.ESARUM ILLUSTRATUM. 

In aerea Musci Gallici statua Mes. Aug. id est, Messalina 
Angutfdi 

TIBERIUS CLAUDIUS, IMPERATOR V. conjux Mes- 
salinae. De ihVdicetur infra n. 101. 

27., MARCELLA minor, Octaviae et Marcelli filia, primum 
M. Vipsanii Agrippee, deinde M. Juli Antonii uxor. Sueton. in 
Aug. lxiii. Plutarch. in Anton. p. 955. 

MARCUS VIPSANIUS AGRIPPA, Marcella* minoris con- 
jux, postea Juliae, Augusti filiae. De illo plura n. 47« 

28. NN. liberi, quos Vipsanius Agrippa ex Marcella minore 
susceperat, antequam Juliam, Augusti filiam, uxorem duceret. 
Sueton. in Aug. lxiii. 

29. MARCUS JULUS ANTONIUS, M. Antonii triumviri 
et Fulviae fllius, Marcellae minoris, ab Agrippa dimissae, conjux : 
consulatum gessit A. U. C. 744. Vir projectae libidinis, et ob 
adulterium Juliae, Augusti filiae, morte punitus. Egregium car- 
men illi inscripserat Horatius, Pindari laudator et aemulus. Tacit. 
Annal. in.t 18. iv. 44. Dio, liv. p. 546. lv. p. 555. Horat, 
iv. Od. 2. 

30. LUCIUS ANTONIUS, Juli Antonii et Marcellae minoris 
filius. Ob scelus patris, adhuc admodum adolescentulus in civi- 
tatem Massiliensem a1b Augusto sepositus est, ut specie studiorum 
nomen exilii tegeretur. Obiit A. U. C. 778. Tacit. Annal. iv. 44. 

31. MARCUS ANTONIUS, triumvir, M. Antonii, oratoris, 
filius, alter Octaviae, sororis Augusti, conjux, cui nupsit A. U. C. 
714. Eam ver6 repudiavit A. U. C. 722. ut Cleopatrae, /Egypti 
reginarum novissimae, ipse serviret. Caesare dictatore occiso, ses- 
tertium septies millies, Angl. 5,833,333/. 6s. Sd. ad aedem Opis 
depositum occupaverat. Civis pessimus, in triumviratu praegravis, 
et scelere proscriptionum infamis. Summa saepe consecuturus, 
nisi fortuna sua inferiorem, aut potius indignum, se semper praesti- 
tisset. Ad Actium victus A. V- C. 724. multa desidiae crimina 
morte redemit, scriptis tamen et morte Ciceronis aeternum famosus. 
Vell. Patercul. n. 60 et 87. Dio, L. p. 420. Plin. vn. 45. 
Plutarch. in Anton. Cicero in Philippic. 

Jn nummis appellatur M. Antok. M. f. M. n. avg. imf. 



STEMMA C&SARUM ILLUSTRATUM. 9 

COS. DESIG. ITER. ET. TERT. IIIVIR. RPC. ld CSt, MttTCUS 

Antonius, Marci fi/ius, Marci nepos, augur, imperator, consul 
desiguatus iterum et tertium, triumvir reipubliaR constituend<z. 

32. ANTONIA major, Octaviae, Augusti ^sororis, et M. An- 
tonii triumviri filia, uxor L. Domitii Ahenobarbi. A Tacito 
Antonia minor appellatur ; fortc Antoniam majorem ex Fulvisk 
ante susceperat Antonius. At Dio perperam scripsit Antoniam 
Cn. Domitio fuisse desponsatam. Dio, xlviii. p. 390. Tacit. 
Annal. iv. 44. Sueton. in Nerone, v. Plutarch. in Anton. p. Q55. 

33. LUCIUS DOMITIUS AHENOBARBUS, Cn. Do- 
mitio, Caesaris dictatoris interfectore, genitus, conjux Antoniae 
majoris. Vir profusus, arrogans, immitis : exercitu Albim trans- 
cendit ; longiusque penetrata Germania_, quam quisquam priorum, 
insignia trinmphi adeptus est. Obiit A. U. C. 778. Sueton. in 
Nerone, iv. Tacit. Annal. iv. 44. 

34. CNEIUS DOMITIUS AHENOBARBUS, Antonia; 
majoris et Lucii Domitii filius; Agrippinam, Germanici filiam, 
uxorem duxit A. U. C. 781. consulatum gessit A. U. C. 785. 
Omni parte vita? ita detestabilis, ut ex se et Agrippina nihil boni 
nasci posse yere pronuntiaverit Suetonius in Nerone, v. Tacit- 
Annal. iv. 75. Dio, Lvin.p. 633. lxi. p. 6Q0. 

AGRTPPINA, Germanici et Agrippina?, Vipsanio Agrippa 
genita^, filia, Cn. Domitii uxor, Neronis imperatoris mater. De 
hac imperii Romani face dicemus, n. 93* 

35. LUCIUS DOMITIUS NERO CLAUDIUS, IMPE- 
RATOR VI. Agrippinae et Cn. Dcmitii Ahenobarbi, pessi- 
morum parentum filius pessimus : natus est decimo octavo Kalen- 
das Januarias, A. U. C. 790. A vitrico suo Claudio gener ac 
filius adoptatus, in familiam Claudiam et nomen Neronis transiit. 
Regnum ita auspicatus est A. U. C. 807. ut inter optimos principes 
haberi potuerit ; ita gessit postea, ut inter nequissimos ac scelera- 
tissimos semper sit annumerandus. Princeps nefandi ingenii, om- 
nium immanitatum, omnium turpitudinum capax, et principatus 
libidine omnium reus. Illum, funeratis Ca^saribus, tamquam 
pestem, incensa Roma exhorruit. Christiana religio, quod primum 
eum hostcm habuerit, gloriatur. Ilominibus sibique invisus^ et 



10 STEMMA CJESARUM ILLUSTRATUM. 

atroci senattis consulto capite damnatus, ipse, scelerum suorum 
vindex, carnificis partes in se explevit A. U. C. 821. In eo defecit 
Caesarum progenies tot virtutibus olim illustrata, omnigenis recen- 
tiorum Caesarum vitiis infamata. Plutarch. in Anton. p. 955. 
Sueton. in Nerone, vi. Tacit. Annal. xn. 25. Plin. xxn. 22. 
Sect. 46. Dio, lxiii. p. 727. 

In nummis ante principatum appellatur Nero Clavd. Caes. 

DRVSVS GeRM. PRINC. IVVENT. COS. DESIG. SACER. COOP. 

in omn. conl. svpra nvm. ex sc. id est, Nero Claudim 
Casar Drusus Germanicus, princeps juventutis, consul designatus, 
sacerdos cooptatus in omnia collegia supra numerum, ex senatus 
consulto. 

In principatu, Nero Clavd. divi Clavd. f. Caesar Avg. 
Germ. pont. max. imp. tr. p. p. p. id est, Nero Claudius, 
divi Claudiijilius, Casar, Augustus, Gcrmanicus, pontifex maxi- 
mus, imperator, tribunicia potestate, pater patria. 

36. OCTAVIA, Claudii imperatoris et Messalinae filia, Britan- 
nici soror^ nata A. U. C. 795. primiim L. Silano desponsa, sed 
Neroni nupta A. U. C. 806. Fcemina incorrupta probitate, aliis 
temporibus, alio marito digna. Illam Nero repudiavit, repudiatam 
revocavit, ac tandem in insulam Pandatariam claudi et interimi 
jussit A. U. C. 815. Tacit. Annal. xn. 3 et 25. xiv. 60 et 64. 
Dio, lxii. p. 706. 

In nummis, Octavia Avg. id est, Octavia Augusta. 

37. POPPJEA SABINA, T. Ollii et Poppaaae Sabime filia; 
primum Rufio CrispiiiOj deinde M. Salvio Othoni postea impe- 
ratori, demum Neroni nupta A. U. C. 815. Eam^ summe dilec- 
tam, nec vitiis absimilem, ferox Princeps calcis ictu occidit A. U. C. 
818. et pro rostns laudavit. Corpus ejus non fuit erematuin, pro 
Romanorum more ; sed odoribus differtum et Juliorum tumulo 
conditum. Testatur Plinius Arabiam felicem non ferre tantum 
thuris annuo fcetu., quantum Nero novissimo Poppaeae suae die con- 
cremaverit. Triennio pdst templum posuit Sabinae Deae 
Veneri. Tacit. Annal. xin. 45. xvi. 6. Sueton. in Nerone^ 
xxxv. Dio^ lxiii. p. 726. 



STEMMA C.ESARUM ILLUSTRATUM. 11 

In nummis Poppaea Avg. id est, Poppaa Augusta. Diva 
Poppaea. 

38. CLAUDIA AUGUSTA, Poppaeae et Neronis filia, nata 
Antii A. U. C. 3 16. etstatim appellata Augusta. Quartum intra" 
mensem defuncta est, Nerone, ut laetitiae in partu, sic in morte 
mceroris immodico. Tacit. Annal. xv. 23. Sueton. in Ner. 

XXXV. 

In nummis Diva Clavdia Ner. f. id est, Diva Claudia 
Neronis filia. 

39. STATILIA MESSALINA, T. Statilii Tauri abneptis, 
tertia Neronis uxor; qua ut potiretur, virum ejus Atticum Vesti- 
num consulem trucidavit A. U. C. 818. Sueton. in Nerone, 
xxxv. Tacit. Annal. xv. 68. 

40. DOMITIA, Antoniae majoris et L. Domitii Ahenobarbi 
filia, Neronis amita, Passieni Crisp uxor, quam Nero veneno inter- 
emit A. U. C. 812. Quinctilian. Institut. Orat. vi. 1. Tacit. 
Annal. xin. 19et21. Dio, lxi. p. 697. 

PASSIENUS CRISPUS, conjux primo Domitiae, deinde 
Agrippinae Germanici filiae. De illo infra n. 94. 

DOMITIA LEPIDA, Antoniae majoris et L. Domitii Ahe- 
nobarbi filia, primo M. Valerii Messalae Barbati, secundo C. Appii 
Junii Silani uxor. De illa jam dictum supra n. 25. 

MARCUS VALERIUS MESSALA BARBATUS, Mes- 
salae Barbati et Marcellae majoris filius, primus Domitiae Lepidaa 
conjux ; de quo diximus supra n. 24. 

41. CAIUS APPIUS JUNIUS SILANUS, Hispaniae prae- 
fectus, quem Claudius Domitiae Lepidae, Messalinae matri, de- 
spondit, ac paulo p6st interfecit A. U. C. 795. Dio, lx. p. 674. 

42. ANTONIA minor, Octaviae sororis Augusti et M. Antonii 
triumviri filia, Neronis Drusi conjux, mater Germanici. Foemina 
forma et castitate excellens. Post mariti obitum in viduitate con- 
senuit, laudibus virilem familioe suae claritatem supergressa. Inter 
parva naturae insignia, Antoniam numquam exspuisse observat 
Plinius, vii. 19. Sueton. in Caio, 1. Tacit. Annal. 111. 3. xi. 3. 
Plutarch. in Antonio, p. 955. Valer. Maxim. iv, 3. n. 3. 

In nummis Antonia Avgvsta. 



12 STEMMA C.ESARUM ILLUSTRATUM. 

NERO CLAUDIUS DRUSUS, Antoni* minorii conjux, 
pater Germanici, utroque dignus : de illo infra n. 79. 

43. CAIUS OCTAVIUS CiESAR AUGUSTUS, IMPE- 
RATOR, Atiae et C. Octavii filius, natus nono Kalendas Octobris, 
A. U. C. 691. Romani imperii conditor. Bella civilia anno 
atatis nono decimo suscepit : ita gessit, ut triennio post nullus ex 
dictatoris Cresaris, adoptivi patris, interfectoribus superstes fuerit. 
Sextttm Pompeium navali prailio apud Siciliam oppressit ; M. Le- 
pidum triumvirum, imperio exutum, in ordinem redegit; M. Anto- 
nium ad Actium superavit; ac tandem unus Julianarum etiam 
partium dux reliquus, cuncta, discordiis civilibus fessa, nomine 
Ptincipis sub imperium accepit. Tunc pacis studiosus, doctorum 
hominum cultor, egregiarmn artium instinctor munificus, omnium 
animos per annos ferme quadraginta quatuor sibi adeo devinxit, ut 
Avgvstvs, pater patriae appellaretiir. Scythae et Sar- 
matas, Garamantes ac Bactri, Seres et Indi, orando foederi legatos 
miserunt : Roma et celeberrimae provinciarum urbes, tamquam 
Deo, templa, sacerdotes et collcgia vivo mortuove consecrarunt. 
Obiit decimo quarto Kalendas Septembris, A. U. C. 767. Vir, si 
diligenter aestimentur cuncta, fama quam virtutibus celebratior ; 
numquam principatum adepturus, nisi pessimi fuissent Lepidus et 
Antonius, maximus dictator Ca^sar, optimus Vipsanius Agrippa. 
Laudandus tamen quod imperium, aliena virtute partum, arte plu- 
rinia stistinuerit, et Romam, quain lateritiam acceperat, marmoream 
reliquerit, In ipsa sua felicitate ita varius, ut inter omnes sortis 
humunae casus semper collttctatus, nemo magis ex omnibus morta- 
libus hoininem esse se, dum inter homines erat, senserit. Sueton. 
i:i Aug. v et c. Tacit. -Annal. 1. 1. xin. 6. Florus, iv. 12. 
Aurel. Victor de C#saribus, cap. 1. Plin. vn. 45. Senec. consoL, 
ad Polyb. xxxiv. 

In nummis ante principatum appellatur C. Caesar divi F. 
imp. niviR rpc. cos. libertatis p. r. vindex. id est, 
Caius Casar, divi JiUus, imperator, triumvir reipublica constitu- 
end<z, consul, Ubcrtatis populi Romani vindex. 

In principatu Caesar Avg. Avcvstvs. divi f. imp. cos. 
font. max. tr. pot. pater patri ae. id est, Casar Augustus» 



STEMMA CJiSARUM ILLUSTRATUM. 13 

Augustus, divifdius, imperator, consul, pontifex maximus, trihu- 
nicid potestate, pater patria* 

Post mortem Divvs Avgvstvs. Deo Avgvsto. 

44. CLODIA, Publii Clodii et Fulviae filia, M. Antonii trium- 
viri privigna, quam firmandae pacis causa, Augustus duxit uxorem, 
vix dum nubilem. At, simultate cum Fulvia socru exort'd, dimisit 
mtactam adhuc et virginem. Sneton. in Aug. lxii. 

45. SCRIBONIA, Lucii Scribonii Libonis soror, uxor 
Augusti : aute^ duobus consularibus nupta, quorum ex altero, 
Scipione dicto, Corneliam filiam habuerat. Augustus Scriboniam 
dimisit A. U. C. 715. sive, ut ipse scripsit, morum ejus perversi- 
tatem pertaesus, sive potius, quod illa nimiam pellicis Livia: poten- 
tiam liberius doleret. Sueton. in Aug. lxiii et lxix. Dio, 
xlviii. p. 366 et 377. Propert iv. Eleg. n. 

46. JULLV, Augusto et Scribonia A. U. C. 715. genita, primo 
Marcelli, secundo Agrippa», tertio Tiberii uxor. Fcemina, turpi- 
tudinis avida, quaeque magnitudinem fortunae suaa peccandi licentia 
metiebatur. Ulam ob adulteria et consilia parricida; palam facta 
in insulam Pandatariam Augustus ablegavit circa A. U. C. 752^ 
Omnis spei egepam inopia ac tabe longa peremit Tiberius, exeunte 
A. U. C. 767. Plin. vn. 45. Dio, lv. p. 555. Tacit. Annal. i. 
53. Vell. Patercul. n. 100. 

In nummis I0TAIA. IOTAIA A&P0AITH. id est, Julia. Julia 
Venus. 

MARCUS MARCELLUS, Octaviae et Claudii Marcelli filius, 
conjux Julias Augusti iilia,'. De hoc optimo juvene dictum est 
supra n. 18. 

47. MARCUS VIPSANIUS AGRIPPA, ignobilis loco, et 
justicitati propior, quam deliciis, sed optimus militia, et amicus 
integerrimus. Terra marique victor, Augusti imperium firmavit. 
In ilia sua torvitate, literarum et artium studiosus, orbem terrarum 
diligentissime descripsit, et orbi spectandum in tabula geographica\ 
proposuit: pracipuam auctoritatem tabulis ac statuis publice fecit; 
easque omnes publicandas, nec in villarum exilia pellendas mag- 
nifice scripsit. Non Urbem tantum, sed Italiam admirandis, tum 
ad ornamentum, tum ad utilitatem, operibus locupletavit. Augus- 



14 STEMMA CjESARUM ILLUSTRATUM. 

tus, ne beneficiorum immemor videretur, geminatis consulatibus 
illum extulit, tribuniciae ac censoriae sua» potestatis participem fecit; 
et, defuncto Marcello, generum sumsit A. U. C. 733. maximis 
honoribus majorem semper expertus. Novitate sua tam multis 
rebus nobilitata, obiit Agrippa A. U. C. 74(2. zetatis suae quin- 
quagesimo primo. Augustum virtutum suarum olim aemulum, 
tunc laudatorem habuit; merito dictus civium maximus. Tacit. 
Annal. i. 3. Plin. in. 2. vn. 8. xxxv. 4. Sect. 9. Dio, liv. 
p. 525. 541 et seq. Vell. Patercul. n. 96. 

In nummis appellatur M. Agrippa L. f. cos. des. cos. ter. 
praef. orae marit. et CLAss.id est, Marcus Agrippa Lucii 
jilius consid designatus, consul tertiiim, prefectus ora maritimcc et 
classis. 

48. CAIUS CiESAR, Agrippze et Juliae filius, natus A. U. C. 
734. Ab Augusto adoptatus, princeps juventutis, consul ; at fato 
brevis, nec tamen inglorius, in Lycia obiit nono Kalendas Martias, 
A. U. C. 757. cum ex Armenia remearet. Tacit. Annal. i. 3. 
Dio, liv. p. 526. Noris Cenotaphia Pisana Dissert. n. 17. 
p. 347 et seq. 

In nummis C. Caesar Avgvsti f. avgvr pont. cos. 
des. cos. id est, Caius Casar, Augusti filius, augur, pontifex, 
consul designatus, consul. 

LIVIA, soror Germanici, Caii Caesaris uxor. Tacit. Annal. 
i v. 40. De illa infra n. 7 1 . 

49. LUCIUS CjESAR, Agrippa?, et Juliae fflfcs; Caii Caesaris 
frater, natus A. U. C. 737. Augustus illum in Caesarum domum 
induxit, principem juventutis appellavit, consulem destinavit. Mas- 
silise occubuit mense Augusto A. U. C. 755. cum ad Hispanienses 
exercitus proficisceretur. Tacit. Annal. i. 3. Noris Cenotaphia 
Pisana £)issert. II. 15. p. 265 et seq. 

In nummis L. Avg. f. princ. iwent. id est, Lucius Augusti 
fdius, princeps juventutis. 

In amborum fratrum nummis,, C. et L. Caesares Avg. f. 
cos. d. prin. ivven. id est, Caius et Liicius Casares, Augusti 
filii, consules designati, principes juventutis. 

50. MARCUS AGRIPPA C^SAR POSTUMUS, Agrippa» 
<t Julia? filius, Caii et Lucii Csesarum frater, post patris mortem 



STEMMA C&SARUM ILLUSTRATUM. IS 

jenitus A. U. C. 742. Ulum adoptavit Augustus quinto Kalendas 
Julias anni 757. sed rudem bonarum artium, et robore corporis 
jtolid£ ferocem, postea abdicavit, et in insulam Planasiam able- 
gavit. Nuliius tamen flagitii compertum, post ablegationem 
desideravit. Ejus caede imperium auspicatus est Tiberius A. U. C. 
767. Dio, liv. p. 542. Vell. Patercul. n. 104. Tacit. Annal. 
i. 3 et6. Plin. vn. 45. 

In nummis Agrippa Caesar. 

51. AGRIPPINA, Agrippae et Juliae filia, Germanici uxor. 
Fcemina ingens animi, impenetrabilis pudicitiae : sed superbior ac 
aequior quam ut artes Livia^ ferret. Ipsa sua virtute infelix, occu- 
buit in insula Pandataria quinto decimo Kalendas Novembris 
A. U. C 786. Tacit. Annal. iv. 12. vi. 25. xiv. 63. 

In nummis, imperante hlio suo Caio Caligula, cusis appellatur 
Agrippina Avgvsta. Agrippina M. f. mat.C.Caes. Avg. 
Germ. 0EA AFPIIiniNA, id est, Agrippina Marcifilia, mater 
Caii Casaris Augusti Germanici. Diva Agrippina. 

GERMANICUS, Neronis Drusi et Antoniae minoris filius* 
Agrippinae conjux. De hoc optimo Caesare dicetur infra n. 81. 

52. JULIA, Agrippae et Juliae filia, L. iEmilii Pauli uxor, 
matris suae libidinum aemula. Augustus convictam adulterii in 
insulam Trimetum projecit A. U. C. 76l. Illic obiit A. U. C. 
781. Tacit. Annal. iv. 71. 

53. LUCIUS iEMILIUS PAULUS, P.mli iEmilii Lepidi, 
censoris A. U. C. 732. et Corneliee filius, Julia genita^ conjux. 
Sueton. in Aug. lxiv. Dio, liv. p. 521. 

54. MARCUS iEMILIUS LEPIDUS, Lucii Mikilfi et 
Juliae filius, Drusillae conjux, sororum ejus stuprator, libidinum 
societate Caio Caligulae diu acceptissimus, et successioni destinatus. 
Majestatis reus interemtus est A. U. C. 792. Caius, quasi supe- 
ratis hostibus, donativum militibus distribuit, et tres gladios, in 
necem suam praeparatos, Marti Ultori consecravit. Dio, lix. 
p. 648 et 657. Suet.inCaio.xxiv etxxxvi. Tacit. Annal. xiv.2. 

55. iEMILIA LEPIDA, Lucii iEmilii et Juliae filia, Augusti 
proneptis. Claudio admodum adolescenti, et postea imperatori de- 
sponsata, deinde Junii Silani uxor, Suet. inClaud. xxvi.Plin.vn. 13. 



16 STEMMA CJESARUM ILLUSTRATUM. 

56. JUNIUS SILANUS, iEmiliie Lepidee conjux. Fort^iUe 
ipse Marcus Junius Silanus, qui consulatum gessit cum L. Nor- 
bano Fiacco A. U. C. 772. Tacit. Annal. n. 59- 

57. MARCUS JUNIUS SILANUS, Junii Silani et iEmilia* 
Lepidct fihus, quem divus Augustus neptis su& nepotem vidit 
genitum quo excessit anno U. C. 767. Plin. vn. 13. Homo 
minime malus, qucm Caius Caligula pecudem auream appellare 
erat solitus. Illum tameu, Asiae proconsulem, Nero veneno inter- 
emit A. U. C. 807. Tacit. Annal. xui. 1. 

58. N. uxor M. Junii Silanr, mater Lucii Silani Torquati. 
Nusquam nomen ejus appeilatur. 

59. LUCIUS SILANUS TORQUATUS, M. Junii Silani 
filius, abnepos Augusti, ejusque stirpis ultimus: ob claritudinem 
generis et modestam juventain, nuilo crimine, «\ Nerone interfectus 
A. U. C. 818. Tacit. Annal. xvi. 7. 8 et 9. 

60. LUCIUS JUNIUS SILANUS, Junii Silani et /Emilis* 
Lepidae filiusv, Augusti abnepos. Claudius filiam suam Octavium 
ei desponsaverat A. U. C. 794. posted affinitatem diremit; Sila- 
numque praeturam ejurare et mori coegit A. U. C. 802. Dio, LX* 
p. 668. Tacit. Annal. xn. 3 et 8. 

61. JUNIUS SILANUS TORQUATUS, Junii Silani et 
iEmiliae Lepidae filius, Augusti abnepos^ Lucii Silani Torquati 
patruus^ qudd supra Juniae familiae claritudinem divum Augustum 
abavum ferret, illum Nero mori adegit A. U. C. 817- Uterque 
Torquatus mense Junio interfectus. Tacit. Annal. xv. 35. xvi. 
8et 12. Dio lxii. p. 714. 

62. JUNIA CALVINA, Junii Silani et TEmiliae Lepidae filia, 
Augusti abneptis : decora et illustris fcemina, sed procax. Artibu» 
Agrippinte Italia pulsam patriae reddidit Nero A. U. C. 812. Ad 
Vespasiani tempora vitam protraxit. Tacit. Annal. xn. 4 et 8. 
xiv. 12. Sueton. in Vespasian. xxiii. 

63. VITELLIUS, L. Vitellii censoris et Sextiliae filius, Junia* 
Calvinae conjux, consul A. U. C. 801. Calvinam inter et Vitellium 
ante A. U. C. 802. divortium fuisse patet ex Tacito AnnaL xn. 4. 
Sueton. in Vespasian. xxiii. 



STEMMA CjESAKUM ILLUSTRATUM. 1? 

63. VITELLIUS, L. Vitellii censoris et Sextilias filius, Juniae 
Calvina? conjux, consul A. U. C. 801. Calvinam inter et Vitel- 
lium ante A. U. C. 802. divortium fuisse patet ex Tacito Annal. 
fcli. 4. Sueton. in Vitellio, iii et xvin. 

64. LEPIDA, Junii Silani et iEmiliai Lepidad iilia^ uxor 
C. Cassii, Syrise prsesidis, L. Silani Torquat? amita. Confictis 
criminibus, Neronis judicio permissa fuit A. U. C. 818. Tacit. 
Annal. xvi. 8 et 9. 

65. CAIUS CASSIUS, Syriae praeses, Lepidae conjux, peritia* 
legum celebratissimus, in insulam Sardiniam deportatus est A. U. C. 
818. qu6d, inter majorum imagines, C. Cassii effigiem, dvci par- 
TIVM inscriptam, coluisset. Tacit. AnnaL xn. 9, et 12. xvi. 
8et 9- 

TIBERIUS, tertius Juliae conjux. De hoc imperii Romani et 
dissimulationis principe dicetur infra n. 68. 

66. LIVIA, dicta quoque LIVIA DRUSILLA, post Augusti 
mortem vulgo appellata JULIA AUGUSTA, Livii Drusi 
Claudiani filia; primo uxor Tiberii Claudii Neronis, deinde 
Augusto nupta A. U. C. 716. Foemina genere, forml, donius 
sanctitate Romanarum eminentissima, sed mater impotens, uxor 
facilis, cum Augusti artibus et Tiberii simulatione bene composita, 
dominationis cupida, Germanico et Agrippinae iniqua. Obiit 
A. U. C. 782. nata annos octoginta sex. Vell. Patercul. n. 75. 
Sueton. in Tiber. iii et IV. Dio, xlviii. p* 366 et 3S3. Tacit. 
Annal. v. i. 

In nummis Livia Avgvsta. Ivlia Avgvsta genetrix 

ORBIS. AVGVSTA MATER PATRIAE. 

Post mortem divaLiviadiviAvg. I0TAIA 6EA CEBACTH, 
id est, diva Livia divi Augusti. Julia diva Augusta. 

67. TIBERIUS CLAUDIUS NERG, Liviae conjux, Tiberii 
imperatoris pater, praetorius et pontifex. Magni vir animi, doc- 
tissimique ingenii. Antohii triumviri partes secutus, in Siciliam 
A. L T . C. 714. secessit cum Livi&, quas per itinerum avia, uno 
comite, Caesaris, mox futuri sui conjugis, arma fugiebat, et bimum 
Tiberium, futurum ejusdem Caesaris fllium et heredem sinu ges- 
tabat. Reconciliata pace, uxorem suam Liviam petenti Auguato. 

VOL. V. B 



1S STEMMA C&SARUM ILLUSTRATUM. 

concessit A. U. C. 71 6. Triemuo post diem obiit A. U. C. 719- 
Vell. Patercul. n. 75. Sueton. in Tiber. iv et vi. Dio, xlviii. 
p. 366. 

68. TIBERIUS NERO, Tiberii Claudii Neronis et Livia; 
filius, natus sexto deciino Kalendas Decembris, A. U. C. 712. 
ab Augusto adoptatus anno 757. Princeps anno 767- mortuus 
septimo decimo Kalendas Aprilis, anno 790. Romanos vicerat 
Julius Csesar, victos foverat Augustus, scrvos fecit Tiberius; domi- 
nationis adhuc crudos, et Csssareae auctoritatis jam pertaesos vix 
aliter retenturus. Servitutis tamen ita temperans, ut cum servos 
faceret, serviles eorum anjmos argueret. Vir prorsus singularis, 
eminentium virtutum aeque ac vitiorum osor, bona inter ac mala 
anceps, ante principatum fortissimus, in principatu astutissimus, 
eontinua dissimulatione et imminentibus seinper periculis factus 
hominum tristissimus. Ferale ejus dictum percrebuit : 

*JEixoO Quv6vto$ yoCia /xj^jJtw icnql. 
$Ie mortuo terra misceatur igni. 

Beatumque appellabat Priamum, qui simul cum patri& et regno 
perierit. Vell. Patercul. n. 75. Tacit. Annal. i. 3. et vi. 51. 
Plin. xxviii. 2. Suidas, TIBEPIOZ. 

In nummis, Ti. Caesar Avgvstvs divi Avg. f. imp. cos. 
avgvr. pont. max. tr. pot. id est, Tiberius Casar Augustus 
divi Augusti jilius, imperator, consul, augur, pontifex maximus, 
tribunicid potestate. 

69. VIPSANIA AGRIPPINA, M. Vipsanii Agrippae et 
Pomponiae filia, neptis Caecilii Attici, ad quem sunt scripta» 
Ciceronis epistolag; prima Tiberii imperatoris uxor, quam invitus 
gravidam dimisit A. U. C. 742. ut Juliae, Augusti filiee, nuberet. 
Tacit. Annal. i. 12. Sueton. iri Tiber. vn. Dio, 54. p. 543. Post 
discidium Vipsania Agrippina nupsit Asinio Gallo, patri consulari, 
cujus stemma dedimus in not. et emend. ad Annal. iii. 75. Una 
omnium Agrippae liberorum miti obitu excessit A. U. C. 773. 
Tacit. Annal. m. 19. 

70. DRUSUS CiESAR, Tiberii imperatoris at Agrippina* 
Slius, natus <A. U. C. 739- Juvenis impatiens aernuli, animo com- 



STEMMA C.ESARUM ILLI/STRATUM. 19 

Kiotior et ad vinum ita pronus, ut non alio magis patrem suurn 
Tiberium regenerasse diceretur. Hlum jam ter consulem, et for- 
tunae capacem, veneno extinxit Sejanus A. U. C. 776. Dio, liv. 
p. 543. Tacit. Annal. 1. 55. 111. 56. iv. 3 et 8. Plin. xiv. 22. 

In nummis, Drvsvs Caes. Ti. Avg. f. Divi Avg. n. pont. 
cos. tr. p. id est, Drusus Ccnsar Tiberii Augusti jilius, divi 
Augusti nepos, pontifex, consul, tribunicia potestate. 

71. LiVIA, dicta quoque LIVILLA, Neronis Ciaudii Drusi 
et Antoniae minoris filia,, Germanici et Claudii soror, primo Caio 
Caesari, deinde Druso Caesari nupta. Ambitione demens fcemina. 
A Sejano, municipali adultero, foedatam, et in conjugii spem ac 
regni consortium erectam non puduit Drusi, mariti sui, necem 
machinari. Cognito scelere, non mod6 in ipsam, sed in effigies 
quoque ac memoriam ejus atrociter soevitum est. Sueton. in 
Claud. 1. in Tiber. lxii. Tacit. Annal. iv. 3 et 40. vi. 2. 
Dio, lviii. p. 628. 

72. TIBERIUS, Drusi Caesaris et Livise iilius, Tiberii nepos, 
natus cum fratre gemello A. U. C. 772. Quod tanto gaudio avum 
Principem affecit, ut nulli ante Romanorum ejusdem fastigii viro 
geminam stirpem editam jactitaret. Caius Caligula illum imperio, 
deinde vita privavit A. U. C. 790. Tacit. Annal. 11. 84. Dio, 
lix. p. 640 et 645. 

73. N. filius Drusi Cassaris et Livise, frater gemellus Tiberii : 
mortuus est quadrimus A. U. C. 776. Tacit. Annal. 11. 84. iv. 15. 
Ab erudito Harduino, Select. Oper. p. 693. appellatur DRUSUS. 
Posted in suo exemplarr, quod hlc adservatur, emendavit, GER- 
MANICUS. Utrumque nomen divinavit. 

74. JULIA, Drusi Cassaris et Liviae filia; primo Neronis 
Caesaris, deinde Rubellii Blandi uxor, dolo Messalina? interfecta 
A. U. C. 796. Tacit. Annal. 111. 29- vi. 27- xix. 19 et 32. Dio, 
Lx. p. 677. Illam Sejano desponsam fuisse ait Zonaras, p. 550. 

NERO CiESAR, Germanici et Agrippinae filius, Juliae con» 
jux. De illo infra n. 82. 

75. RUBELLIUS BLANDUS, avo, Tiburte, et eqnite Ro- 
inano, genitus, alter Juliae conjux, quam uxorem duxerat A. U. C. 
786. Tacit. Annal. vi. 27. Dio, lviii, p, 634. 



jO STEMMA C&SARUM ILLUSTRATUM. 

\ 

76. RUBELLIUS PLAUTUfe, Rubellii Blandi et Juli* filius, 
Tiberii pronepos, ob vota populi, qui illum imperio destinabat, d 
Nerone interfectus A. U. C. 815. Tacit. Annal. xiii. 19. xiv. 
22 et 58. 

77. ANTISTIA POLLUTIA, Lucii Antistii Veteris filia, 
Sextiae neptis, uxor Rubellii Plauti. A Nerone cum patre ac 
matre interfecta A. U. C. 818. qu6d, dum viveret, Rubelliuni, 
conjugem suum, interfectum esse exprobrare videretur. Tacit. 
Annal. xiv. 58. xvi. 10 et 11. 

JULIA, Augusti et Scriboniae filia, Tiberio imperatori nupta 
A. U. C. 742. Dio, liv. p. 543. De iM dictum supra n. 46. 

78. N. Tiberii imperatoris et Juliae filius, natus Aquileiae. Ex- 
tinctus est adhuc infans circa A. U. C. 748. Sueton. in Tiber. vii. 
Dio, lv. p. 554. 

79. NERO CLAUDIUS DRUSUS, Tiberii Claudii Neronis 
et Liviae filius, Tiberii imperatoris frater, natus A. U. C. 716. 
Adolescens, teste Velleio Paterculo, n. 97. tot tantarumque vir- 
tutum, quot et quantas natura mortalis recipit, vel industria per- 
cipit. Praetor, aedilis, consul, Germaniae domitor, et GERMA- 
NICI cognomen posteris adeptus, obiit A. U. C. 745. Merito 
appellatus eximia Claudiae familiae gloria, et rarum patriae orna- 
mentum. Defunctum ita pro concione laudavit Augustus, ut Deos 
precatus sit, similes ei Casares suos facerent : sibique tam honestum 
quandoque exitum darent, quam illi dedissent. Sueton. in Claud. i. 
in Tiber. iv. Dio, lv. p. 548. Valer. Maxim. iv. 3. n. 3. 

In nummis, Nero Clavdivs Drvsvs Germanicvs imp. 
id est, imperator. 

ANTONIA minor, Octaviae sororis Augusti et M. Antonii 
triumviri filia, Neronis Claudii Drusi conjux. De hac spectatissim^ 
foemina dictum supra n. 42. 

80. NN. Neronis Claudii Drusi et Antoniae minoris filii. Ante 
A. U. C. 745. mortui. Sueton. in Claud. i. 

81. GERMANICUS CiESAR, Nerone Claudio Druso et 
Antonia minore genitus, optimorum parentum filius optimus, et 
populo Romano carissimus. Tiberius, jubente Augusto, illum 
adoptavit A. U. C. 757. factus Princeps, invidit; Livia Pisonis et 



STEMMA C&SARUM ILLUSTRATUM. 21 

Plancinae veneno interemit A. U. C. 772. haud multiim triginta 
annos egressum ; juvenem civilis ingenii, voluptatis modicum, visu 
et auditu venerabilem, comem in socios, mansuetum in hostes, vir- 
tutibus Alexandro magno Comparanduin, nulia vitiorum societate 
superiorem. Ereptum et cum eo perditam omnem libertatis spem 
doluit Roma. Indoluere gentes exterae; et aeternum optimi Caesaris 
manet desiderium. Tacit. Annal. i. 3. n. 72 et 73. Dio, lv. 
p. 557. 

In numnuY, dum vivebat, Germanicvs Caesar Ti. Avg. f. 
Divi Avg. N. cos. des. id est, Germanicus Cccsar Tiberii 
Augusti Jilius, divi Augusti nepos, consul designatus. 

Post mortem, imperitante filio Caio Caligul^ Germanicvs 
Caes. p. Caes. Avg. Germ. id est, Germanicus C&sar, pater 
Casaris Augusti Germanici. In nummis Mitylenaeorum, 6E0£ 
FEPMANIKOH, divus Germanicus. 

AGRIPPINA, Vipsanii Agrippae et Juliae filia, uxor Ger- 
manici. Foemina nobilitate et virtute prineeps, de qu& dictum 
supra n. 5 1 . 

82. NERO CiESAR, Germanici et Agrippinae filius, matri suae 
percarus. Artibus Sejam, Drusique fratris sui scelere perik 
A. U. C. 784. Tacit. Annal. iv. 59 et 60. v. 3 et 4. Sueton. in 
Tiber. liv. Dio, lviii. p. 626. 

In nummis cum fratre suo Druso conjunctus, Nero et Drv- 
svs Caesares. 

JULIA., Drusi Cassaris et Livise filia, Neroni Caesari nupta 
A. U. C. 773. Tacit. Annal. m. 29. De ilia jam egimus supra 
n. 74. 

83. DRUSUS CiESAR, Germanici et Agrippinte iilius, Ne^ 
ronis Caesaris frater; juvenis praeferox, et fratris sui necis particeps, 
Custodia clausum A. U. C. 783. Tiberius illum fame enecui^ 
A. U. C. 786. Tacit. Annal. iv. 60. vi. 23 et 24. Dio, lviil, 
p. 623. 

In nummis cum fratre suo Nerone conjunctus, Nero Caesar 
Drvsvs Caesar iiviri. id est, Duumviri. 

84. ^EMILIA LEPIDA, M. Lepidi filia, uxor Drusi Caesaris, 
ouem crebris criminibus insecuta $s& Impunita, diun superfiiit 



fj STEMMA C£SARUM ILLUSTRATUM. 

pater; post si delatoribus correpta, se ipsa interemit A. U. C. 789« 
Tacit. Annal. iv. 20. vi. 27 et 40. 

85. CAIUS CJESAR, Germanici et Agrippinae filius, amabili 
pueritia et insigni festivitate, Augusto, vel post mortem, carissimus. 
Jam puerascens obiit. Sueton. in Caio, viietvin. 

86. CAIUS, C/ESAR, dictus CALIGULA, IMPERATOR 
IV. Germanici et Agrippinas filius, natus Antii pridie Kalendas 
Septembres, Germanico et Capitone Coss. A. U. C. 765. Gnarus 
simulationis, dtim vixit Tiberius/ Animos prodidit et efferavit 
Principatus. Nihil jam nisi portentosum cogitavit ac gessit: et 
cum Deus haberi vellet, fax generis humani evasit. Ade6 san- 
guinis avidus, ut solitus esset dicere : TJtinam populus Romanus 
unam cervicem haberet, quam praecideret ! Immensas opes, totumque 
illud Tiberii vicies ac septies millies sestertium, Angl. 22,500,000/. 
non toto vertente anno, absumsit. Nec mirum in eo, qui uno die 
centies sestertio, Angl. 83,333l. 6s. 8d. ceenaret, et super aiia 
muliebria socculos £ margaritis indueret. Interemtus est nono 
Kalendas Februarii, A. U. C. 794. Princeps, quem videtur rerum 
natura edidisse, ut ostenderet quid summa vitia in summa fortuna 
possent. Senec. consol. ad Helviam, ix. Sueton. in Caio, vin. 
xxxvii et lviii. Plin. vn. 8. xxxvn. 2. Tacit. Annal. vi. 20. 

In nummis, C. Caesar Avg. Germanicvs Ti. Avg. f. 
divi. Avg. N. in aliis, divi Avg. pron. TAIOC KAlCAP 0EOC 
ATTOKPATflP, id est, Caius Casar Augustus Germanicus, Tiberii 
AugustijiliuSy divi Augusti nepos, divi Augusti pronepos. Caius 
Casar, Deus, imperator. Ut fiiius adoptivus Tiberii, erat Augusti 
nepos ; ut filius, Germanici erat Augusti pronepos. 

87. CLAUDIA, appellata a Suetonio JUNIA CLAUDILLA, 
M. Silani filia, nupta Caio Caligulae A. U. C. 786. ex partu 
mortua. Tacit. Annal. vi. 20. Sueton. in Caio, xn. 

88. LIVIA ORESTILLA, £ Dione dicta CORNELIA 
ORESTINA, uxor Caii Caligulae, qui illam, C. Calpurnio Pisoni 
nubentem, rapuit, et intra. paucos dies repudiavit. Sueton. in Caio, 
xxv. Dio, lix. p. 646. 

89. LOLLIA PAULINA, avum habuit M. Lollium, Caii 
P«sam, Agrippa geniti, juventie moderatorem, et regum muneribus 



STEMMA CjESARUM ILLUSTRATUM. 23 

in toto Oriente infamatum: uxor Caii Caligulae, qui illam C. 
Memmio Regulo rapuit, et deinde repudiavit. Plinius testatur se 
eam vidisse, ne serio quidem, aut solemni cmrimoniarum aliquo 
apparatu, sed mediocrium etiam sponsalium ccena smaragdis mar- 
garitisque opertam, alterno textu fulgentibus, toto capite crinibus, 
spira, auribus, collo, monilibus digitisque : quce summa quadrin- 
genties HS. Angl. 333,3331. 6s. 8d. colligebat. Nec dona prodigi 
Principis fuerant, sed amt<z opes, provinciarum scilicet spoliis 
parta. Plin. ix. 65. Sect, 57. Sueton. in Caio., xxv. Dio, Lix. 
p. 648. 

90. MILONIA C^ESONIA, Vestiliae filia, quam, itagravi- 
dam, uxorem duxit Caligula A. U. C. 792. ut trigesimo post die 
partum ediderit. Conjugi pessimo uxor simillima et gratissima. 
Cum illo interfecta fuit A. U. C. 794. Sueton/in Caio, xxv et 
Lix. Dio, lix. p. 658 et 663. Plin. vn. 5. 

91. JULIA DRUSILLA, Caii Caligulae et Milonias filia, 
quam amens pater per omnia Dearum templa circumtulit, et 
Minervag alendam instituendamque commendavit. In ipsa sua. 
infantia, parentum saevitiae proles haud degener. Cum iis periit, 
parieti illisa A. U. C. 794. Sueton. in Caio, xxv et lix. Dio, 
iix. p. 663. 

92. NN. Germanici et Agrippinae duo filii^ infantes mortui. 
Sueton. in Caio, vn et viu. 

93. AGRIPPINA, Germanici et Agrippinss filia, nata A. U. C. 
769- ter nupta, primo Cn. Domitio A. U. C. 781. secundd 
Passieno Crispo; tertio Ciaudio imperatori A.U. C. 801. Foemina 
literarum studiis nobilis, libidinibus infamis^ dominationis cupidilate 
atrox. Infelix uteri, Neronem, generis humani hostem,, genuit 
A. U. C. 790. Ab illo occisa A. U. C. 812. indigna quidem, sed 
merita, persolvit supplicia. Tapit. Annal. n. 54. iv. 53. v. 75« 
xii. 74. xiv. 8. Sueton. in Caio, vn. Dio, lx. p. 686. 

In nummis, Agrippina. Agrsppina Avgvsta. 

CNEIUS DOMITIUS AHENOBARBUS, Antoniae majoris 
et Lucii Domitii fiiiusj conjux Agrippinae. De hoc hominc 
detestabili dictum est supra n. 34. 

94. PASSIENUS CRISPUS, orator, bis consul, prim$i 



24 STEMMA CASARUM ILLUSTRATUM. 

Domitias, deinde Agrippinae conjux. Scitum ejus dictum percre- 
buit, Caio Caesare, Caligulft, neque meliorem unquam servum, 
neque deteriorem dominum fuisse. In omnibus rebus, ac maxim& 
in distinguendis et curandis vitiis subtilissimus, saepe dicebat adula- 
tioni nos opponere, non claudere ostium. Plin. xvi. 44. Sect. 91. 
Tacit. Annal. vi. 20. Senec. Quaest. natural. iv. Praef. 

CLAUDIUS IMPERATOR, tertius Agrippinae conjux. De 
hoc socordi Principe dicetur infra n. 100. 

95. DRUSILLA, Germanici et Agrippina? iilia^ nata A. U. C. 
770. Primum Lucio Cassio Longino consulari nupta A. U. C. 
786. deinde M. Lepido. Mortuam A. U. C. 791. Caius Cali- 
gula frater et adulter in Dearum numerum retulit, et Panthean 
appellavit : Senatoremque Livium Geminiurn, qul, se eam in ccelum 
ascendentem vidisse^juraverat, decies sestertio, Angl. 8333/. 6s.Sd. 
muneravit. Tacit. Annal. vi. 15. Sueton. in Caiq, vn et xxiv. 
Dio, lix. p. 648 et 657. 

In nummis, Drvsilla. AP0TC14AA CEBACTH. id est, 
Drusilla Augusta. 

96. LUCIUS CASSIUS LONGINUS, Drusill* conjux 
A. U. C. 776. consuiatum gessit A. U. C. 783. et Drusum Caesa- 
rem, Drusillae fratrem accusavit. Sueton. in Caio, xxiv. Tacit 
Annal. vi. 15. Dio, lviii. p. 6%3. 

MARCUS ^EMILIUS LEPIDUS, Lucii iEmilii et Julias 
filius^ Drusillae conjux. De hoc ambitioso ac scelerato juvene 
dictum est supra n. 54. 

97. JULIA, Suetonio LIVILLA, Germanici et Agrippinae 
filia, nata A. U. C. 771. ob libidines & Caio in insulas Pontias 
relegata A. U. C. 792. Illam postea odio, invidia, crimine incerto, 
nec ulla. defensione data, prim6 in exilium egit, deinde occidit 
Messalina A. U. C. 796. Tacit.^ Annal. n. 54. Sueton. in Caio, 
vn et xxiv. in Claud. xxix. Dio, lix. p. 657. lx. p. 670 
et 677. 

In nummis, Ivlia. 

98. QUINCTILIUS VARUS, Claudiae Pulchrae, qua3 erat 
Agrippinai sobrina, filius, Juliae conjux. Illum A. U. C. 788. 



STEMMA C^SARUM ILLUSTRATUM. M 

corripuere delatores Domitius Afer et Dolabella. Senec. I. Con- 
trovers. 3. Tacit. Annai. iv. 52 et 66. 

99. MARCUS VINICIUS, Julise nupsit A. U. C. 786. Bis 
consul,, veneno Messalinae interemtus est A. U. C. 799- Vinicio 
compendiariam et elegantissimam histonaur, sed adulatoriis Tibe*Ii 
ac Sejani laudibus falsam ac putidam dicavit Velleius Paterculus. 
Tacit. Annal. vi. 15. Dio, lx. p. 683. 

LIVIA, dicta quoque LIVILLA, Neronis Claudii Drusi et 
Antoniae minoris fllia, uxor Caii et Drusi Caesamm. De hac 
unbitiosa foemina. dictum est supra n. 71» 

CAIUS CiESAR Agrippae et Juliae iilius., conjux Livias. 
Supra n. 48. 

DRUSUS CiESAR, Tiberii imperatoris et Agrippinag nlius, 
Liviae conjux. De hoc infelice Cisesare egimus supra n. 70. 

100.TIBERIUS CLAUDIUS DRUSUS GERMANICUS, 
IMPERATOR V. Neronis Claudii Drusi et Antoniae minoris 
ilius, Germanici frater, Lugduni natus Kalendis Augusti, A. U. C. 
',44. Puer animo et corpore hebetato. Princeps A. U. C. 794. 
inperiis conjugum et libertorum patuit obnoxius. Veneno Agrip- 
piae occubuit inglorius tertium ante Idus Octobris A. U. C. 807* 
lost mortem relatus est inter Divos^ et a Seneca acriils, quam 
pilosophum decet, irrisus. In hac sua socordia, literarum et 
atium cultor, multa Latinei et Graece haud ineleganter scripsit, 
vaia opera publica magnifice perfecit. Sueton. in Claud. n. x. 
xi et xlii. Tacit. Annal. xn. 69- Senec. in Apocolocynt. 
Ph. xxxvi. 15. Sect. 24. n. 10 et 11. 

n nummisj Ti. Clavd. Caes. Avg. Germ. imp. cos. p. m. 
tr p. censor. id est, Tiberius Claudius Cccsar Augu&tus 
Gemanicus, imperator, consul, pontifex maximus^ tribunicia 
potttate, censor. 

Pst mortem, divvs Clavdivs Avgvstvs. 
1C. PLAUTIA URGULANILLA, Auli Plautii, triumphalis 
viri, ilia, Claudii imperatoris uxor. Ob libidinum probra et 
homi<dii suspicionem repudiata. Sueton. in Ciaud. xxvi. Dk>, 
LX. p685. 



16 STEMMA CESARUM ILLUSTRATUM. 

102. DRUSUS, Claudii imperatoris et Plautiae Urgulanillae 
filius, cui socer destinatus fuit Sejanus A. U. C. 773. At impubes 
Pompeiis obiit, pyro ,per lusum in sublime jacto, et hiatu oris 
excepto, strangulatus. Sueton. in Claud. xxvn. Tacit. Annal. 
iti. 29. 

103. CLAUDIA, PlautiaB Urgulanillae filia. Illam, ut libertc 
suo Botere conceptanr, quamvis ante quintum mensem divortii 
natam_, et ali coeptam, exponi tamen ad matris januam, et nudarc 
abjici_, Claudius jussit. Sueton. in Claud. xxvn. 

104. iELIA PETINA, Q. iElii Tuberonis, A. U. C. 743 
consulis, fllia^ Claudii imperatoris uxor, ex levibus offensis repu- 
diata. Sueton. in Claud. xxvi. Tacit Annal. xn. 1 et 2. 

105. ANTONIA, Claudii imperatoris et JEliae Petinae filia 
primo Cn. Pompeii, deinde Cornelii Syllae uxor. Xllam_, interfecti 
Poppaea, nuptias suas recusantem, quasi novarum rerum moli- 
tricem Nero interemit- Sueton. in Claud. xxvn. In Neron*, 
xxxv. Tacit. Annal. xn. 68. 

106. CNEIUS POMPEIUS MAGNUS, nobilissimus juv<- 
nis, Antoniae conjux A. U. C. 794. ab imperatore Claudio occis». 
Dio,, lx. p. 668. Sueton. in Claud. xxvn et xxix. Zonars, 
p. 563. Vide quoque Stemma Pisonis in Notis et Emendationihs 
ad Hist. i. 14. 

107. FAUSTUS CORNELIUS SYLLA, nobilissimus jire- 
nisj alter Antoniae conjux. A Nerone in Galliam Narbonenem 
amotus; et Roma pervectis Massiliam percussoribus,, interfetus 
A. U. C. 815. Sueton. in Claud. xxvn. Tacit. Annal. xiii.23. 
xiv. 57. 

VALERIA MESSALINA, Messalae Barbati et Dontiae 
Lepidae filia, Claudii imperatoris uxor. De hoc libidinis pojento 
diximus supra n. 26. 

108. BRITANNICUS, Claudii imperatoris et Moalinae 
filius, supremus Claudiorum sanguis. Natus est pridi Idus 
Februarias,, A. U. C. 794. Natalium jure, ipsa patris destiatione 
heres imperii, et illius capax. At novercae Agrippinaeartibus 
postpositus Neroni_, qui illum veneno interemit A. U- 3i 808. 



STEMMA C^LSARUM ILLUSTRATUM. 2T 

propinquo die, quo quartumdecimum setatis annum explebat. 
Sueton. in Claud. xxvn. Tacit. Annal. xn. 25. xm. 15 et 16. 

In nummis, Britannicvs Caesar. Avg. f. prin. ivvent. 
KAATAIOX BPETANNIKOX KAIZAP. idest, Britannicus Casar, 
Augustijihus, princeps juventutis. Claudius Britannicus Casar. 

OCTAVIA, Claudii imperatoris et Messalinae filia, Britannici 
soror. De hac spectatissima foemina dictum supra n. 36. 

AGRIPPINA, Germanici et Agrippinae filia, Neronis mater, 
Claudii uxor, de qua dictum supra n. 93. Nostra stemmatis 
Cajsarum explicatio in hac exitiabili domus Caesarum peste meritd 
desinit. 



ANECDOTA 

DE TIBERIO. 



X alem sui memoriam reliquit Tibenus, ut omnes ejus tum 
corporis, tum animi dotes pernoscere, neque inutile, neque lecto- 
ribus ingratum duxerim. Quae Cornelii Taciti et Suetonii scriptis 
innotuere, haud repetam. Verum anecdota, et aliis auctoribus per 
transennam dicta seligam. 

Ac primo quidem ferunt Tiherio C&sari, nec alii genitorum 
mortalium fuisse naturam, ut expergefactus noctu paulisper haud 
alio modo, quam luce clara contueretur omnia, paulatim tenebris 
se obducentibus. Plin. xi. 37. Sect. 54. Id poste^ plurimomm 
exemplis firmatum est. Vide notas Reimari ad Dionem, lvii. 
p. 603. 

Inter cibos Cucumis mird voluptate illi fuit expetitus, Plin. 
xix. 5. Cumque in explenda Principum gula summa semper 
fuerit industria^ vasis ac specularibus cautum, utfere toto anno 
Cucumis illi pararetur, Columell. de Re Rustic. xi. 3. 

Laser quoque nobilitavit, illud flagitans omnibus annis £ Ger- 
mania, Plin. xix. 5. Sect. 28. Ceterum, ut mos est iis, qui 
vilioribus delectarttur, sumtuosiores cibos respuebat. Missum sibi 
mullum ingentis formcs, (quatuor pondo et ad selibram fuisse 
aiunt) m macellum deferri et venire jussit : Amici, inquit, omnia 
mefallunt, nisi istum mullum aut Apicius emerit, aut P. Octavius. 
Ultra spem illi conjectura processit: licitati sunt: vicit Octavius, 
et ingentem consecutus est inter suos gloriam, cum quinque millibus 



30 ANECDOTA DE TIBERIO. 

HS. Angl. 4\6l. 135. 4d. emisset piscem, quem Ccesar vendiderat, 
ne Apicius quidem emerat. Numerare tantum Octavio fuit turpe. 
Num ille qui emerai, ut Tiberio mitteret, (quamquam illum quoque 
reprehenderim) admiratus est rem, qua putavit C&sarem dignum. 
Senec. Epist. xcv. 

Quod ver6 singulare, pervicax ille animus superstitione laboravit. 
Cumque tonitrua praeter modum expavesceret, tonante cazlo, coro- 
nari lauro erat solitus contra fulminum metus, Plin. xv. 30. In 
capillo etiam tondendo, servavit interlunia, Plin. xvi. 39. Et 
nescio qua sternutamentorum religione tractus, ut stermitans consa- 
lutaretur, vel in vehiculo exigebat, Plin. xxvm. 2. Quam fuerit 
astrologiae deditus, omnibus compertum. 

Superstitione incertum an religione ductus, forte grati animi 
causa, qu6d & Sejani facinore Judaei abhorruissent, sacra Judaica 
tanti fecit, ut nullus ferme esset ex ejus domo, cuju3 donaria non 
extarent in templo Hierosolymitano ; in quo ipse mandavit quoti- 
dianas in perpetuum mactari victimas suis sumtibus, Deo votas 
altissimo. Quae quidem sacra, Imperatoriae venerationis monu- 
mentum, Caio Principe, adhuc peragebantur. "Ovtws ooo-icaTo negi 
tcc YjfxsTsgu, oqq~ts povovov nuvoixiog uvu&y\\lutcqv TroKvTsXsiuig rb Isgov 
Tjpwv eKoa^o^Sy irgoo-Ta^ag xu\ &' ulcovog a.vayscrQui Qvcriug svTsXs^slg 
oXoxuvTOvg xu§ sxuq-t^v rj^sguv sx t&v Ihicov Trgocroftcov, uttuq^v tw 
vfyio-Tcip Qsco' ui xu\ psyjgi vvv sttitsXovvtui, xu\ s\g acrrav STnTs\so-^crovTUi t 
^vv^u TgoTToov ovToog uvTOxguTogixwv. Philo, Legat. ad Caium, 
p. 1014 et 1015. 

In cogitando acerrimus, in consultando rarus extitit. Unde 
Augustus, Tiberium innuens, dixit Romanis se imperii heredem 
relicturum, qui numquam bis una de re consultaverit. 'Poopuioig U 
Tt\$ dgX^S eXsysv uiroKsi^siV ^iudo^ov, og ovIsttots trsgi tov uvtov Trguy- 
fKUTog l\g s(3ov?,=vq-uto • Ttfizgiov Xsycov. Plutarch. Apophthegm. 
Laconic. vol. n. p. 207. 

Ut cresceret reverentia, amicitias exuit. Tnter initia principatus 
dicenti cuidam, Meministi: antequam plures notas familiaritatu 
veteris proferret, Non memini, inquit, quidfuerim. Aversabatur 
enim omnium amicorum et cequalium notitiam, et illam solam 
pr&sentcm fortunam suam aspici, illam solam cogitari ac narrarl 



ANECDOTA DE TIBERIO. 31 

volebat: inquuitorern habebat, veterem amicum. Senec. de 
Benefic. v. 25. 

Ne qua re tanta majestas violaretuir, quam sibi, eamdem suis 
imaginibus venerationem esse voluit. Testisque Philostratus, vel 
in ipsis remotissimis provinciis majorem fuisse Tiberii statuarum, 
quam Jovis Olympii metum ac religionem. 01 kou tov Aib$ tov h 
'OhvfMrloi <$o/3egu)TS(joi tots %ou do-uXoTsgoi y\tclv * TtfSsglov ys ovTsg 
(<xvlqMTs$). Philostrat. Vit. Apollon. i. 15. 

Quanto magis servituti imminens, tanto crebrior libertatis lauda- 
tor, convitiorumque patientior, dicebat in civitate liberd, linguas 
liberas esse, et mentes hominum oportere. Joan. Saresberiensis in 
Policratic. in. 14. 

Legum duritiem, ut virtuti et utilitati publicae consuleret, mollivit. 
Cumque more esset receptum, ut civica corona donaretur, qui 
civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat, ncque 
locum in ed pngnd reliquerat, consultus est Tiberius an civicam 
coronam capere posset, qui civem in pralio servdsset, et hostes 
ibidem duos occidisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset 
eoque loco hostes potiti essent; rescripsit eum quoque civicd dignum 
videri, quod appareret tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut 
etiam dfortiter pugnantibus retineri non quiverit. Gellius,, v. 6. 

Liberalitatem, qua inter bonas malasque Principum dotes 
nullam ambiguam magis puto^ eo temperamento flexit, ut cum 
exhaustas aliquot fortunas reparasset, idemque subsidium & nepote 
M. Allio praetorio efflagitaretur, edere illum sibi nomina credi- 
torum jussit. Ciim edita essent, scripsit, nepoti jussisse se pecu- 
niam solvi. Alios deinde phirimos privata hac contumelia haud 
deterritos (audax enim et inverecunda paupertas) jussit reddere in 
senatu ceris alieni causas. Sicque efframam nepotum proterviam 
pudore paululum repressit. Quis enim eam penitus coercuerit? 
Hac de re aliter sentit, rationesque beneficiorum, Principibus haud 
semper parabiles, laudat Seneca de Benefic, n. 7 et 8. ingeniosior^ 
quam prudentior philosophus. 

Non siluerim percrebuisse, Tiberio Principe excogitatnm vitri 
temperamentum, ut ftexibile esset : et totam officinam ariificis ejus 
abolitam, ne tcris, argenti, auri metallis pretia detraherentur. 

% 



32 ANECDOTA DE TIBERIO. 

Verum ut recte observat Plinius, xxxvi. 9,6. ea fama crebrior 
diu, quam certior fuit. Architectum, hujusce artis repertorem, 
vas vitreum contusum, manibusque contritum, coram Principe, 
refecisse; ideoque capite damnatum narrat Dio, lvii. p. 6 17. 
Fusius etiam Petronius in Satyric. LX. Neuter tamen fidem fecit. 

Certior et luctuosior, novus morbus, Colum dictus. Tiberii 
Casaris principatu irrepsit id malum. Nec quisquam id prior 
Tmperatore ipso sensit, magnd civitatis ambage, cum edicto ejus 
excusantis valetudinem, legeretur nomen incognitum. Plin. xxvi. 1. 

Nunc verd qui hsec, ceteraque sex prioribus annalium libris 
contenta, revolverit, animadvertet duos extitisse Principes, ingenio 
persimiles, arte dominandi celebratissimos, Tiberium et Ludovicum 
XI. Galliae regem. Quorurn, ut virtutes, sic vitia reputanti mihi 
saepe in mentem venit utrum expers criminis esse valeret summi 
ars politica. Cirmque mens exemplorum multitudine, rerum et 
sententiarum varietate fatisceret, tandem visum est artium omnium 
przestantissimam esse artem politicam : in privatis hominibus, 
quanta sit, mancam semper esse ac mutilam : summam repe- 
riri non posse nisi in Principibus. Dominationem, exiguis 
finibus constrictam, summae arti politicae vix esse parem ; vulgo 
per dolos, quandoque per crimina grassari: inde repetendum 
Machiaveili vitiuru, qui cilm non videret, unde virtutes educaret, ad 
scelera deflexit: contra verd Tacituin, regnorum imperiorumque 
majestati assuetum, crimina odisse, et vel in recensendis Principum 
vitiis virtuti semper patrocinari. Nulla esse politicorum Principum 
vitia, quae virtutibus pensari non valeant : secretum dissimulatione, 
dexteritatem fraude, vim violentia, virtutem scelere praestare. 
Itaque artis politicae summam adsequi posse Principem valido 
eorpore, mente acerrima, haud exigua dominatione dotatum, 
libidinum modicum, laboris patientem, futuri magis quam prae- 
sentis curiosum, iisque seculis constitutUin, in quibus summas 
virtuti locus. Nihil enim perfecti ab aetatibus barbaris expecta- 
veris. Quinam vero ad artis politicae fastigium, quo nihil Princi- 
pibus gloriosum magis, nihil populis magis optandum, pervenerint, 
propiusve accesserint, lectorura judicio permiserim. Me hac de re 
pronuntiare foret invidiosum. 



ANECDOTA 

DE 
CAIO, CLAUDIO ETNERONE PRINCIPIBUS. 



Oum multa ab optimis scriptoribus omittantur, quae tamen scire 
interest, ut Principum ingenia, et temporum usus moresque inno- 
tescant, Anecdota de Caio, Claudio et Nerone Principibus subji- 
ciain, ne curiosus lector meam hac in re diligentiam desideret. 



DE CAIO. 

Caio Caligulae non illiteratum fuit ingenium. De rhetorical 
Latine scripsit. Suidas verbo TaVo;. 

At luxu, quam literis, celebratior : immo luxus, qui Romanum 
imperium perdidit, auctor et princeps, centies sestertio, AngL 
83,333/. 6s. 8d. canavit uno die: et in hoc omnium adjutus 
ingenio, vix tamen invenit, quomodo trium provinciarum tributum 
una cainafieret. Senec. Consol. ad Helviam, ix. 

Pomponius Secundus, vates, luxuriae aemulus, coenam fecit 
Principi, in qua singulae unciae vini constitere 960. nummis, Angl 
8/. Plin. xiv. 4. 

VOL. V, C 



34 ANECDOTA DE CATO. 

Instituit Caius solia, id est, balinea, unguento lemperari; ut 
balineis simul et odoribus recrearetur: nec Principale diu fuit hoc 
bonum, quod quidam ex servis Neronis postea semulatus est. Plin. 
xiii. 3. Sueton. in Caio, xxxvn. 

Ad muliebria delapsus, socculos induit c margaritis. Plin. 
xxxvii. 2. 

Inter haec pudendaa mollitiei, rem magnificentia Imperii dignam 
ausus est. Tum enim abies admirationis prcccipucz visa est in navi, 
qucc ex Mgypto, Caii Principisjussu, obeliscum in Vaticano circo 
statutum quatuorque truncos lapides ejusdem ad sustinendum eum 
adduxit : qua nave nihil admirabilius visum in mari certum est* 
CXX M. id est, centum viginti millia, modium lentis pro saburra, 
(Angl. ballast,) ei fuere. Longitudo spatium obtinuit magna ex 
parte Ostiensis portus latere lacvo. Ibi namque demersa est a 
Claudio Principe, cum tribus molibusy turrium altitudine, in ea 
exccdificatis obiter Puteolano pulvere, advectisque. Arboris ejus 
crassitudo quatuor hominum ulnas complectentium implebat, Plin. 
xvi. 40. Hajc est Caii navis, qua nulla, teste Plinio, admirabilior 
in mari visa : major proinde undeciremi, Demetrii ad quam succisa 
est in Cypro cedrus centum triginta pedum, crassitudinis verd ad 
trium hominum complexum, Plin. Ibid. 

Quod vero admirationem vincit, stat adhuc Romae obeliscus ille 
ante aedem D. Petri, pondere librarum 963,537 et ff antea stabat 
in Caii et Neronis circo, cujus triplici muro pars ecclesiae D. Petri 
innititur. Inde anno 1586. eum transferri curavit Sixtus Quintus, 
pontifex maximus, ad Urbis splendorem et ornamentum pari cum 
Caesaribus animo. In id opus, cum modicum adhuc esset argenti 
pretium, impendit 37,975. nummos Romanos, scudi, non numeratis 
amplissimis praemiis, quae Dominico Fontanae, architecto ducique 
operis, dono dedit. Hsecque impensa fuit tantum, ut obeliscuS 
dejiceretur, e circo Vaticano ad aream ecclesiae D. Petri duceretur, 
et extolleretur : totaque moles tot materiis, ferreis vinculis, funibus, 
ne laederetur, compacta est, ut, cum attolleretur, aestimata sit 
pondo 1,043,537- Quantae ergo, Caio Principe, factae sunt 
impensae ut obaliscus ille ex iEgypto efferretur, Nilo navibus subve- j 
heretur, in admirabili Caii nave collocaretur, per mare deferretur,. 



ANECDOTA DE CAIO. 35 

inde novis navibus Tiberi impositus Romam duceretur, rursus 
extraheretur ; et, vel ad ripam circo Vaticano propiorem eductus, 
ad duplo longius spatium., qu£m quo Sixtus V. duxerat, traheretur, 
ac demum quatuor truncis lapidibus, pariter ex iEgypto advectis 
superimponeretur ! Et cum haec in uno obelisco miramur, quid si 
cogitemus fuisse Romee sex magnos obeliscos, et parvos quadraginta 
duos, teste Victore, de Regionibus Urbis ? Praeter Dominicum 
Fontanam, qui egregium opus scripsit, della Trasportatione deW 
Obelisco Vaticano, vide Bonannl, Numismata Summorum Ponti- 
jicum templi Vaticani fabricam indicantia, cap. 33. et Castelli, e 
Ponti di Maestro Niccola Zabaglia con la descrizione del tras- 
porto deW Obelisco Vaticano del Cavaliere T)omenico Fontana. 
In Roma. Pagliarini. 1743. Tab. 38 et 40 et seq. 

Ut magis adhuc perspiciatur quanta fuerit Caii navis, obser- 
vaverim minorem fuisse, magnam tamen, navenx, qiia, Augustus 
obeliscum ante advexerat. De hac nave ita MS. Bibliothecaa 
Caesarese Vindobonensis, n. 648. in quo Imperia Cccsarum sum- 
matim continentur. Hoc Tmperatore, Augusto, navis Alexandrina 
primum in portum Romanum introivit, nomine Acatus, forte 
Achates, quce attulit frumenti modios CCCC. veciores MCC. piper, 
linteamen, carta, vitria et opoliscum, corrige cartam, nempe factam 
ex papyro, vitrea, et obeliscum, cum sua sibi base, qui est in circo 
maximo, altum pedes LXXXVU S. Id est, cum semipede. 

Caius, cum Augustum superasset, aemulatus est Syriae et iEgypti 
reges, qui inopia abietis cedro ad classes ferebantur usi : fabricavit 
de cedris liburnicas, gemmatis puppibus, versicoloribus velis. 
Sueton. in Caio, xxxvn. 

Cleopatram quoque vicit, commentus portentosissima genera 
ciborum atque cosnarum, ut pretiosissimas margaritas aceto lique- 
factas sorberet : convivis ex auro panes et opsonia apponeret: aut 
frugi homiriem esse oportere dictitans, aut Cccsarem. Sueton. ibid. 

Res Caii narratas reperies supra vol. iv. in Suppl. Annal. Lib. 
vii et viii. 



3tf ANECDOTA DE CLAUDIO. 



DE CLAUDIO. 



Claudius haberetur virtutes inter et vitia ambiguus, ni Princi- 
patus eum hebetem prodidisset. 

Smaragdos induebat et Sardonj/chas, Plin. xxxvn. 6. sect. 23. 
Quod non supra Impcratoris Romani fortunam. At Principis 
luxu pares superioresque liberti. Testatur Plinius, xxxvi. 7. 
sect. 12. se vidisse amplas triginta columnas ex onyche in ccena- 
tione, quam CaUistus, Ccesaris Claudii libertorum potentid notus, 
sibi excedificaverat. 

Cum gemmae promiscue haberentur, excogitata nova luxus 
inventa. Multi nullas admisere gemmas, auroque ipso signavere : 
id Claudii Principatu repertum, Plin. xxxiii. 1. sect. 6. 

Immo in vestes aurum transiit ; visaque Agrippinaj Claudii uxor, 
induta auro textili sine ulla materie, Plin. xxxiii. 3. sect. 19. 

In tanto auri usu, modestiae fines non egredi visus est servus 
Claudii, Drusillanus, nomine Rotundus, dispensator Hispania 
citerioris, cilm quingenariam lancem, (a silver dish weighing500lbs.) 
cui fabricandce ojjicina prius excedijicata fuerat : et comites ejus 
octo, DCCCL. librarum, (eight other dishes for the same service 
weighing S50lbs.) quceso ut quam multi eas conservi ejus inferrent, 
uut quibus canantibus^ Plin. xxxiii. 2. sect. 52. 

Nulla in re majora, quam in luxu, fastidia. Romanos gemmarum, 
auri, argenti taeduit: ccepere et lapidem, (marble 3 ) pingere. IIog 
Claudii Principis inventum : Neronis vero, maculas, quct non essent, 
crustis inserendo, unitaiem variare, ut ovatus esset Numidicus, ut 
purpurd distingueretur Synnadicus, qualiter illos nasci optarent 
delicice. Plin. xxxv. i. Qua de re vide quoque Cl. de Caylus, 
Mtmoires de V Acadtmie Royale des Inscriptions, vol. xxix. p. 
167. At, cum neque Plinius, neque Cl. de Caylus, neque eruditi 
Academici Herculanenses., Pitture Antiche d'Ercolano, Vol. 1. 
p. 1. iEgyptiam hujus inventi antiquitatem noverint, hic trader* 



ANECDOTA DE CLAUDIO. 37 

juvat, quod artem illustret. Picti marmoris splendida multa monu- 
menta manent Thebis, quae antiquissimis temporibus., ante Persas 
" Graecosque, et sub ipsis Pharaonibus, condita sunt. Ea inspexit 
P. Sicard annis 1718 et 1721. Egregii quidem ejus operis, eru- 
ditis viris valde desiderati, legi tantum MSS. schedas aliquot, ab 
interitu vindicatas, quas cum antiquitatis et artium amatoribus 
libenter communico. Et ne ex Latina interpretatione aliqua sub- 
oriatur in re technica obscuritas, ipsius auctoris verba referam. 
Multa tamen omittam^ Iicet maximas stupendaeque magnificentiae, 
qu6d nihil huc pertioent. At reliquias palatii regii, quae super- 
stites adhuc extant in ca parte Thebarum, quae nunc dicitur 
Carnac, memorabo, ut pictum antiquitus ab iEgyptiis marmor 
pateat. Sic autem eas describit P. Sicard. Ac primo N quidem 
generatim. Appartemens singidiers, qui se trouvent a I'Est des 
petites aiguilles. Ce sont quelques allees decouvertes, ou chambres, 
dont le plafond est tombe. Elles sont revetues de granit peint de 
vives couleurs, selon 1'exigence des personnages, de leur corps, ou de 
leurs draperies. Deinde particulatim. Entre les premieres salles 
et le grand sallon royal, ily a les petits appartemens du Roi, dont 
les murailles et le plancher, revetus d'un granit trh-fin, sont d'une 
beaute ravissante et tres-singidiere. Car ce marbre est en pieces 
quarrees de la longueur des ckambres (cest-a-dire, six ou sept pas) et 
de trois pieds de largeur. Ses couleurs sont diverses, oVun cramoisi 
fonce, mouckete de noir et de blanc, ou d'un rouge clair mele de 
bleu et de vert. Le cramoisifait tantot lesfonds, et alors lesfigures 
sculptees, qui representent les Dieux et les Dtesses, les Pretres et 
les Pretresses, les animaux sacres, fyc, sont veries et bleuatres ; ou 
bien les figures tailiees etanl rouges, le relief de Fentre-deux est tur- 
quin, ouvert tigre. Toutes ces nuances de couleurs ne sorit point 
natureltes, mais Veffet d'un art singidier et d'une peinture finement 
et inejfacablement appliquee. Ld il y a un petit cabinet, dont la 
porte et les murs sont de marbre noir. Plusieurs de ces merveilleux 
appartemens sont encore entiers. Au sortir du grand sallon, tirant 
d 1'Esty sont deux statues gigantesques de marbre noir, dont Vune est 
sans tete et 1'autre toute brisee. Cetoient peut-ctre les figures dw 
Roi et de la Reine, A quelques pas de-ld on trouve deux oHlisques 



38 ANECDOTA DE CLAUDIO. 

de granit rouge, qui se terminent en quarri. Sur ce quarre iele- 
voient sans doute les statues du Prince et de son ipouse. Ces obi- 
lisques sont de six palmes de diametre au bas, sur environ quarante 
de haut. Les deux faces, Est, Ouest, brillent de Hiiroglyphes 
creusis profondimeut , et dHune conservation qui les fait paroitre 
neufs. Dix pas apres ces deux petits obilisques et sur la mime 
ligne sont deux autres obilisques de marbre granit, d'une beauti, 
d\ine profondeur, et d'une conservation de traits admirables, de 
cent-vingt palmes environ de haut, et dix dHepaisseur au bas, parfai- 
tement egauxpour la mesure et toutes les proportions aux deux.aigu- 
illes du palais d'Osu?nanduas d Luxor. La seide difference quil 
y ait, cest que les deux obelisques, dont nous parlons, nont qu'une 
ligne de sculptureHieroglyphique depidslepiedjusqua untiers de leur 
fust, et les deux tiers suivans pleins. A vingt pas de ceux-ci, dans 
un terrein plus bas, on trouve deux autres obelisques moins elives, 
mais semblables pour la matiere, la forme, et les ornemens. A 
coti de ces derniers obelisques sont des chambres d personnages, gra- 
vis dans le granit peint de diffirentes couleurs, comme dans les petits 
appartemens du Roi. 

Pullulantia inter opes crimina coercere voluit Claudius. At male 
consultus ea monstravit potius, quam emendavit. Inde Neronem 
alloquens Seneca_, de Clementia_, i. 23. P ater tuus plures intrd quin- 
quennium culleo insuit, qudm omnibus seculis insutos accepimus. 
Quod egregi^ illustrat MS. Bibliothecag Caesareae Vindobonensis, 
jam supra laudatus : Hoc Imperatore, Claudio, primum venenarii 
et malefici comprehensi sunt ; homines 45. mulieres 85. ad suppli- 
cium ducti sunt. 

Leges tamen aliquot, utilitate et humanitate commendanda^ hoc 
Principatu latae. Scilicet ut coerceretur libertorum perfidia ; et 
reverentia erga patronos, Tiberii Caiique suspicionibus crudelitateve 
infracta_, restitueretur, Divus Claudius libertum, qui probatus fuerit 
patrono delatores summisisse, qui de statu ejus facerent ei quczstio- 
nem, servum patroni esse jussit eum libertum, Digest. Libr. 
xxxvn. Tit. 14. de Jure patronatus. Leg. 5. ex Marciano. 

Pariter dominorum duritiam punivit. Nam servo, quem pro 
derelicto dominus ob gravem infirmitatem liabuit, ex edicto Divi 



ANECDOTA DE CLAUDIO. 39 

Clandii competit libertas, Digest. Libr. xl. Tit. 8. Qui sine manu- 
missione ad libertatem pervenirent. Leg. 2. ex Modestino. 

Subvenit matribus ; et ad solatium liberorum amissorum matri 
legitimam eorum detulit hereditatem, Justinian. Institut. Libr. nr. 
de Senatusconsulto Tertulliano. 

Consuluit et miseris naufragio perculsis. Senatusconsultum Clau- 
dianis temporibus factum est, ut si quis ex naufragio clavos, vel 
unum ex his, abstulerit, omnium rerum nomine teneatur. Item 
alio senatusconsulto cavetur, eos, quorum fraude aut consilio nau- 
fragi suppressi per virnfuissent,ne navi, vel iis periclitantibus opitu- 
lentur, legis Cornelicd, qu& de Sicariis lata est, pamis adficiendos : 
eos autem, qui quid ex miserrimd naufragiorum fortund rapuissent, 
lucrative fuissent clolo rnalo, in quantum edicto prtetoris actio 
daretur, tantum etfisco dare debere, Digest. Libr. xlvii. Tit. 9. 
De incendio^ ruina^ naufragio, rate, nave expugnata. heg. 3. ex 
Ulpiano. 

Cavit quoque ne levi de causa status defunctorum inquietaretur. 
Divus Clctudius Claudiano rescripsit, siper quastionem nummariam 
prccjudicium statui defuncti videbitur fieri, cessare quccstionem, 
Digest. Libr. xl. Tit. 15. Nede statu defunctorum post quinquen- 
nium quaeratur. Leg. 4. ex Callistrato. 

Repressa, invalescens in dies, testamentorum captatio. Divus 
Claudius edicto pr&cepit adjiciendum legi Cornelicc de falsis^ ut, si 
quis cum alterius testamentum, vel codicillos, scriberet, legatum sibi 
sud manu scripserit, perinde teneatur, ac si commisisset in legem 
Corneliam, et ne vel iis venia detur, qui se ignorasse edicti severi- 
tatem pr&tendant. Scribere autem sibi legatum videri, non solum 
eum, qui manu sud id fecit, sed etiam qui per servum suum, vel 
filium, quem in potestatem habet, dictante testatore, legato hono- 
ratur. Digest. Libr. xlviii. Tit. 10. de Lege Cornelia de falsis, 
et de senatusconsulto Liboniano. Leg. 15. ex Callistrato. 

Maximum Nili incrementum ad hoc cevifuit cubitorum decem et 
octo, Claudio Principe, Plin. v. 9- sect. 10. 

Procerissimum hominum cctas nostra, Divo Claudio Principe, 
Gabbaram nomine } ex Arabid advectum, JX. pedum et totidem 



40 ANECDOTA DE CLAUDIO. 

xniciarnm vidit. Plin. vn. 16. Mensura autem Anglica, 9. feet, 
Q. inches. 

Legi literas MSS. P. Ducros, S. J. inlndia Missionarii, scriptas 
die 27« Decembris, anno 1727. quae nuntiarent repertum fuisse 
prope insulam Ceylon nummum Claudii, Imperatoris ; alium recens 
inventum in regno Mayssur, qui Trajani esse videretur: alios 
memorari nondum satis perspectos. Hi nummi, non dominationis 
Romana?, sed commerciorum, testes. 

Eruditi Herculanenses Academici, Antichita di Ercolano, vol. 
vi. p. 309. publicavere egregiam Claudii Imperatoris statuam 
aeream, altam palmos 9- et uncias 3. Mensura Anglica, 4. feet, 5. 
inches, inventam Retinae., nunc Resina. Imperator nudus hastac 
innititur. Basi Inscriptum : 

Tl. CLAUDIO. DRVSI. F. 

CAISABI. AVGVSTO 

GEEMANICO 

PONTIF. MAX. T R. pot. VIII 

imv. xvi. cos. iiii 
Pfl^Ri. PATRite ceNSori 

EXTESTAME/Z. MESSI. L. F. Mn. SENECAE 

MILIT. C O H O R. XIII. MfBANAE. ET 

DEDICATIONI. EIVS. LEGAVIT. MVNICIPIB. 

S I N G V L I S. H S. I I I I. N. 

Fuit illeMessius Seneca, Lucii filius,ex tribn, ut videtur, Menenia. 
Ex testamento legavit dedicationi ejus statuae municipibus singulis 
sestertios quaternos. Miror eruditos Academicos aestimasse qiia- 
ternos illos sestertios uno, ut loquuntur, Carlino, id est, Angl. 
4d. J. Quatuor sestertii aestimandi sunt, Angl. $d. ac proinde uno 
ferme Tarino Neapolitano. Praecavebunt sane eruditi Academici 
ne egregium ac praestantissimum suum opus, quod in sequentibus 
voluminibus frequentem nummorum Romanorum mentionem 
nabebiVffistmiatioiie, quae semisse ferc minor est, labefactetur. 



ANECDOTA DE NERONE. 41 

Initia rerum Claudii Principis narrata vide supra vol. iv. in. 
Suppl. Annal. Libr. ix et x. 



DE NERONE, 

Neeonem ; ad Romani imperii ruinam genitum, segre parturire 
visa est natura. In pedes procedere nascentem, contra naturam 
est. . . Neronem, paulo antl Principem, et toto principatu suo 
hostem generis humani, pedibus genitum parens ejus scribit Agrip- 
pina, Plin. vn. 8. 

Initiis tamen principatus emicuere quidam virtutum igniculi, 
cjuibus adulatur Seneca, Natural. Quaest. vi. 8. Centiiriones duos, 
quos Nero Ccesar, ut aliarum virtutum, ita veritatis ih primis 
amantissimus, ad investigandum caput Nili miserat, audivi nar- 
rantes, Idngum illos iter peregisse, cum a rege Mthiopice instructi 
auxilio, commendatique proximis regibus penetrassent. Ad ulte- 
riora quidem, aiebant, pervenimus, acl immensas paludes, quarunz 
exitum nec incolce noverant, nec sperare qidsquam potest, ita 
implicitce aquis herbce sunt, et aqucz nec pediti eluctabiles, nec 
navigio, quod, nisi parvum et unius capax, limosa et obsita palus 
nonferat. Ibi, inquit, vidimus duas pefras, ex quibus ingens vis 
fiuminis excidebat. Verum centuriones, a Nerone missi, ut et 
priore seculo Lusitani Missionarii Societatis Jesu, Astapi, nunc 
Abazoi, fontes pro Nili fontibus perperam accepere. Vere Luca- 
nus, x. 268. 

■Qucb tibi noscendi Nilum, Romane, cupido, 
Et Pkariis, Persisque fuit, Macedumque tyrannis; 
Nullaque non cetas voluii eonferre futuris 
Notitiam, sed vincit adhuc natura latendi. 

Vide et Cl. Danville, Dissertation sur les sources du Nil; Memoirep 
-de V Academie Royale des Inscriptions, vol. xxvi. p. 46. 



42 ANECDOTA DE NERONE. 

Salubritatis incertum, an voluptatis, tunc inventum, aquam deco- 
quere, et nivibus refrigerare. Plin. xxxi. 3. Neronis Principis 
inventum est, decoquere aquam, vitroque demissam in nives refrige- 
rare. Ita voluptas frigoris contingit sine vitiis nivis. Omnem 
utique decoctam utiliorem esse convenit : item calefactam magis 
refrigerari. 

A studiis non illiberalibus ad malas canendi artes deflexit Nero, 
curaque fuit Imperatoris Romani porro sectivo, plumbi lamina, 
ceterisque id genus inventis, vocem alere. Plin. xix. 6. sect. 33. 
et xxxiv. 18. 

Crevit infamia ; nec pudor fuit canere, aurigare publice. Unde- 
quaque et quoquomodo paratae sunt opes, ut dignum Principe 
spectaculum instrueretur. Vir consularis, cum maximus esset 
luxus murrhinorum vasorum, brittle vases made of a preciom 
stone from the East, murrhinum unum LXX. talentis, Angl. 
15,750/. emerat, capaci planl ad sextarios tres calice. Idem in 
reliquis generis ejus, quantum voraverit licet existimare ex multitu- 
dine, quce tanta fuit, ut ea auferente liberis ejus Nerone Domitio, 
theatrum peculiare trans Tiberim hortis exposita occuparent, Plin. 
xxxvii. 2. 

Alias Visum est Neronis Principis spectacidis arenam circi chry- 
socolla sterni, ciim ipse concolori panno aurigaturus esset, Plinius, 
xxxiii. 5. 

In hos usus vocatum quoque succinum ; quantoque sumtu ! Sex- 
centisfert M.pass. a Carnunto Pannonis,, extant Carnunti rudera 
inter Hainbourg. et Petronell, abest littus id Germania, ex quo 
invehitur succinum pr&cognltum nuper. Vidit enim eques Roma- 
nus, missus ad id comparandum d Juliano curante gladiatorium 
munus Neronis Principis, qui hccc commercia et littora peragravit, 
tantd copid invectd, ut retia arcendis feris podium protegentia suc- 
cino nodarentur : arma vero, et libitina, totusque unius diei appa- 
ratus esset l succino. Maximum pondus is glebce attulit Xlll. libra- 
rum, Plin. xxxvii. 3. 

Cum multum temporis in spectandis gladiatorum ludis insumeret 
Nero, ne oculi lassitudine fatiscerent, eos viridi lenitate smaragdi 
recreabat. Quorum enim smaragdorum corpus extenswm est, 



ANECDOTA DE NERONE. 43 

eddem, qud specida, ratione supini imagines reddunt. Nero Prin- 
ceps gladiatorum pugnas spectabat smaragdo, Plin. xxxvn. 5. 

In tanto Principis luxir, haud miror eum sceptra et personas 
histrionum et cubilia amatoria, unionibus construxisse, Plin. 
xxxvii. 2. 

His profecere, aut potius adulteratse sunt artes. Tum enim 
coepit pictura in linteo, cum ante& ligna tantuin tabulaeve pinge- 
rentur: at statim foedata picturae nobilitas. Nostra atatis insaniam 
ex pictura non omittam. Nero Princeps jusserat colosseum se 
pingi CXX. pedum in linteo, incognitum ad hoc tempus. Ea 
pictura, cilm peracta esset in Maianis hortis, accensa fulmine cum 
optimd hortorum parte confagravit. Libertus ejus citm daret 
Antii munus gladiatorum, pub/icas porticus investivit picturd, ut 
constat, gladiatorum ministrorumque omnium veris imaginibus 
redditis, Plin. xxxv. 7. 

Tum quoque, Nerone Principe, in Cappadocid repertus est lapis 
duritid marmoris, candidus atque trans/ucens, etiam qud parte 
fu/vce inciderant vena, ex argumento Phengites appellatus. Hoc 
construxerat ctdem Fortunce, quam Sejam appeUant, d Servio rege 
sacratam, aured domo complexus. Quare etiam foribus opertis 
interdiu claritas ibi diurna erat, alio qudrn specuiarium modo, 
tanquam inclusd luce, non transmissd, Plin. xxxvi. 22. sect. 46. 

Reperta quoque, Neronis Principatu, vitri ars, qucc modicos 
calices duos, quos appellant pterotos, H-S. sex miUibus, Angl. 50/. 
venderet, Plin. xxxvi. 26. Vitrum illud, diversum fuit a com- 
muni \\tro, jam pridem noto : perfectius nernpe, et candidius, quod 
crystallum imitaretur. Mansit tamen crystallo fama, ac pretium. 
Unde PlinhiS; xxxvn. 2. Nero, amissarum rerumnuncio accepto, 
duos calices crystallinos in supremd ird fregit. Hccc fuit ratio 
seculum suum punicntis, ne quis alius ex his biberet. Fragmenta 
sarciri nullo rnodo queunt. Mirt ad similitudinem accessere vitrea, 
std prodigii modo, ut suum pretium auxerint crystaUi, non diminu- 
crint. Hi sunt duo scyphi, de quibus Suetonius in Ner. xlvii. 
Nuntiatd ceterorum exercituum defectione, literas prandenti sibi 
redditas concerpsit, mensam subvertit, duos scyphos, gratissimi usus, 
quos Homericos d ccc/aturd carminum Homeri vocabat, solo il/isit. 



U ANECDOTA DE NERONE. 

Demum nuper in Dalmatid, Principatu Ncronis, inventum ifj 
summa tellure aurum, singulis diebus etiam quinquagenas libras 
fundens. Plin. xxxiii. 4. 

Dum recens inventa celebrabantur, artes obliterabantnr vetere 
fama nobiles, uti fieri adsolet, cum portentosa sectantur Principes. 
Omnem amplitudinem statuarum vicit oziate nostrd Zenodorus, 
Mercurio facto in civitate Gallice Arvernis, Auvergne, per annos 
decem, HS. CCCC, Angl. 333,333/. 6s. Qd. manipretio. Post- 
quam satis ibi avtem approbaverat, Romam accitus est a Nerone, 
ubi desiinatum illius Principis simidacrum, cohssum fecit, cx. 
pedum longitudine. . . Mirabamur in officind non modo ex argilld 
similitudinem insignem, verum et ex parvis admodum surculis, 
quocl primum operis instar fuit. Ea statua indicavit interisse ■ 
fundendi ceris scientiam, cum et Nero largiri aurum argentumque 
paratusesset, et Zenodorus scientidjingendi cczlandique nulli veterum 
jpostponeretur • ■■• * *Quantoque major in Zenodoro prozstantia fuit, 
tanto magis deprehendi aris obliteratio potest, Plin. xxxiv. 7. 

Nec mirum fundendi asris scientiam periisse, cum aerea perfectis- 
simas artis monumenta Princeps auro deturparet. Fecit Lysippus 
Alexandrum Magnum multis operibus, d pueritid ejus orsus. 
Quam sfatuam inaurari jussit Nero Princeps, delectatus admo- 
diim illd. Dein cum preiio perisset gratia artis, detracium est 
aurum: preiiosiorque talis existimatur, etiam cicatricibus operis 
atque concisuris, in quibus aurum hceserat, remanentibus. Plin. 
xxxiv. 3. Sect. 19- n. 6. 

Hoc insano luxu, indigmis qui divinae artis miracula possideret, 
eorum tamen desiderio flagravit, et praeter Olympicas statuas, 
quingentas aereas, tum Defim, tum hominum, imagines Delphis 
subripuit. Pausanias, v. 446. et x. 813. 

Cetera Ne?onis luxus non persequar, ne iniinitus sim. Dixerim 
tantum iricliniaria Babi/Ionia, (the coverings of the eatiug couches,) 
quadragies sestertio, AngL 33,333/. 6s. Sd. ei stetisse, Plin. vni. 
48. Eum trecentis talentis, AngL .67,500/. Capidem unam murrhi* 
nam paravisse. Memoranda res tanti Imperatorem patremqm 
patrice bibisse! Plin. xxxvn. %. 



ANECDOTA DE NERONE. 45 

Principis vitia in publicos mores transiere; pervulgataque 
unguentorum insania. Vidimus etiam vesfigia pedum tingi : quod 
M. Othonem monsirdsse Neroni Principi ferebant. Quceso ut 
qualiter sentiretur, juvaretque, ab ea parte corporis. Plin. 
xiii. 3. 

In hac fortunae satietate, unica cura excogitare nova luxus 
genera. Fastiditis ergo in supellectile ligno et ebore, quaesita et 
adulterata testudo. Placuit deinde materiam et in mari qiueri. 
Testudo in hoc secta. Nuperque portentosis ingeniis Principatu 
Neronis inventum, ui pigmentis perderet se, plurisque veniret 
imitata lignum* • • •M.odb luxuria noufuerat contenta ligno: jam 
lignum enim & testudine facit. Plin. xvi. 43. 

Haec fatali quadam necessitate gliseebant, cum Neronis servitia, 
opibus superba, opulentos quosque ad luxus aemulationem adigerent. 
Bina olim jugera populo Romano satis erant ; nullique majorem 
modum attribuit Romulus: quo servos paulo antb Principis 
Neronis contemtis hujus spatii viridariis, piscinas juvat habere 
majores. Plin. xviii. 2. 

Quantae autem forent servorum illorum opes monstrabit pretium 
hominis in servitio geniti. Armeniaci belli, paulo antt propter 
Tiridatem gesti, dispensatorum Nero HS. CXXX. Angl. 
108,333/. 6s. Sd. manumisit. Vere Plinius, hocpretium belli, non 
hominisfuit. Plin. vn. 39. 

Tantas inter opes, immensa fuit possidendi cupido : cui favebant 
Principes, ut unico crimine, vero fictove, plura raperent. Lati- 
fundia perdidere Italiam ; jam et provincias. Sex domi semis- 
sem Africa possidebant, cum interfeck eos Nero Princeps. Plin. 
xv iii. 6. HaBC tamen ne de tota Africa accipias, sed de Africa, 
provincia Romana, seu Zeugitana, nunc Tunis and part of 
Tripoli. 

Quanta autem foret Africa? fcecunditas novo experimento com- 
pertum. E modio tritici, si sit aptum solum, quale est in Byzacio 

Africa campo, centeni quinquageni modii redduntur Misit 

Neroni procurator ejus CCCLX. stipulas ex uno grano. Plin, 
Xvin. 10. 



/ 



46 ANECDOTA DE NERONE. 

Extremo Neronis principatu, commercia Indica novum annonas 
genus Italiae attulere. Teste enim Plinio, xvm. 7. num. 3. 
Milium intra hos decem annos ex India in Italiam invectum est, 
nigrum colore, amplum grano, arundineum culmo. Adolescit ad 
pedes altitudine septem, pragrandibus culmis: lobas vocant: 
onmium frugum fertilissimum. Ex uno grano terni sextarii 
gignuntur. Milium illud nunc dicimus Indian corn, or maize. Recte" 
observavit P. Lafiteau, Mozurs des Sauvages Amtriquains, compa- 
rees avec les mozurs des premiers temps. Vol. 2. p. 71. 

At cum ita vigerent libidines, modica fuit legum cura. Factum 
tamen est senatuscomultum, temporibus Neronis, octavo Calendas 
Septembres, Annao Seneca et TrebeUio Maximo consulibus, 
suffectis, ut vulgo fertur, A. U. C. dcccxiv. J. C. 6\. ciijus 
verba hcec sunt. Cum esset aquissimum in omnibus fideicommis- 
sariis hereditatibus, si qua de his bonisjudicia penderent, ex his eos 
subire, in quos jusfructusque transferetur,potius qudm cuiqueperi- 
culosam esse fidem suam : placet ut actiones, qua in heredem here- 
dibusque dari solent, eas neque in eos, neque his dari, quifidei su& 
cotnmissum, sicut rogati essent, restituissent : sed his, et in eos, 
quibus ex testamento fideicommissum restitutum fuisset : quo magis 
in reliquum confirmentur suprema defunctorum voluntates. Digest. 
Libr. xxxvi. Tit. i. ad Senatusconsultum Trebellianum. Leg. 
i. ex Ulpiano. 

Literae, quae a seculo corrumpuntur magis, quam seculum cor- 
rumpunt, communi peste fuere afflatae. Eloquentia verbosa fuit et 
quaestuosa : Philosophia arguta magis, quam virilis : Poesis turgida 
potius, quam vivida : Tragoediae exigua laus, cum aetas nec virtutes 
ferret, nec punita vellet crimina : Comoedia nulla fuit, quas semper 
esse desinit, cum validiora sunt vitia, quam ut, aut exprobrentur, aut 
emendentur. Viguit quidem Musice, sed effceminata^ et impudicis 
modis fracta : placuit Pictura compendiaria ac monstrosa^ quam 
dicimus Anglice, the grotesque. 

Publica quoque placita sectata est Medicina, quae sese hominum 
ingeniis aeque, ac morbis, attemperat. Cum vana cuncta essent, et 
venalia, Q, Stertinius imputavit Principibus, quod H-S. quingenis 
mnuisy Angl. 20/. \6s. Sd. contentus esset : sexcena enim, 



ANECDOTA DE NERONE. 4>7 

Awl. 25l sibi quczstu Urbis fuisse, numeratis domibus, ostende- 
bat. Par et fratri ejus rnerces d Claudio Ccesare infusa est : 
censusque, quanquam exhausti, operibus Neapoli exornatd, heredi 
H-S. CCC. Angl. 250,0001. reliquere, quantum ad eam etatem 
Arruntius solus. Exortus deinde est Vectius Valens, adulterio 
Messalince Claudii Casaris nobilitatus, pariterque eloquentice 
assectator. Is eam potentiam 7iactus, novam instituit sectam. 
Eadem cetas Neronis Principatu ad Thessalum transilivit, delen- 
tem cuncta majorum placita, et rabie quddam in omnis cevi 
medicos perorantem : quali prudentid ingenioque, cestimari vel uno 
argumento abundl potest, ciim monumenio sao (quod est Appia 
vid) jatronicen, id est, medicorum victorem, se inscripserit. Nul- 
lius histrionum equarumque trigarii comitatior egressus in publico 
erat: cum Crinas, Massiliensis, (Marseilles,) arte geminatd, ut cau- 
tior religiosiorque, ad siderum motus ex ephemeride Mathematicd 
cibos dando, horasque observando, auctoritate eum prcecessit. 
Nuperque centies II-S. Angl. 83,333/. 6s. Sd. reliquit, muris 
patrice, mcenibusque aliis pcene non minori summd exstructis. Ili 
regebant fata, cum repente civitatem Charmis ex eddem Massilid 
invasit, damnatis non solum prioribus medicis, verum et balineis : 
frigiddque etiam hibernis algoribus lavari persuasit. Mersit 
cegros in lacus. Videbamus senes consulares usque in ostentati- 
onem rigentes. Qud de re extat etiam Anncei Senecce adstipulatio. 
Nec dubium est omnes istos, famam noviiate aliqud aucupanies, 
animd statim nostrd negotiari. Plin. xxix. 1. sect. 5. 

Thespesius quidam commentus est vidisse se in inferis animam 
Neronis, tot flagitiorum pcenas luentem, miris et horrendis vexatam 
tormentis, aureisque clavis confixam. Qui fabulam legere voluerit, 
adeat Plutarchurn, Vol. n. De his qui sero d numine puniuntur. 
p. 567. 

Nos veriora utilioraque sectamur, tanta? tamque effrenze libidinis 
causam repetituri : quam indicasse videtur Plutarchus, pleiuimque 
consultissimus ac sapientissimus. Vera tot malorum causa adulatio. 
Tl Ss Nspcuvi TgaytxY}V stty^olto g-;o]V>}v, xca npovmKs^a x«l xoQopvou$ 
nepisQrix.ev ; ouy^ 6 xoXixxsuovtciov z%a.ivo$ ; ol 8s 7roXko) tcov ficcviXstav, 
oux 'AmoKKaiVss /xev, av u\vvo[<jLao-\, Jiowtroi 8e, ctv fAsQuo-Qwcriv, 



48 ANECDOTA DE NERONE. 

'HpcxxXslg $s, euv irctXailaruxri, 7rpoo-ayopsv6(jt,svoi, xct) ^alpovTsg, el; 
airao-av a\o"/yvt\v virb tyjs xoXctxsiag l^ayovTai ; Quid Neroni scenam 
erexit tragicam, larvasque et cothurnos induit, quam adulantium 
laudes ? Annon plerique reges, dum cantillarent , Apollines ; dum 
ebrii essent, Bacchi ; dum palastram exercerent, Hercules salutati : 
iisque gaudentes nominibus, assentatione ad extremam sunt adacti 
turpitudinem. Plutarch. Vol. 11. De adulatoris et amici discri- 
mine. p. 56. 



ANECDOTA 

DE 

PRINCIPIBUS GALBA, OTHONE ET VITELLIO. 



jDeeve ac ferale fuit horum Principum imperium, civium 
caedibus cruentatum. Inde Julianus, Imperator, in Ccesaribus, eos 
dixit feras fuisse, quae ne suo quidem generi parcerent. 0e»Serai 
yoip ovfts rwv avayx.onorspoov ravra ro\ Qvjplot. 

Ob subitariam fluxamque eorum auctoritatem, monogrammata 
tum Galbae, tum Othonis nonnullis Tiberii Neronisque nummis 
impressa reperiuntur. Quod sane factum, ut citius ac sine dispen- 
dio pararetur eorum moneta. Tales nummos vide apud Cl. Pel- 
lerin, Melange de Medailles, vol. n. p. 37. 

Haud inglorius tamen fuisset, si longior, Galbaa principatus. 
Multa sapienter fortiterque jam providerat. Vectigalia quoque 
imminuit. Remissam quadragesimam testantur ejus nummi ex 
jere magno et mediocri. ser. galea imp. avg. Laureatum 
Galbae caput. ln aversa parte : qvadragens. eemissae. sc. 
Arcus triumphalis, cui equites impositi. Nummi alii habent : 
xxxx. remissae. sc. Eodem plane sensu. De quadragesimje 
abolitione vide dicta supra Annal. xni. 51. 

Ob eas egregii principatus spes, et positum & Galba signvm 
Lieertatis restitvtae, nummos Galbie restituere optimi 
Principes Vespasianus, Nerva, et Trajanus. Vide Cl. le Beau, 
vol. v. D 



50 ANECDOTA DE 

Memoires dc V Academie Boi/ale des Inscriptions. Vol. xxiv. 
p. 181 et seq. 

Percelebris fuit et multorum eruditorum virorum conjectati- 
onibus jactatus Galbae argenteus nummus, quem ita exhibebant : 
galba imperator. Caput Galbae laureatum. In postica 
parte, rest. nvm. Caput muliebre monili ornatum. Alii inter- 
pretabantur, restitvto nvmmo : alii, restitvto nvmine : 
alii, restitvta nuMidia: alii, restitvta nvmantia. Haec 
omnia vana esse docuit Cl. Barthelemy. Seguinianus ille nummus, 
qui nunc in Gaza Regia adservatur, non habet REST. NVM. sed 
restitvta : nec intcger est, et in parte, quae extat, affrictu 
detritus ; unde literae tvta corruptae sunt in nvm. At nummum 
plane similem, sed integrum habet Cl. D' Enery, in quo manifeste 
scriptu, libertas restitvta. Vide Ci. Barthelemy, Mcmoi- 
res de V Academie lioi/ale des Inscriptions. Vol. xxvi. p. 547 et 
seq. 

Tabulas honestae missionis a Galba datas memoravi supra vol. 
ii. p. 455. in not. et emend. ad Annal. xiv. 27. 

De Othone, luxurioso Principe, pauca dixero. Satis sit monu- 
isse eum fuisse ipsi Neroni libidinis ac luxus magistrum ; et, cum 
omnia luxus genera anteoccupata reperisset, eo usque descendisse^ 
ut unguentis vestigia pedum tingere monstraret. Quod jara monu- 
imus inter Anecdota de Nerone. 

Ineunte hoc seculo, reperta in agro Brixelliano, Brcscello, magna 
vis aureorum nummorum, qui ibi defossi fuisse creduntur, versa in 
exitium Othonis fortuna. Vide Cl. Muraton, Annali tfltalia. 
Vol. i. Anno lxix. 

Inter hos bellorum motus, novo cibo aucta est mensa Romana, 
teste Plinio, x. 49- V enere in Italiam Bebriacensibus bellis civili- 
bus trans Padum et novcc aves (ita enim adhuc vocantur) turdo- 
rum spccie, paulum itifra columbas magnitudine, sapore grata. 
Nova illa avis appellatur Starna, id est, externa ; et perdicis spe- 
cies est, quam perdicem cineream, a grei/ partridge, dicimus» 
Vide eruditum Manelphum, Mensa Romana, c. 24. p. £4. 

At quantulum hoc ad ventrem gulamque Vitellii ! de quibu* 
cum dictum sit satis supra in notis et emendationibus ad Hist. II. 



VESPASIANO, TITO ET DOMITIANO. 51 

52. nihil superest dicendum de Principe, qui semper vixit inter 
patinarum paludes ; et unde sub mortem, cum vera sunt nomina, 
dictus est Patinarius. Sueton. in Vitell. xvu. 



DE VESPASIANO, TITO ET DOMITIANO. 

Ubi primum Vespasianus pacem imperio attulit, id enix£ 
curavit, quod Romanis semper gratissimum fuit, ut Roma magni- 
ficis operibus attolleretur. Prseter Jovis ut Capitolini Pacisque 
templa, amphitheatrum exstruxit tam magnifice tantisque impensis, 
ut Cl. Barthelemy,, peritissimus antiquitatis aestimator, cum stupeu- 
das, quse adhuc supersunt, partes inviseret, solius fabricse pretiuni, 
asstimatione per cubicos materias pedes facta, repererit esse AngL 
708,333/. 6s. Sd. Memoires de V Academie Royale des Inscriptions, 
Vol. xxviu. p. 583. Quid, si nunc cogitemus tantae niohs funda- 
menta, interiorem arnbitum, cunctaque oruamenta ipsamque inferi- 
orem amphitheatri partem, viginti duorum palmorum altitudine, 
fiiib ruderibus aggestisque terris latitantem ? Manifestum sane erif 
Theodoricum regem merit6 scripsisse, Vespasianum, divitiarum 
prqfuso flumine, cogitasse adificium jieri, unde caput urbium 
potuisset. Cassiodor. Variat. v. 42. Tanta autem tamque incredi- 
bili celeritate immensum id opus confectum est, ut ipse Vespasianus 
ad tr,es gradus illud erexerit, editisque ludis dedicaverit. Duos 
gradus postea adjecit Titus, iterumque dedicavit. Domitianus ad 
clypea usque perduxit, penitusque perfecit, ut jam dixi supra. 
Tunc vere scripsit Martialis, i. 1. 

Barbara Pyramidum sileat miracula Memphis 9 

Assiduus jactet nec Babytona labor : 
Nec Trivia? templo molles laudentur konores t 

Dissimuletque Deum comibus arafrequens, 
Aere nec vacuo pendentia Mausolea 

Laudibus immodicis Cares in astra ferant. 
Omnii Ceesareo cedat labor amphitheatro : 

Unum pro cunctisfama loquatur opus. 



52 ANECDOTA DE 

Ibi non veteres tantum opes exphcuit architectura ; novas quoque 
addidit, et bases Doricis columnis supposuit. Unde columnis non 
mod6 decus et elegantia, sed et soliditas ac firmamentum venit. 
Vide Cl. T. Major, les lluines de Pastum, ou de Posidonie, dans 
la grande Grcce, p. 27. 

Operum quidem magniflcentia commendetur Vespasianus, aeque^ 
commendandus mihi videtur, qu6d iis plebeculam pascere stu- 
duerit. Curam, vigilantissimo Principe dignissimam, memorat 
Suetonius in Vespasian. c. 18. Mechanico grandes columnas 
exiguci impensd perducturum in Capitolium pollicenti, prcemium 
pro commento non mediocre obtutit, operam remisit, prafatus : 
Sineret se plebeculam pascere. 

Statuam Nili, ex basalte lapide, seu marmore, confectam, et & 
Vespasiano in templo Pacis dicatam celebrat Plinius, xxxvi. 7- 
Invenit eadem Mgyptus in JEihiopia, quem vocant basalten, 
ferrei coloris atque duritia. Uncle et nomen ei dedit. Numquam 
hic major repertus est, qudm in templo Pacis ab Imperatore Vespa- 
siano Augusto dicatus : argumento Nili, XVI. libris circa ludenti- 
bits, per quos totidem cubita summi incrementi augentis se amnis 
intelliguntur. Diu creditum est illam ipsam statuam in cavsedio 
Pontificiarum Vaticani palatii asdium nunc adservari. Quae ibi 
adservatur, inventa est, teste Serlio, in thermis Constantini, in 
monte Quirinali : temporum injuria rubiginem contraxerat. Unde 
a recentioribus quibusdam scriptoribus ex basalte esse credita est. 
At constat eam esse ex marmore albo statuario* Manifestum 
itaque est non esse statuam a Vespasiano dicatam, sed antiquum 
ejus exemplum, et ad similitudinem statuas ex basalte efformatum. 

Idem fuit Tito Principi magnificentiae studium ; ejusque domum 
absolutissimis artium monumentis prajfulsisse docet Laocoontis 
statua, quam celebrat Plinius, xxxvi. 5. n. n. Nec multo plu- 
rium fama est, quorumdam claritati in operibus eximiis obstante 
numero artiftcum> quoniam nec unus occupat gloriam, nec plures 
pariter nuncupari possunt , sicut in Laocoonte,qui estin Titi Impe- 
ratoris domo, opus omnibus et pictura et statuaria artis praponen- 
dum. Ex uno lapide eum et liberos draconumque mirabiles nexus 
de concilii sentcntid fecere summi artifices, Agesander et Poly- 






VESPASIANO, TITO ET DOMITIANO. 53 

dorus et Athenodorus Rhodii. Egregium illud artis opus, quod 
nemo sine maxima admiratione inspexerit, nunc videre est in Pon- 
tificiis Vaticani palatii hortis. A Felice de Fredis inventum fuit sub 
Julio, 2. Pontifice maximo in Thermis Titi. Nunc quidem dili- 
genti contemplatione observatum est illud non ex uno lapide, id est, 
marmore, fuisse confectum, sed plus minus quatuor compaginibus 
esse ferruminatum. Quod, cum recens adbuc foret, ab artificibus 
occultari dissimularique potuit, nunc post tot secula, aggestaque 
olim rudera, ipsamque demum exportationem, anxia tantum cura 
deprehenditur. 

Hactenus magnificentiae consuluerant egregii Principes Vespasi- 
anus et Titus. Portentosa libidinum miracula, quae sub Caio Cali- 
gula et Nerone Romam attonuerant, aemulatus est Domitianus. 
Visaque sunt in Caesarea domo Adonea, seu horti pensiles, quibus 
victam Assyriam gloriabatur Princeps, incredibilium cupitor. De 
his hortis vide Cl. Bianchini, del Palazzo de Cesari, Tab. viii. 
Praeter illos hortos videre erat alia immensai prodigentiae opera a 
Domitiano exstructa, porticum ante Caesaream domum, basilicam, 
balneum, pellicum disetam; in quae singula/ teste Plutarcho in 
Poplicola, p. 105. cadebat illud Epicharmi ad gurgitem dictum. 

Non benignus es, habes morbum, gestis tu largkns. 

Nam in his non se religiosum, nec magnificum probabat Domi- 
tianus ; sed morbo tenebatur, gaudebatque cum in aedificia omnia 
profunderet ; et, ut Midas, omnia sibi aurea et gemmea cupiebat, 

O fxsvroi ^sLVfi.cto-ctc, tov KcckitcjoKIov ty]v noXvTsXsictv, s\ fLictv eiSsv 
*v o\kIol AofLSTictvov o~T0oiv, r) fiuo-iXixyv, yj (Scthctvslov, r) 7ra\hoc>ii§a)V 
OiaiTaV) olov sctti to hsyofjusvov tov ' E7Ti%ctpfA0v itpoc, tov olctcutqv, Ou 
<Pi/\otVQpco7roc. tu y so-tri • s^sic vocrov • youpetc dlSovc • toiovtov cLv ti 
ntpoc AofusTictvov s\tzs\v itpor\y^r\ y OJx svcrs^r]c, ouSe <$iAot»ju.O£ tv y 
scrcrl • systc voVov, ^ctlpsic xctTOixo^Ofxcov • cticnzep 6 Mllctc exslvo$, 
unctVTct <rot xpvo-cZ xct\ XiQivct (SovXofxsvog ylvsQ-Qoti. 

Domitiani opera ejusque tempora plurimum illustrat Martialis 
in suis Epigrammatum libris, quibus Domitianum passim celebrat, 
eique adulatur. 



54 ANECDOTA DE 

In Gaza Serenissimi Aurelianensium Ducis extat egregia 
gemma. Achates est, a precious agate, cujus diameter duos ferme 
aequat pollices. In ambitu, sculpta sunt duodecim signa Zodiaci. 
In media, videtur pars posterior templi rotundi, ante quod in parte 
dextra sedet vir togatus, capite nudo, cui vir pariter togatus stans 
offert coronam radiatam. Hos inter, juvenis quoque togatus stans., 
et multo minor, manus attollit, venerans. Hinc et inde ad pedes 
viri sedentis sunt duo vasa. Sedes et anticma et affabre facta : 
posita est supra planum, quod sustinetur capite inter duas alas. 

Multi multa, nec probabilia, excogitavere, ut hanc gemmam 
expliearent. Unus ad veritatem accessit Cl. Belley, Mimoires de 
rAcadhnie Royale des Inscriptions, Vol. xxvl p. 475. Cum 
enim observasset extare nummum Domitiani, cusum,cum ludi secu- 
lares facti sunt, qui quamdam similitudinem cum gemma habebat, 
existimavit in nummo et in achate exhiberi Domitianum, qui sufH- 
menta pro ludis secularibus populo distribueret. At alia est 
gemnioe mens, sublimis magis magisque divina, quam non depre- 
hendit Cl. Belley, quod ad locum Panegyrici, quem Plinius Tra- 
jano dixit, non attenderit. Locus ille Plinii gemmam egregi^ 
explicat. Quod ut clariiis percipiatur, et nummum et gemmam 
afferam. 

Nummus est ex sere magno, nec.rarus: imp. caes. domit. 
avg. germ. p. M. TR. p. viii. caput Domitiani laureatum. In 
postica. parte, cos. xim. lvd. saec. s. c. Vir togatus sedet in 
suggestu, capite nudo : dextram porrigit viro togato stanti, et dex- 
tram porrigenti. Hos inter stat ante suggestum juvenis togatus* 
sed minor. Ante pedes viri sedentis sunt duo vasa. In recessu, 
videtur frons templi, aut basilicae, quatuor columnis insignis. In 
imo suggestu scriptum est : svf. p. d. id est, Suffmenta populo 
data. Nempe ciim adessent ludi seculares, quindecimviri in Capi- 
tolio et in templo Palatino, sedentes in suggestu, suffimenta, lustra- 
tionis causa, populo dabant, faces scilicet, et sulphur et bitumen, 
ut docet Zosimus, n. p. 669. 'Ev tco KwkstwKiw xcii h tw veco 
tw xoltol to IlakxTM, ol lexoLirevTe olvIqzs k%\ ^r]fxaT0$ xcx^fjievoty tco 
Gv)(j.cjo £iavs ( aoucn tcx xaQtzpTioL * TavTU '6s eo~Ti lah$ xoti Oelov xcxi oto~- 
§ol\tqv. Ilaec sunt sufrimenta a quindecim viris data, quae in hoc 



NERVA ET TRAJANO. 55 

Doinitiani nummo, sicuti in complurtbus aliis ejus nummis aliae 
ludorum secularium caerimoniae, exhibentur. fmmo videre est in 
Philipporum nummis ipsa etiam animalia, qiue per seculares 
eorum ludos spectata sunt. 

Gemma autem non ludos, ludorumve ritus, sed divinos honores, 
Domitiano. oblatos et adsertos, ostentat. Id sigmficat corona radi- 
ata : Idem loquuntur Zodiaci signa ; nec aliter Virgilius, Georgic. 
i. 32. Caesarem laudat, oratque ut novum tardis sidus se mensibus 
addat. Ita etiam artifex Zodiacum disposuit, ut retro post Domi- 
tianum viderentur signa Virgo et Libra, quje intra se Domitianus 
reciperet, cum ccelos peteret. Carissima enim fuere Domitiano 
illa signa, qui ideo menses Septembrem et Octobrem ex suis appel- 
lationibus Germanicum et Domitianum transnominavit ; ut videre 
est apud Suetonium in Domit. cap. 13. apud Plutarchum in 
Numa, p. 72. quod horum altero imperium suscepisset, altero 
natus esset. Divinitatis argumenta adhuc sunt in templo, in capite 
inter duos alas, in ipsa sede, antiqua et cum scabello, quaj Deorum 
est, non hominum. Liberalitate autem Domitiano partam esse 
divinitatem indicant duo vasa. Hsec autem omnia paucis com- 
plexus est Plinius in Panegyric. cap. 52. Cum enim Trajanum 
laudasset, quod pro se parcus, in publicum magnificus, urbem 
porticibus, delubris, exornaverat, maximum circi latus splen- 
didissime refecerat, multa ibi loca addiderat populo, quem congiarii 
facilitate auxerat, ait. Ilorum unum si prastitisset alius, iUi jam- 
dudum radiatum caput, et media inter Deos sedes auro staret aut 
ebore, augustioribusque et grandioribus victitnis invocaretur. Qua?, 
utcerto certius Domitianum notant, ita quoque gemmam Serenissimi 
Aurelianensium Ducis clarissime explicant. 



DE NERFA ET TRAJANO. 

De optimis illis Principibus, quorum tempora satis illustravi, 
pauca addidero. Satis sit observasse Romam numquain fuisse, 
quam sub eorum Principatu, magnificentiorem ac feliciorem : illos 
magnificentia3 et felicitatis publica? egregiasua studia liberalitate et 



56 ANECDOTA DE 

clementia cumulasse. Quod,, post tot Principes superbia., avaritia, 
crudelitate commaculatos, adeo suave gratumque visum est, ut id 
omnium vocibus fuerit celebratum, repertaque sint prope forum 
Nervae complura marmora inscripta, potissima dos in 
principe liberalitas et clementia. Praedicantur adhuc 
in Trajano sanctitas domi, in armis fortitvdo, vtrobi- 
cjve prvdentia. Aurel. Victor, in Epitome. 

Iis virtutibus in immensum crevit sub auspicatissimo Trajani 
principatu Romana gloria; et nuanto major glona, tanto major 
fuit felicitas. Inde in vetenbus monumentis passim occurrit, 
Traianvs restitvtor italiae, propagator orbis ter- 
rarvm, locupletator civivm, pater patriae princeps 
optimvs. Alter quoque Romulus dicebatur, teste Dione, 
lxx. p. 800. At cum ejus nomen, ob multitudinem operum, 
quae aut nova struxerat, aut reipublicae temporibus insigniora, sed 
vetustate collapsa, refecerat, parietibus ubique inscnptum lege- 
retur, plebs, cui vel laus maxima in jocum saepe cessit, eum herbam 
parietinam, the pellttory, cognominavit. Ammian. Marcellin. 
xx vii. 2. Nec ingratum nomen fuit Principi, cui liberae omnes 
voces placebant ; adulationem tantiim oderat : ideoque laudatus £ 
Man.ale, Epigram. x. 72. 

Frustra blanditicz venitis ad me 
Attrdis miserabiles labellis : 
Dicturus dominum, Deumque non sum. 
Jam non est locas hdc in urbe vobis : 
Ad Parthos procul ite pileatos, 
Et turpes humilesque, supplicesque 
Pictorum sola basiate regum. 
Non est hic domimts, sed Imperator, 
Sedjustissimus omnium senator : 
Per qnem de Stygia domo reducta est 
Siccis rustica veritas capillis. 
Iloc sub Principe, si sapis, caveto, 
Verbis, lioma, prioribus loquaiis. 



NERVA ET TRAJANO. 57 

Suis verisque laudibus attollatur Trajani virtus, qua, cert£ nullam 
illustriorem vidit imperium Romanum. At fabularum suarum 
pudeat Christianos quosdam scriptores, qui eum ab inferis, ob ejus 
clementiam et mansuetudinem, lacrymis et fletibus Divi Gregorii 
liberatum fuisse commenti sunt. Vide Acta Sanctorum, voi. u. 
mensis Martii, p. 136. 137 et 155. 

Trajanus commentarios rerum suarum scripserat ; qui si ad nos 
pervenissent, egregmm suppeditassent historiae argumentum : in iis 
ampla quoque fuisset eruditionis materia. Nullus enim prin- 
cipum, quos prisca Romanorum, Graecorum, aliorumve imperi- 
orum aetas celebravit, majora gessit, quam Trajanus, plusve terra- 
rum peragravit et illustravit. 

Praeter insignem columnam Trajani, quam saepissime supra 
memoravi, erat ejus arcus in prima Urbis regione, teste P. Victore ; 
anaglyphis aliisque ornamentis nobilitatus. At, cum Constantini 
aetate periissent artes, eique tamen ob victorias arcus dicaretur, 
nova quidem et rudia structa sunt, quibus addita egregia decora ab 
arcu Trajani ablata. Haec inter videtur anaglyphum, in quo Traja- 
nus stat sacrificans cum suovetaurilibus. Erant quoque octo insig- 
nes statuae, eximii operis, quorum capita clam nocte, jussu Lau- 
rentii de Medicis, amputata sunt, et Florentiam asportata. Post 
veterem illam exspoliationem, manebant adhuc marmora arcus 
Trajani, quibus clarissimus Michael-Angelus Buonarotti usus est, 
eum strueret elegantissimam basiin, cui imposita est in area Capi- 
iolina equestris statua M. Aurelii. 

Sic monumentorum vetus interit aetas, 
Etjuvenum ritu Jlorent modo nata 3 vigentque. 
J)ebemur morti nos> no&traque. 

Horat. Art. Poetic. 61. 






FRAGMENTUM 



LIBRI XCI. HISTORIARUM 



TITI LIVII PATAVINI. 



FRAGMENTUM 



LIBRI XCI. HISTORIARUM 



TITI LIVII PATAVINI. 



SUPPLEMENTO ET ADNOTATIONIBUS ILLUSTRAVIT 



GABRIEL BROTIER. 



LIB. XCI. 



JL AMENINSEQVENTI 
IPSOPERVIGILANTEIN 
EODEMLOCOALIAEXCI 
TATATVRRISPRIMALV 
CEMIRACVLOHOSTIB 
FVITSIMVLETOPPIDI 
TVRRISCjVAEMAXlM 
PROPVGNACVLVMFVE" 
RATSVBRVTISFVNDA 
MENTISDEHISCEREIN 
OENTIBVSRIMISETTV 



IVS . . . : . IGNICOE 

PITINCENDIJQ.SIMVL 

ETRVINAEMETVTER 

RITICONTREBIENSES 

DEMVROTREPIDIEFFV 

GERVNTETVTLEGATIMIT 

TERENTVRADDEDENDA—: 

VRBEMABVNIVERSA 

MVLTITVDINECONCLA 

MATVMESTEADEMVIR 

TVSQVAEINRITANTE^r- 

OPPVGNAVERATVICTO 



6*2 TITI LIVII LIB. XCI. 

REMPLACABILIOREM GEBATARMAVTFIERET 

FECITOBSIDIBVSACCEI PROCOPIISC VI VSQPOPV 

TISPECVNlAEMODlCAr LI PERTOTAMPRO VINCI 

EXEGITSUMMAMARMA AMEDIXERATQVIBVS I » 

QVEOMNIAADEMITTRAN SPECTISREFERRECETERA 

.VGASLIBEROSVIVOS ARM A"MILITESI VSSITQ V AE 

ADSEADDVCIIVSSITETFVGI AVTITINERIBVSCREBRIS 

TIVOSQVORVMMAIOR AVTOPPV 

MVLTITVDOERATIPSIS 

IMPERAVITVTINTERF! FACTAERANTNO V A 

CERENTIVGVLATOSDE MANEPERCENTVRIO 

MVEODEIECERVNTCY-r NESDIVISIT 

MAGNAIACTVRAMILI TVMQVOO . . . SIN 

TVMQVATTVORETQVA STRVXIT ARMIS VESTI 

DRAGINTADIEBVSCON MENTAOV 

R . X 

TEBRIAEXPVGNATARE IPE 

LICTOQVEIBI.LINSTELO DIVMD ATVMFABROS 

1N 

ADHIBERVMFLVME DEQEXCIVERATQ VIBVS 

COPIASADDVXITIBIHIBER s 

NACVLISSECVNDVMOP OFFICIN ABV.BITVM EN 

PIDVMOVODCASTRAAE ••••'• RA 

LIAVOCATVRAEFDIFICA TIONEINITAQVIDINSIN 

TISIPSEINCASTRISMA G VLOSDIESEFFICIPOSSET 

NEBATINTERDIVCON ItAQOMNIASIMVLINSTRV 

VENTVMSOCIARVMCI MENTABELLIPARABAN 

VITATIVMINOPPIDOA TVRNEQVEMATERIAAR 

N TIFICIBVSPRAEPARATIS 



TITI LIVII LIB. XCI. 

ANTEOMNIBVSINIXO MILLEQVINGENTIS 

GIVITIVM.VDIONEC INILVRCAONVMGEN 

SVOQVISQOPERIARTI TEMMISITADT VENDA 

1-EXDEERATCONVO REGIONIS EIVSM ARI 

CATISDEINDEOMNIVMPO TIMAMORAMDATIS 

PVLORVMLEGATIONIB. PRAECEPTISO/VIBVSITI 

NERIBVSDVCERETAD 

." . . DEFENDENDASSOCIAS 

VRBESQVASPONPEIVS 

OPPVGNARETOVIB* 

. . . . QVAS IPSE RES OVEIPSVM AGMEN 

, . ......... PONPEIEXINSIDII* 

OVASgiNOPPVGNAN ADGREDERETVR 

DISVRBIBVSHOSTIVM EODEMTEMPOREET 

GESSISSETEXPOSVITET A DHERENN VLEI VM 

ADRELIQVABELLICOHOR OVIINISDEMLOCISE 

TATVSESTPAVCISEDOC RATLITERASMISIT 

TOSQVATVMHISPANI ETIN ALTERAMPRO VIN 

AEPROVINCIAEINTER 

ESSETSVASPARTESSV Cl AMAD.L.HERTVLEIV— T 

PERIORESESSEDIMIS PRAECIPIENSQVEMAD 

SODEINDECONVENTV MODVMBELLVM AD 

IVSSITQVAEOMNIB M INISTRAREVELLETANTE 

, OMNIAVTITASOCIASCI 

IBI 4 . VITATESTVERETVRNEA 

RESVASPRINCIPIOVE CIEC VMMETELLOPtmI 
RIS-M PERPERNAM C ARETCVIN EQAVCTORI 

CVMVIGINTIMILIB» TATENEOVIRIBVSPARES 

PEDITVMEQVITIBVS SET NEIPSEQVIDEM 



$3 



6* ^TITI LIVII LIB. XCT. 

CONSILIVM .... SEOPEM 

. . VERSVS ... ... MISSOSQQVIITI 

NEQVEIN .... NERAEXERClTVIEOMAN-r- 

SVRVMEVMCREDEBAT MONS TRARENT 

SITRAHERETVRBELLV— T • . 

hosticvmmareabter 

goprovinciasqomnes 

inpotestatehaberet 

navibvsvndiqcom 

meatvsventvrosipsi 

avtemconsvmptispri . . . , 

reaestateqvaepraepa 

ratafvissentomniv— =" 

rervminopiamfore 

Perpernaminmaritima-t- 

REGIONEMSVP 

VTEAQVAEINTEGRAAD . . 

HVCABHOSTIS .... MARITIM AMNEORAM 

RIPOSSETETSIQVAOCCA VTPONPEIVM ABILERCA 

SIODETVRINCAVTOSPER ONIAETCONTESTAN IA 

TEMPVSADGRESSVRVM ARCEATVTR AO.SOCIAGE 

IPSECVMSVOEXERCITV TEAN AN*ADMETELLVMET 

HIBERONESETAVTALCO RVSITANIAMSECONVER 

N TAT HAECSECVMAGI 

RESPROGREDISTATVIT TANSSERTORIVsrRAE 

AQVIB.G TEEHIBERVMAMNEM 

MEMCVM . . . OPPVG R 

NARENTVRCELTIB. PERPACATOSAGOSQVIE 

VBBEsINPIORaTAME TVMEXERCITVMSINE 



TITI LIVII LIB. XCI. 



C5 



VLLIVSNOXADVXITPRO 

FECTVSINDEINBVRSAO 

NVMETCASVANTINORV~r 

ETGRACCVRITANORVM 

FINESEVASTATISOMNIB. 

PROCVLCATISQVESEGITI 

BVSADCALAGVRIMNA 

SICAMSOCIORVMVRBE. 

BENITTRANSGRESSVS 

QAMNEMPROPINgVM 

VRBIPONTEFACTOCASTRA 

POSVIT POSTERODIE'M 

MASIVMQVAESTOREM 

INARVACOSETCERINDO 

NESMISITADCONSCRI 

BENDOSEXIISGENTIB^ 

MILITESFRVMENTVM 

QVEINDECONTREBIAM 

. . . LEVCADAAPPELLA 

TVRCONPORTANDVMPRAE 

TERQVAMVRBEMOPPOR 

TVNISSIMVSEXBERO 

NIBVSTRANSITVSERAT 

INQVAMCVMQVEREGIO 

NEMDVCEREEXERCITV— 



STATVISSETET.C.INSTE 

LVMPRAEFECTVMEQVI 

TVMSEGOVIAMETIN 

VACREORVMGENTEM 

ADEOVITVMCONQVISI 

TlONEMMISITIVSSV—r 

CVMEQVITIBVSCONTRE 

BIAESESEOPPERIRIDI 

t 
MISSISIISIPSEPROFEC 

TVSPERVMCONVMA 

GRVMDVCTOEXERCI 

TVINCONFINIOVIRO 

NVMPOSVITCASTRAPOS 

TERODIECVMEQVITIB. 

PRAEGRESSVSADITINE 

RAEXPLORANDAIVSSO 

PEDITEQVADRATOAGMI 

NESEQVIADVAREIAM 

VALIDISSIMAMREGIO 

NISEIVSVRBEMVENIT 

HAVDINOPINANTIB. 

. . . ADVENERAT 

VNDIQEQVITIBVSET 

SVAE GENTISETAVTRIC 



VOL. V. 



BREVIARIUM 

FRAGMENTI LIBRI XCI. 
TITI LIVII. 



Contrebia a Sertorio expugnata. Is, ia 
hiberna ducto exercitu, conventum sociaruin civi- 
tatum agit, et ad reliqua belli cohortatur. Prin- 
cipio veris M. Perpernam in Ilurcaonum gentem 
mittit. Herennuleium et Hertuleium docet quem- 
admodilm bellum sit administrandum. Ipse 
ad Calagurim Nasicam, sociorum urbem, venit: 
M. Masium mittit in Arvacos et Cerindones, 
C. Instelum Segoviam et in Vacreorum gentem; 
mox profectus per Umconum agrum, Vareiam 
validissimam urbem petit. 



68 BREVIARIUM FRAGMENTI LIBRI XCI. TITI LIVII. 

Hac gesta, 
A. U.C. A.C. 

DCLXXV 



nt* n (Cn. Octavio, 
iii. 75. CossJ r 

tL. Jbcnbonio 



Curione, 



„ A n f L. Octavio, 

DCkXXIX. 74. VX>SS.<> 

(C. Aurelio < 



Cotta. 



FRAGMENTUM 



LIBRI XCI. HISTORIARUM 



TITI LIVII PATAVINL 



JVocte tamen insequenti, ipso pervigilante, in eodem loco 
alia excitata turris prima luce miraculo hostibus fuit: simul 
et oppidi turris, quse maximum propugnaculum fuerat, sub- 
rutis fundamentis dehfscere ingentibus rimis, et tuni erum- 
pente validius ardescere igni ccepit: incendiique simul et 
ruinse metu territi Contrebienses de muro trepidi effuge- 
runt; et, ut legati mitterentur ad dedendam urbem ab 
universa multitudine conclamatum est. Eadem virtus* quae 
inritantes oppugnaverat, victorem placabiliorem fecit. Obsi- 
dibus acceptis, pecunias modicam exegit summam, armaque 
omnia ademit. Transfugas liberos vivos ad se adduci 
jussit; et fugitivos, quorum major multitudo erat ipsis, 
imperavit ut interficerent. Jugulatos de muro dejecerunt» 
Cum magna jactura militum, quatuor et quadraginta diebus 



70 FRAGMENTUM LIBRI XCI. HISTORIARUM TITI LIVII. 

Contrebia expugnata; relictoque ibi L. (forte potius Caio) 
Instelo, prafecto equiium, ad Hiberum flumen copias 
adduxit. Ibi hibernaculis secundum oppidum, quod 
Castra JElia vocatur, aedificatis, ipse in castris manebat, 
interdiu conventum sociarum civitatum in oppido agebat. 
Arma ut fierent, pro copiis cujusque populi per totam 
provinciam edixerat : quibus inspectis, referre cetera arma 
milites jussit, quae aut itineribus crebris, aut oppugTkz- 
tionibus mriisque prceliis labehcta. erant. Nova mane 
per centuriones divisit militi: tum quoqwe ipsos instruxit 
armis, vestimentaque addita; et operarum iwpendium 
datum. Fabros enim advocaverat, indeque exciverat 
quibus ofEcinabus bitumen excoqueretur^ ratione inita 
quid in singulos dies efEci posset. 

Itaque omnia simul instrumenta belii parabantur. Neque 
materia artificibus, praeparatis ante omnibus, in ministerium 
tardior ; nec suo quisque operi artifex deerat. Convo- 
catis deinde omnium populorum legationibus, summatim 
prioris belli eventus recensuit y laudatisque civitatum con- 
sensu et militum virtute, quas ipse res consilio providisset, 
quasque in oppugnandis urbibus hostium gessisset, expo- 
suit; et ad reliqua belli cohortatus est paucis edoctos 
quantum Hispaniae provincise interesset suas partes supe- 
riores esse. Dimisso deinde conventu, jussis, quae omnibz^ 
conducerenty quibusque sibi possent res servare suas, prin- 
cipio veris M. Perpernam cum viginti milibus peditum, 
equitibus mille quingentis in Ilurcaonum gentem misit ad 
tuendam regionis ejus maritimam oram; datis praeceptis, 
quibus itineribus duceret ad defendendas socias urbes, quas 



FRAGMENTUM LIBRI XCI. HISTORIARUM TITI LIVII. 71 

PoTwpeius oppugnaret, quibusque Jpsum agmen Powpeii eX 
insidiis aggrederetur. 

Eodem tempore et ad Herennuleium, qui in iisdem locis 
erat, literas misit, et in alteram provinciam ad L. Hertu- 
leium, prsecipiens, quemadmodum bellum administrare 
vellet ; ante omnia ut ita socias civitates tueretur, ne acie 
cum Metello dimicaret, cui neque auctoritate neque viri- 
bus par esset ; ne ipse quidem consilium inierat tf dfversus 
eum eundi, neque in prcesentiarum incursumm eum cre» 
debat, si traheretur bellum : hosti, cum mare ab tergo 
provinciasque omnes in potestate haberet, navibus undique 
eommeatus venturos: ipsi autem, consumtis priore asstate, 
quas praeparata fuissent, omnium rerum inopiam fore : 
Perpernam in maritimam regionem superventurum, ut ea, 
qua? integra adhuc, ab hostis vi tutan posset, et, si qua 
occasio detur, incautos per tempus adgressurum. Ipse 
cum suo exercitu Hiberones et Autalcones progredi statuit, 
a quibus gratiam querebatur infamem : cum nuper oppug^ 
narentur Celtiberorum urbes iwploratam esse opem ab 
Metello^ missosqz/e qui itinera exercitui Romano mon- 
strarent. Quam perfidiam ultum ire volebat Sertorius, ut 
insigni eocemplo ceterorum Jidem retineret. Illos cilmpro 
Jagitii gravitate mulctdsset, variis distrahitur curis, ambi- 
guus qubnam bellum vertat, utrum Jidos Romanis populos 
incurset y maritimamne oram, ut Po??zpeium ab Ilercaonia et 
Contestania arceat, utraque socia gente, an ad Metellum et 
Lusitaniam se convertat. 

Hasc secum agitans Sertorius prseter Hiberum amnem 
per pacatos agros quietum exercitum sine ullius noxa 



T* FRAGMENTUM LIBRI XCI. HISTORIARUM TITI LIVII. 

duxit. Profectus inde in Bursaonum et Casuantinorum et 
Graccuritanorum fines, evastatis omnibus proculcatisque 
segetibus, ad Calagurim Nasicam sociorum urbem ^enit, 
transgressusque amnem propinquwm urbi, ponte facto, 
castra posuit. Postero die M. Masium quaestorem in 
Arvacos et Cerindones misit ad conscribendos ex iis gen- 
tibus milites, frumentumque inde Contrebiam, quw Leucada 
appellatur, cowportandum, praster quam urbem opportu- 
nissimus ex Beronibus transitus erat, in quamcumque 
regionem ducere exercitum statuisset; et C. Instelum, 
praefectum equitum Segoviam et in Vacreorum gentem ad 
equitum conquisitionem misit, jussumque cum equitibus 
Contrebiae sese opperirL Dimissis iis, ipse profectus per 
Umconum agrum, ducto exercitu in confinio Vironum 
posuit castra. Postero die cum equitibus praegressus ad 
itinera exploranda, jusso pedite quadrato agmine sequi ad 
Vareiam validissimam regionis ejus urbem venit. Haud 
inopinantibus Vareianis advenerat, undique equitibus et 
$use gentis et Autrigonum accitis. 



N O T M 

IN FRAGMENTUM LIBRI XCI. 
TITI LIVII. 



JOragMENTUM. Egregios labores eruditi viri Benjamini Ken- 
nicotti in edendis Bibliis Hebraicis laudaveram, nec tum spes fuit 
eos in Romanae historiae utilitatem cessuros. Id tamen felici litera- 
rum fato contigit, cum Cl. V. Paulus Jacobus Bruns Vaticanam 
Bibliothecam anno 1772. inviseret, antiquos qui ibi adservantur 
sacrae Scripturae codices lustraturus, ut studiis Cl. Kennicotti inser- 
viret. Dum enim eos recensebat, illi oblatus est codex Latinus, 
designatus No. 24. in Bibliothecft Palatino-Vaticana, qui libros 
Tobiae, Jobi et Esther complectebatur. Animadvertit Cl. Bruns 
codicem illum esse ex eorum nuniero, quos, ut utamur Ciceroni- 
ano verbo in Epistolis ad familiares, vn. 18. appellare possumus 
palimpsestos, id est, iterum scriptos. Nempe parsimoniae caus&j 
et ob membranarum raritatein, antiquorum librorum scriptura 
pumice delebatur, extritisque illis membranis novi libri inscribe- 
bantur. Porro cum Cl. Bruns in Tobise, Jobi et Esther codicem 
incidisset, eumque palimpsestis membranis constare deprehendisset, 
curiositate sua dignum ratus est quae prius fuerant scripta in fugaci- 
bug literarum vestigiis investigare. Observavit.primum in multis 



74 NOTjE in fragmentum 

membranarum illarum paginis scriptas olim fuisse Ciceronis orati- 
onis, quas typis editas habemus. Oculos ejus gratius detinuit 
titulus aliis membranis minutissimo charactere exaratus lib. xci. 
titi. livii. Librum enim illum in Titi Livii editionibus deesse 
compertum habebat. Curiositatern ejus adhuc accendebat, quod pars 
illaLivii in his membranis unciali, ut loquuntur,charactere,ac proinde 
antiquissimo, fuisset olim exarata. Aciem erg6 oculorum intendit, 
ut extritam illam Livii partem, quanta posset perspicacitate et dili- 
gentia, legeret ac describeret. Illam postesi anno 1773. Hamburgi 
typis edidit : conflsus non defore, qui prastantissimum Romanae 
et Hispana* antiquitatis monumentum pro rei gravitate illustrarent. 
Exemplar Hamburgianae editionis, Londino missum, nactus, illud 
statim et Supplemento explevi, et adnotationes, quibus opus erat 
maxime ad veterem Geographiam explicandam, addidi. 

Titi Livii. Tanta est apud literarum et historiae peritos T. 
Livii commendatio,, ut summum sit omnium desiderium, qu6d 
magna scriptorum ejus parte careant. Superiore seculo quam max- 
imam laetitiam iis attulit Joannes Horrion, Societatis Jesu, cum 
Librum xxxiii. T. LiviL, quem in Bibliotheca Ecclesiae Cathe- 
dralis Bambergae repererat, Paderbornae edidit anno 16 17. Pars 
libri xci. licet exigua,, quam Cl. Bruns nuper invenit in Biblio- 
theca Vaticana, industriam exstimulare animosque addere debet, 
ut Bibliothecarum foruli ipsique codices palimpsesti diligentissime 
inspiciantur, ne quid adhuc lateat magna cum laude et omnium 
gratulatione proferendum. Ne veteribus quidem Monialium Bib- 
liothecis abstinendum videtur, cum feratur priore seculo fuisse 
manu scriptos T. Livii codices in Abbatia Fontis-Evraldi, Fontev- 
rault, qui propolae turpiter sunt venumdati. Is, quod turpius 
funestiusque fuit, eorum membranis usus est in ludicris palmulis^ 
ArigL battledores, obtegendis ; quibus passim divenditis, cum tiim 
maxime lusoriarum pilarum exercitationes vigerent, compertum 
fuit in iis codicibus contentos fuisse T. Livii libros, qui decades 
octavam, decimam et undecimam conficiebant ; ut videre est apud 
Colomies, Bibliothtqiie cholsie, p. 33. Nondum forte tamen des- 
pcrandum de integro Livio adinveniendo. Illum enim extare in 
Bibliotheca Turcarum ImperatorLs udmomnt Petrus della Valle. 



LIBRI XCI. TITI LIVII. 75 

Vt inde erueretur saepe adlaboratum est sub regibus Ludovico 
XIII. Ludovico XIV. et Ludovico XV. munifieis literarum 
patronis. At vanus cassusque hactenus recidit labor; respon- 
sumque semper est a Turcis, quibus eum quaerendi cura imposita 
est, talem librum in Palatii, Angl. the Seraglio, Bibliotheca non 
reperiri. Dolendum certe est qu6d illa inquisitio Turcis tantum 
fuerit commissa, Francis ver6 numquam permissa. Praeterea audivi 
T. Livium non in Palatina, sed in sanetae Sophiae Bibliotheca deli- 
tescere: dictum quoque mihi est eum non extare Latine, sed 
Graece\ Magna quidem erit Latinitatis jactura, si Graeca tantum 
Livii interpretatio maneat, at ingens adhuc foret ipsius interpretati- 
onis utilitas, cura, quod potissimum est, historiae materiam, gesto- 
rum seriem, Livianamque narrationem sit allatura. Quod moni- 
tum volui, ut Principes, quibus literarum honor ac dignitas cordi 
sunt, videant quid per suos legatos hac in re tentare valeant. 
Opera? quoque pretium simul foret, si per Turcicam difridentiam 
licet, Imperatorem exorare, ut titulos veterum suorum librorum 
Latinorum ac Graecorum, Arabicarum etiam interpretationum, 
communicatos vellet. E6que magis instandum, qu6d ejus Biblio- 
theca, jam passa incendia, iis sit obnoxia. Haec paulo fusius sum 
prOsecutus, ob publicam utilitatem, et ut T. Livii fata spesque 
notescerent. Nunc ad Fragmentum libri xci. illustrandum 
propero. 

Nocte insequenti. Supplevi nocte; idque postulabat, quodmox 
sequitur, primd luce miraculo hostibusfuit. Nocte erat sane scrip- 
tum in superiore pagina. 

Ipso pervigilante. Ipso Sertorio pervigilante. 

Tum erumpente validius ardescere igni. Si quis attenderit quae 
supersint literae, vacuumque spatium, is haud diffitebitur hunc esse 
Livii sensum. 

Contrebienses. Contrebia, urbs citerioris Hispaniae, seu Tarra- 
tonensis, nunc Santa-Vert, in La Mancha. 

L. (forth potitls Caio) Instelo, prccfecto equitum. Is mihi 
videtur esse C. Instelus, praefectus equitum, qui infra memoratur, 
Proclivis autem fuit error^ ut L- pro C. maxime in unciali charac* 



76 NOT.E IN FRAGMENTUM 

tere, ac detrito legeretur. Si L. Instelus legcndus est, quae sit ejus 
dignitas militaris ignoratur. 

Hiberum flumen. Nuuc the Ebro dicitur; de quo Plinius, m. 
3. Iberus amnis navigabili commercio dives, ortus in Cantabris, 
haud procul oppido Juliobrica, nunc Fuentes, on the Ebro, per 
CCCCL. M. pass. fluens : navium per CCLX. M. a Varia oppido, 
nunc Logrolto, in Old Castille, de quo infra adhuc dicetur, capax, 
quem propter universam Ilispaniam Graci appellavere Iberiam. 
Videre est apud eruditum Florez, Medallas de Espana, Tab. lii. 
n. 12. rarissimum insignemque nummum, in quo caput hominis ex 
ore aquam projicientis : infra hibervs. Inde constat tum antiqua 
orthographia, cui favet codex Vaticanus, tum Hispanum fluminis 
symbolum. 

Oppidum, quod castra JEIia vocatur. Oppidum illud uni 
Livio memoratum, propinquum fuit Hibero flumini : ita sane 
dictum, ab iElio aliquo qui castra ibi condiderit. In Oscae, nunc 
Huesca,in Arragon,mimmis memoratur c. aelivs ii viR,id est, 
C. JEIius duwnvir. 

Qu<£ aut itineribus. Haec CI. Bruns sine ulla distinctione cum 
sequentibus nova mane fyc. conjungebat. Quod quam vitiosum 
sit satis indicat rerum verborumque series. 

Oppugnationibus variisque prreliis labefacta. Ita supplendum 
monstrant et superstites litera^ et vacuum ipsum spatium. Arma 
autem itineribus, oppugnationibus, praeliis deteri, labefieri notum 
ac compertum est. Nec de itineribus mirum videatur, cum in iis 
saepe caedendae essent materiae, aliaque praestanda, quae passim 
occurrunt in anaglyphis Columnae Trajanae. 

Divisit militi. Supplendunx, ut patet, militi vel militibus. 
Placet magis militi, ne ambigua sint quae sequuntur. 

Tum quoque ipsos. Ipsos quoque centuriones armis instruxit. 
Quae manent literae, Supplementum satis indicant. 

Vestimeniaque addita. Nec difficile quoque fuit Supplementum, 
per se satis obvium. 

Et operarum impendium. Fabros euim advocaverat. Id, ut 
opinor, et loco et narrationi accomraodatum videbitur. 



LIBRI XCI. TITI LIVII. 7f 

Bitumen excoqueretur. Aut excoqueretur, aut eliquarelur sup- 
plendum. Sertorius machinarum scientia et usu peritissimus, ut 
videre est apud Plutarchum in ejus vita, adversus hostes et bitu- 
mine et malleolis et falaricis utebatur, maxim£ cum incendenda» 
essent eorum turres. De his machinamentis Vegetius, de Re 
militari, iv. 18. Quod si oppidani exire non audeant, majores 
balistas, malleolos vel falaricas cum incendio destinant, ut per- 
ruptis coriis, vel centonibus, intrinsecus fiamma condatur. MaU 
leoli velut sagitta sunt, et ubi adhceserint, quia ardentes sunt, 
universa conflagrant. Falarica autem, ad modum hasta, valido 
prtffigitur ferro : inter tubum et hastile, sulphure, resina, bitumine, 
stuppisque convolvitur infuso oleo, quod incendiarium vocant, qua 
balistce impetu destinata, perrupto munimine ardens figitur Ugno 9 
turritamque machinam frequenter incendit. Falarica usos esse 
Saguntinos docet Livius, xxi. 8. Falarica autem erat Sagun- 
tinis, missile telum, hastili oblongo, et cetera tereti; pr&terquam ad 
extremum, unde ferrum extabat : id sicut in pilo, quadratum 
stuppd circumligabant , linebantque pice. Ferrum autem tres in 
longum habebat pedes, ut cum armis transfigere corpus posset. 
Antiqua arma in Celtiberia reperta exhibet Serenissimus Princeps 
Hispaniae, D. Gabriel, in egregio suo opere, Sallustio, p. 303. 

In ministerium tardior. Locus omnino corruptus ab ipso vetere 
librario, si quidem in codice Vaticano legitur inixogivitium-udio. 
Ni tamen me mea fallit conjectura, ad Livii sensum proxime 
accedunt, quae reposui. Erunt forte qui conjiciant, in hoc servi- 
tium tardior. At displicet servitium hoc sensu usurpatum nec 
Livianum est. 

Summatim prioris belli» • • •militum virtute. Ha?c conveniunt 
iis quae antecedunt, et loco, qui in codice legi non potest. 

Consilio providisset. Haec quoque satis indicantur rerum serie. 

Omnibus conducerent, quibusque sibi possent res servare. Ante- 
cedentia et reliquae literae haec indigitant. 

Viginti milibus. Libri veteres, Inscriptiones, ut et hic codex 
Vaticanus Livii saepe habent milibus, milia. Sed et ipse quoque 
mox habet mille, 



Y& NOT.E IN FRAGMENTUM 

Ilurcaonum. Uurcaones oram maritimam ad ostia flurriinis 
Hiberi,, tke Ebro, habitabant : nunc tke southern part of Cata- 
lonia, and the northern part qf Valencia. Forte" melius scriberetuf 
Ilercaonum. Ipse Liviuff, xxii. 21. dixit in agro Ilercaonensium ; 
et ipse mox infra in Fragmento memorat Uercaoniam. In Plinio, 
Iii. 3. legitur regio Ilergaonum. Multa est apud antiquos scrip- 
tores in scribendis nominibus varietas. Iidem enim Julio Caesari, 
de Bello civili, i. 59- dicuntur Hlurgavonenses. Ptolemaeo,, n. 
6. 'iXegxaoveg. 

Pompeius. In codice Vaticano librarius scripsit Ponpeius^ 
Ponpeii, inploratam. Vitia sunt pronuntiationis et scripturae, quae 
ex nummis et lapidibus corrigere pronum est. 

_L. Ilertuleium. Perperam Epitome Liviana Libr. xei. habet, 
Herculeius; Fragmenta Sallustii, Hirtuleius. Verum nomen 
prodit antiquissimus hic Livii codex, ut rect& observavit Cl. 
Bruns. 

In alteram provinciam. In Hispaniam ulteriorem ; videturque 
Hertuleius fuisse in Lusitaniae finibus,, Portugal, quae pars erat 
Hispaniae ulterioris. 

Inierat adversus eum eundi, neque in prasentiarum incwsurum. 
Quae superant in MS. codice^ locusque ea suggerunt. 

Superventurum. Jam pars verbi occurrit in MS. codice. Id 
quoque innuit, quod mox sequitur, incautos» • • -adgressurum. 

Ab hostis vi tutari. Supplevi quae indicabant reliquae literae. 

Hiberones et Autalcones. Hi populi Citerioris Hispaniae vete- 
ribus scriptoribus non memof antur. At cum Metello ad Celtiberos 
tendenti iter monstraverint, manifestum esteos habitasse in ea parte 
Hispaniae,, quam nunc dicimus the eastem part qf Old Castilie, 
and part of Alava and Navarre. Et ut videtur ex nominibus 
Hiberones Hibero flumini propiores, Autalcones Celtiberis, 
Opinor Livium scripsisse ad Hiberones et Autalcones progredi. 
Ad exciderit aut vitio librarii, aut extrita scriptura. Immo 
suspicor non fuisse scriptum Hiberones, sed ad Berones. In 
extritis enim literis falli potuit Cl. Bruns. Manet forte veteris 
nominis memoria in oppido quod nunc dicitur Briones, et Hibero 
flumini vicimim est, supra Logrono. 



LIBRI XCI. TITI LIVII. 79 

Gratiam querebatur infamem. Id et loco et veteris scripturae 
vestigiis convenire mihi videtur. Pro querebatur, si quis malit, 
reposcebat, haud repugnabo. 

Nuper oppugnarentur. Supplevi nuper : quod cum historia 
consentit. 

Celtiberorum urbes. Non difficile fuit Supplementum, cum 
maxima pars in codice MS. extaret. Celtiber iautem, Celtis, seu 
Gallis, et Hiberis mixti, unde iis nomen, illudque apud Hispanos, 
bellorum studiis celebratissimum. Laudantur a Silio Italico, 
iii. 340. 

Venere et Celta sociati nomen Hiberis. 
His pugnd cecidisse decus. 

Eam Hispania? partem tenuere, quam nunc dicimus the westcm 
part of New Castille, and a great part of Arragon. 

Esse opem. In MS. ese; ut jam alias monui, aut librarii vitio, 
aut detrita scriptura. 

Ab Metello. Id necessario fuit supplendum. Metellus enim 
Occidentalem Hispaniae partem tenebat ; Pompeius autem Orien- 
talem. Unde unus Metellus implorare opem poterat, ut subveniret 
Celtiberis. 

Quam perfidiam ultum ire ♦ • • • populos incurset. Magnus hic 
ob extritam scripturam hiatus, quem convenienter loco et tempori 
explevisse mihi videor. 

Gontestanid. Contestania, seu Contestanorum regio, erat infra 
Ilercaniam ; et oram maritimam Hispaniae, Orientem versus occu- 
pabat, ubi nunc a great part of Valencia, and part of Murcia. 

Lusitaniam. Perperam aut librarius scripsit, aut Cl. Bruns 
legit Rusitaniam. Certo certius legendum Lusitaniam, cujus pars 
magna nunc Portugal. 

Bursaonum. Bursaones Plinio, iii. 3. dicuntur Bursaonenses. 
Erant e centum quinquaginta duobus populis, qui Caesaraugustam, 
nunc Saragossa, juris causa, conveniebant. Principem eorum 
nrbem Bov§<rotict } Ptolemaeus, n. 6. Celtiberorum urbibus 



go NOTjE in fragmentum 

accenset. Videntur habitasse Hispaniae partenv, quam nunc dicimus 
la Mancha. 

Qasuantinorum. Cum Plinius, in. 3. in hoc populorum tractu 
memoret Cascantenses ; et Ptolemaeus, u. 6. urbem Kwxuvtov 
nunc Cdsccmte, in Navarre, trans Hiberum fluvium ; crediderim 
Casuantinos & Livio memoratos eosdem esse ac Cascantenses : aut 
incompertum qui sint illi Casuantini, 

Graccuritanorum. Urbs princeps Graccuritanorum erat Grac- 
curis, nunc Agreda, in old Castille. De hac urbe Festus : Grac- 
churis urbs Hibem regionis, dicta a Graccho Sempronio, qua 
antea Illurcis nominabatur, Nec aliter Epitome Livii. Libr. 
xli. Tib. Sempronius, Gracchus proconsul Celtiberos victos in 
deditionem accepit : monimentumque operum suorum, Gracchurim 
oppidum in Hispanid comtituit. Veterem nominis orthographiam 
retinuit MS. codex Vaticanus, ut constat ex nummis inscriptis 
municip. graccvris, id est, municipium Graccuris, 

Calagurim Nasicam. Calaguris Nasica, nunc Calahorra, 
in Old Castille. Hujus urbis nummus ex asre mediocri perrarus 
extat apud eruditum Florez, Medallas de Espana, Tab. xi. num. 
9. p. 259- Ex una parte caput hominis nudum ; ex altera parte, 
bos. Supra, calagvrri. infra, ivlia. Nempe Calagurris 
Julia Nassica municipium erat, forte ita dictum h Cornelio Scipi- 
one Nasica. Plinius, 111. 3. memorat Calaguritanos, qui Nassici 
cognominantur. Fuit et Calagurk Fibularia; unde Plinius, loc. cit. 
appellat Calaguritanos, qui Fibularenses cognominantur. Illa 
Calaguris debet esse Loharra, in Navarre. 

Amnem propinquum urbi. Amnis ille est Hiberus. 

Venit. In MS. benit. Nempe ex vitiosa pronuntiatione 
librarii, quaa adhuc frequens est in Hispania, AquitaniaY, &c. Inde 
similis error frequens occurrit in veteribus Inscriptionibus. 

Arvacos. Plinio, m. 3. et iv. 20. appellantur Arevaci Celti- 
beris vicini erant, Occidentem versus ; immo et pars Celtiberorum : 
unde dicebantur Arevaci Celtiberi, nunc the eastern part of Old 
Castille. Nomen ducebant ab Areva fluvio, nunc the river Arlencon, 
qui urbem Burgos alluit. Arevacis nomen dedit jftuvhts Areva. 
Plinius, 111. 3. 



LIBRI XCI. TITI LIVIL 81 

Cernidones. Populus soli Livio nominatus ; et certe Arevacis 
vicinus. In hoc situ Plinius memorat Pelendones, partem quoque 
Celtiberorum. Quatuor populis constabant Pelendones,, quorum 
unus videntur fuisse Cerindones. Plinius, iii. 3. Pelendones 
Celtiberorum, quatuor populis : quorum Numantini, nunc the 
Ruins of Numantia, iu Old Castille, near the town of Soria. In 
vetere Inscriptione apud Gruterum, cxi. 5. pellendones. 

AREVACON. 

Contrebiam. Urbs illa diversa est k Contrebia, quam a Serto- 
rio expugnatam initio fragmenti vidimus. Contrebia, quas appella- 
batur Leucada, debuit esse Calaguri Nasicaa vicina, Occidentem 
versiis, si quidem praeter hanc urbem opportunissimus erat ex 
Beronibus transitus. 

Beronibus. Ptolemaeo, n. 6. Bvjpoovsg. Hiberum fluyium 
accolebant. Inter eorum oppida erat Tritium,, nunc Tricio, near 
Riaza. Jam monui Beronum nomen manere in oppido Briones. 

Segoviam. Nunc quoque Segovia, in old Castille. 

Vacreorum. Pronum est divinare emendandum esse Vacca- 
orum. At cum Plinius, in. 3. memoret Vaccaeos, quorum 
xviii. erant civitates, quas inter appellat Intercatienses, Pallan- 
tinos, Lacobriceuses, Caucenses : earum quoque e numero potu- 
erunt esse Vacrei. Vacctci autem, quorum pars cert£ fuere 
Vacrei eam Hispaniae partem tenebant, quam nunc dicimus part of 
Old Castille in the province of Leon, ubi urbes Palencia, Valla- 
dolid, Salamanca. 

Contrebia. Contrebiae, nunc Taracona, quam Sertorius expug- 
naverat, ut dictum est initio Fragmenti. 

Per Umconum agrum. Umcones, ut patet ex ipso Sertorii 
itinere, fuere cis Hiberum flurnen, supra urbem Calagurim 
Nasicam, ubi nunc the southern part of Navarre, Orientem 
versiis. 

Vironum. Umconibus vicini erant Virones, et Hiberum flumen 
accolebant ; nunc the soutkern part of Navarre, Occidentem 
versus. 

Vareiam. Vareia, urbs erat Vhonum, nunc Logrolio, in Navarre, 
Hibero flumini apposita. 

k VOL. V. F 



82 NOTiE IN FRAGMENTUM 

Haud inopinantibus Vareianis. Supplevi Vareianis, ut locus 
ipse postulabat. 

Suagentis. Gentis Vironuin, quorum urbs validissima erat Vareia. 
Ptolemaeus, n. 6. Virones omisit ; et Vareiam Beronibus attribuit. 

Et Autrigonum accitis. In MS. codice et Autric. Supplevi, 
et Autrigonum accitis. Licet Cl. Bruns legerit avtric. Certe 
fuit scriptum avtrig. Ptolema^o, n. 6. dicuntur Avrqiyovs; ; et 
juxta Plinium, iii. 3. Autrigonum decem erant civitates. Habita- 
bant Hispaniae partem quam appellamus the northcrn part of Old 
CastiUe. Decem civitatum una fuit Virovesca, nunc Birbiesca. 

Cl. Bruns, cum hoc T. Livii Fragmentum edidit, Inscnptionem 
de bello Sertoriano protulit, quam Barcinone repertam fert MS, 
codex Marcanovae, qui Venetiis in Bibliotheca Illustr. Cov- 
naro adservatur. 



D. M. S. 

BELLO SERTORIANC* 

VVLNERE SVSCEPTO 

A KALAGVRITANO NITIA 

CjVEM MANV EXTEMPLO 

FODI. ACQVIRENDAE 

VALITVDINIS GRATIA 

BARCINONAM PEClI. 

ESCVLAPIO VOTA VOVI. 

TEMPLVM INGRATO VT 

FIERET STATVI. MORTE 

INMATVRA ME INTERCI 

PIENTE. ETABVALITVDI 

NE. ET AB AVRA ADVLE 



LIBRI XCI. TITI LIVII. S3 

SCENTEM MISERABILI 

TER DESTITVTVM VIDES 

EQVITVM. MAGISTER. SP. POMPEANVS. 

Licet Marcanova curiosus fuerit veterum monumentorum accumu- 
lator, illa Inscriptio, nescio quid recens et adulterinum spirare mihi 
videtur. Suspecta quoque visa est, Scaligero Inscriptio altera, 
quam tamen ex erudito Resendio, ut inventam apud Exarramam 
fluvium in Lusitaniit, habet Gruterus, p. l6.num. 2. 

I. O. M. 

OB PVLSOS A Q. SER 

TORIO METELLVM 

ADQ. POMP. 

1VN. DONACE 

CORON. ET SCEPTRVM 

EX ARG. MVNVS 

ADTVLIT 

FLAMINICAE PHIA 

LAM CAELATAM 

HIERODVLIS COE 

NAM DEDIT. 

Certae et indubitatse fidei monumentis illustratur ac commendatur 
antiquitas : suspectis spuriisque obscuratur et deteritur. 



APPENDIX 



CHRONOLOGICA, 



A P P E N D I X 

CHRONOLOGICA. 



Appendix haec Chronologica summam, qua 
Cornelius Tacitus in scribenda historia usus est, 
artem reteget Tristia enim et saeva tempora 
cursaturus, ita totius aevi Romani molem com- 
plexus est, ut assidua temporum, rerum, homi- 
num, eventuumque comparatione, et ab historia 
taedium amoverit, et legentium animos ad sce- 
lerum odia, studia virtutis, atque eximiam in 
adversis ac secundis rebus prudentiam erexerit. 
Multos quoque juvabit nosse, quomod6 Tacitus 
praecipuas variasque populi Romani res specta- 
verit. Potuissem equidem altius veterem memo- 



88 APPENDIX CHRONOLOGICA. 

riam repetere, et quae de Mose, Bocchori, 
Rhamse, Cyro, aliisque populorum antiquitati- 
bus memoiat, colligere. At haec disjecta nimis, 
jamque innotescunt, nec in tantas patent utilita- 
tes. Sit ergo satis Romana, tantuin tempora rele- 
gere, eaque usque ad Trajani initia continuare. 



A P P E N D I X 

CHRONOLOGICA. 






A. u. c. 1. a. c. 752. 

JrtoMULUS Urbis Romae conditor. Tacit. Annal. iv. 9- 
Pomerium Urbis a Romulo positum. Annal. xn. 24. 
Urbem Romam a principio reges habuere. Annal. i. 1. 
Romulus, ut libituni, imperitat. Annal. iii. 26. 

a. u. c. 2. a. c. 751. 
Romulus patres legit. Eas patriciorum famili», dictre postei 
majorum gentium. Annal. xi. 25. 

a. u. c. 6. a. c. 747. 
iEdem Statoris Jovis vovet Romulus. Annal. xv. 41. 

a. u. c. 7. a. c. 746. 
Capitolium a T. Tatio Urbi additum. Annal. xii. 24. 

Tatius, retinendis Sabinorum sacris, sodales Tatios instituit. 
Annal. i. 54. Hist. n. 95. 

a. u. c. 16. a. c. 737. 
Romulus tantum sapientia valet, ut plerosque populus eodem 
die hostes, dein cives habeat. Annal. xi. 24. 
a. u. c, 39. A. c. 714. 
Quirinus Deum numero additus. Annal. iv. 38. 



90 APPENDIX 

a. u. c. 40. a. c. 713. 
Numa religionibus et divino jure populum devincit. Annal. 
m. 26. 

Numa? regia. Annal. xv. 41. 

A. u. c. 85. A. c. 668. 
Sacra piaculaque ex legibus Tulli regis instituta. Annal. xn. 
S. m. 26. 

a. u. c. 115. A. c. 638. 
Reperta quaedam ab Anco divini juris. Annal. m. 26. 

a. u. c. 140. a. c. 613. 
Equorum certamina a Thuriis accita. Annal. xiv. 21. 

A. u. c. 141. A. c. 612. 
Capitolium vovet Tarquinius Priscus rex_, bello Sabino ; jacitque 
fundamenta, spe magis futurae magnitudinis^ quam qu6 modicae 
adhuc populi Romani res sufficerent. Hist. m. 72. 
A. u. c. 177. a. c. 576. 
Servius Tullius sanctor praecipuus legum fuit, queis etiam regeg 
obtemperarent. Annal. m. 26. 

Templum Lunae a\ Servio Tullio sacratum. Annal. xv. 41. 

A. u. c. 183. a. c. 570. 
Servius Tullius^ sociorum studio, Capitolium exstruere adgre- 
ditur. Hist. m. 72. 

A. u. c. 225. a. c. 528. 
Tarquinius Superbus, captaSuessa Pometia^Capitoliamexstruit: 
haud perfecit. Sed gloria operis libertati reservata. Hist. ni. 72. 
a. u. c. 244. A. c. 509. 
Tarquinii exacti. Annal. xi. 22. 

a. u. c.245. A. c. 508. 
Libertatem et consulatum L. Brutus instituit. Annal. i. 1. 
Brutus patrum numerum supplet. Eas familiae minorum 
gentium appellatae. Annal. xi. 25. 

a. u. c. 247. a. c. 506. 
Horatius Pulvillus, iterum consul, Capitolium dedicat, ea mag- 
nificentia_, quam immensae postea populi Romani opes ornarent 
potius^ quam augerent. Hist. m. 72. 



CHRONOLOCflCA. 91 

Urbs Porsenae dedita, Tuscisque dati obsides. Hist. nr. 72. 
Annal. xi. 24. 

A. u. c. 250. a. c. 503. 
Attus Clausus, origine Sabina, gentis Claudiae auctor. Annal. 
iv. 9- xi. 24. 

Patricii Claudii ab Atto Clauso continui duravere sine ulla 
adoptione, usque ad Domitium a Claudio, Principe, adoptatum. 
Annal. xn. 25. 

A. u. c. 256. a. c. 497. 
Dictaturae ad tempus sumtae. Annal. 1. 1. 
A. u. c. 258. A. c. 495. 
A. Postumius, dictator, Libero Liberaeque et Cereri aedem 
juxta Circum maximum vovet. Annal. 11. 49. 
A. u. c. 277- A. c. 476. 
Cremerensis clades. Hist. 11. 91- 

A. u. c. 300. A. c. 453. 
Adversus patrum factiones multa populus parat, tuendae libertatis 
et firmandae concordiae causa. Accita quae usquam legum egregia. 
Annal. m. 27. 

A. u. c. 303. a. c. 450. 
Creati decemviri, et compositae duodecim tabulae, finis aequi 
juris. Annal. 11 1. 27- 

Vetus Urbi foenebre malum, et seditionum discordiarumque 
creberrima causa. Duodecim tabulis sanctum, ne quis unciario 
foenore amplius exerceret ; cum ante& ex libidine locupletium agita- 
retur. Annal. vi. 16. 

Decemviralis potestas haud ultra biennium. Annal. 1. 1. 

A. u. c. 307. A. c. 446. 
Quaestores creati Valerius Potitus et iEmilius Mamercus, ut 
rem militarem comitarentur. Annal. xi. 22. 
A. u. c. 310. A. c. 443. 
Tribunorum militum consulare jus non diu valuit. Annal. 1. 1. 

a. u. c. 364. a. c. 389. 
Alliensis clades. Hist. 11. 91. 
Capta a Gallis Roma. Annal. xi. 24. 



92 APPENDIX 

xiv. Calendas Sextiles captam Urbem Senones inflammant. 
Annal. xv. 41. 

Post Gallica incendia, Urbs nulla distinctione passim erecta. 
Annal. xv. 43. 

a. u. c. 390. A.-c. 363. 
Histriones a Tuscis acciti. Annal. xiv. 21. 
A. u. c.407. A. c. 346. 
Unciarium foenus^ rogatione tribunicia, ad semuncias redactum. 
Annal. vi. 16. 

A. u. c. 412. A. c. 34L, 
Vetita versura. Annal. vi. 16. 

Post multis plebis scitis obviam itum fceneratorum fraudibus. 
Sed toties repressae, miras per artes rursum oriebantur. AnnaL 
vi. 16. 

a. u. c. 423. A. c. 330. 
Arbela, castellum insigne fama ; quod postremo inter X)arium 
atque Alexandrum praelio Persarum illic opes concidere, Annal, 
xn. 13. 

A. u. c. 430. A. c. 323. 
Mors Alexandri.Magni, Ejus virtutum fatorumque cum Ger-> 
tnamci virtutibus fatisque comparatio. Annal. n, 73. 
A. u. c. 433. A. c. 320, 
Caudina clades. Annal. xv. 13, 
Samnitium jugum subeunt Romani. Annal. xi. 24. 

, a. u. c. 476. a. c. 277. 
Fabricius consul senatusque Romanus venenum in Pyrrhum 
regem vetant produntque. Annal. n. 88. 

a. u. c. 485. A. c. 268. 
Duplicatus quasstorum numerus, stipendiaria jam Italia^ et acce^ 
dentibus provinciarum vectigalibus. Annal. xi. 22. 
a. u. c. 490. a. c. 263. 
Primum bellum Punicum, Spei aedem hoc bello vovet Atilius. 
Annal. n. 49- 

a. u. c. 494. A. c. 259. 
Jani templum apud forum olitorium a C. Duillio structum, qui 



CHRONOLOGICA. 93 

primus rem Romanam prospere mari gessit, triumphumque navalem 
de Pcenis meruit. Annal. 11. 49- 

A. u. c. 512. a. c. 241. . 
Aulum Postumium, consulem, sed flaminem Dialem, in Siciliam 
ad classem proficiscentem, ad sacra retinet L. Metellus pontifex 
maximus. Annal. 111. 71. 

a. u. c.536. A. c. 217. 
Secundum bellum Punicum. Hannibal in Italiam ingruit. 
Annal. 111. 34. 

Cremona condita. Hist. 111. 34. 

A. u. c. 541. A. c. 212. 
Oppiae leges, queis constricta fceminarum licentia. Annal. 
iii. 33. 

Bellum Macedonum. Icta cum Romanis Lydorum fcedera. 
Annal. iv. 55. 

A. u. c. 550. A. c. 203. 
Lex Cincia, quft cavetur ne quis ob causam orandam pecuniam 
donumve accipiat. Annal. xi. 5. et xv. 20. 

Marcus Lepidus Ptolemsei liberis tutor in Egyptum missus. 
Annal. 11. 67. 

A. u. c. 553. A. c. 200. 
Syphacem P. Scipio triumphans populo Romano ostendit. 
Annal. xn. 38. 

a. u. c. 559. a. c. 194. 
Smyrnaei primi omnium, templum urbis Romae statuunt : magnis 
quidemjam Romani imperii rebus, nondum tamen ad summum 
elatis, stante adhuc Punica urbe, et validis per Asiam regibus. 
Annal. iv. 56. 

a. u. c. 562. a. c. 191. 
Bellum Syriacum. Byzantii copias mittunt in Antiochum. 
Annal. xn. 62. 

a. u. c. 564. a. c. 189. 
L. Scipio, pulso Antiocho", fidem atque virtutem Magnetum 
decorat. Annal. 111. 62. 

A. u. c. 583. A. c. 170. 
Bellum Persei, Macedonum regis. Quo in bello studia urbium 
Asiae in populum Romanum. Annal. iv. 55. 



94 APPENDIX 

Byzantii copias mittunt in Regem Perscn. Annal. xn. 62. 

a. u. c. 587. a. c. 166. 
L. Paulus iEmilius triumphat, ducto ante currum Perse Mace- 
donum rege. Annal. xn. 38. 

A. u. c. 604. a. c. 149. 
. Servius Galba a Catone censorio accusatus. ,Annal. iii. 66. 

A. u. c. 605. a. c. 148. 
Magistratuum avaritia parit Calpurnia scita de repetundis. 
Annal. xv. 20. 

Tertium bellum Punicum. P. Scipio, quamvis flagrante adhuc 
Pcenorum bello, apud Siciliam Romanum militaremque cultum 
exuit, ut externorum morum aemulatione animos devinciat. Annal. 
II. 59. 

a. u. c. 606. a. c. 147. 
Byzantiorum ictum cum Romanis foedus, qua tempestate bella- 
tum adversus regem Macedonum, cui, ut degeneri, Pseudophilippi 
vocabulum impositum. Annal. xn. 62. 

A. u. c. 608. A. c. 145. 
Possessa Achaia Asiaque, ludi curatius Romae editi. Annal. 
xiv. 21. 

L. Mummius primus Graeci certaminis spectaculum in Urbe 
praebet. Annal. xiv. 21. 

A. u. c. 610. a. c. 143. 
Aqua Marcia ad Urbem deducta. Annal. xiv. 22. 

A. u. c. 617- A. c. 136. 
Numantina clades. Annal. xv. 13. 

A. u. c. 621. a. c. 132. 
Dissensione ordinum, et apiscendi ilhcitos honores^ aut pellendi 
claros viros, aliaque ob prava latae leges. Annal. m. 27. 
Tiberius Gracchus turbator plebis. Annal. 111. 27. 
Discordiae consulum apud tribunos, agrariae - frumentaria?que 
leges_, plebis et optimatium certamina. Annal. iv. 32. 
L. Cotta a Scipione Africano accusatus. Annal. 111. 66. 

a. u. c. 623. A. c. 130. 
Bellum Aristonici. Byzantii copias mittunt in Aristonicunv 
Annal. iv. 55. et xn. 62. 



CHRONOLOGICA. 95 

Ubi subacto orbe, et aemulis urbibu9 regibusve excisis, securas 
opes concupiscere vacuum fuh% prima inter patres plebemque 
certamina exarsere. Modo turbulenti tribuni, modo consules 
praevalidi, et in Urbe ac foro tentamenla civilium bellorum. Hist. 
11.. 38. 

a. u. c. 632. a. c. 121. 
Semproniis rogationibus equester ordo in possessione judiciorum 
locatur. Annal. xn. 60. 

C. Gracchus turbator plebis. Annal. 111. 27. 

a. u. c. 641. A. c. 112. 
Cimbrorum arma primum audita sunt, Caecilio Metello ac Papi- 
rio Carbone consulibus. De Mor. German. cap. 37- 
Papirius Carbo consul a Germanis fusus. ibid. 

A. u. c. 645. A. c. 108. 
P. Rutilius a M. Scauro accusatus. AnnaJ. 111. 66. 
Rutilius et Scaurus suam ipsi vitam postea narravere, fiduciam 
potius morum, quam arrogantiam arbitrati. Vit. Agric. cap. 1. 
a. u. c. 646. a. c. 107. 
Aurelius Scaurus a Germanis captus. De Mor. German, 
cap. 37. 

A. U. C. 647. A. C 106. 

Cassius a Germanis victus caesusque. De Mor. German, 
cap. 37» 

a. u. c. 648. A. c. 105. 
Servilia? leges senatui judicia reddunt. Annal. xn. 60. 

a. u. c. 649- a. c. 104. 
Servilius Ca?pio et Cn. Manlius & Germanis fusi. De mor. 
German. cap. 37. 

A. u. c. 653. A. c. 100. 
Germani a C. Mario in Italia victi : at non impune\ De Mor. 
German. cap. 37. 

a. u. c. 654. A. c. 99- 
Saturninus turbator plebis Annal. 111. 27. 
a. u. m'658. a. c. 95. 
Ptolemaeus, Cyrenarum rex, cui cognomentum Apionis fuh% 
agros populo Romano cum regno relinquit. Annal. xiv. 18. 



5)6 APPENDIX 

a. u. c. 662. A. c* 91. 

L. Crasso et Domitio censoribus rhetores cludere ludura 
impudentia; jussi sunt. Dialog. de Orat. cap. 35. 
A. u. c. 663. a. c. 90. 

Turbator plebis, nec minor largitor, nomine senatus, Drusus : 
corrupti spe, aut illusi per intercessionem socii. Inde bellum 
Italicum. Annal. m. 27- 

a. ii. c. 666. A. c. 87- 

Mithridaticum bellum. Athenienses socii sunt Mithridatis 
adversiis Sullam. Annal. n. 55. 

Jussu regis Mithridatis apud cunctas Asiae insulas et urbes 
trucidantur Romani. Annal. iv. 14. 

Coi,, fidem suam tum testati,, cives Romanos templo iEscuIapii 
induxere. Annal. iv. 14. 

Multa eorumdem in populum Romanum merita., sociaeque victo- 
riae. Annal. xn. 6l. 

Gravissimo in discrimine exercitus, ob asperitatem hiemis et 
penuriam vestis, cum id Smyrnam in coiacionem nuntiatum foret, 
omnes, qui adstabant, detraxere corpori tegmina, Romanisque legi- 
onibus miserunt. Annal. iv. 56. 

Bellum civile. Multa? et diversa? leges. Annal. m. 27. 

Marius et Sulla de judiciorum jure praecipue bellant. AnnaL 
XII. 60. 

E plebe inflma C. Marius, et nobilium scevissimus L. Sulla, 
victam armis libertatem in dominationem vertunt. Hist. n. 38. 

Cn. Pompeius octavodecimo aetatis anno civilia bella sustinet. 
Annal. xm. 6. 

Cn. Pompeius Mario Sullaque occultior, non melior. Et 
numquam postea nisi de principatu quaesitum. Hist. n. 38. 
a. u. c. 667. a. c. 86. 

Haiid longa Cinnae dominatio. Annal. i, 1. 

Praelio^ quo apud Janiculum adversus Cinnam pugnatum est; 
Pompeianus miles fratrem suum_, dj?'" cognito facinore, seipsum j 
interflcit. Tanto acrior apud majo\o "sicut virtutibus glona, ita 
flagitiis poenitentia fuit. Hist. ni. 51 

Comelii Merulse, flaminis Dialis, caedes. Sex et septuaginta i 
annis nemo post eum suffeetus. Annal. m. 58. 



CHRONOLOGICA. 07 

A. u. c. 670. A. c. 84. 
L. Sulla, pulso Mithridate, fidem atque virtutem Magnetum 
decorat. Annal. 111. 62. 

A. d. c. 671. a. c. 83. 
Ardet Capitolium civili bello, sed fraude privata. Annal. vi. 
12. et Hist. iii. 72. 

Arsere et Sibyllini libri. Quaesita Samo, Ilio, Erythris, per 
Africam etiam ac Siciliam, et Italicas colonias carmina Sibyiije, una 
seu plures fuere ; datumque sacerdotibus negotium, quantum 
humana ope potuissent, vera discernere. Annal. vi. 12. 

Capitolium iisdem rursus vestigiis sitmn exstruendi curam victor 
Sulla suscipit. Hist. 111. 72. 

a. u. c. 672. A. c. 81. 
L. Sulla dictator, abolitis vel conversis prioribus legibus, plura 
addit ; et tribunorum plebis licentiam tollit. Annal. 11 1. 27- 

Lege Sullai viginti quaestores creati supplendo senatui, cui 
judicia tradiderat. Annal. xi. 22. 

A. u. c. 673. A. c. 80. 
Pomcerium Urbis a L. Sulla auctum. Annal. xn. 23. 

a. u. c. 675. a. c. 78. 
Haud longa Sullae dominatio. Annal. 1. 1. 
A. u. c. 676. a. c. 77. 
Sulla moritur. Hoc solum felicitati ejus negatum, quod Capi- 
tolium non dedicaverit. Hist. 111. 72. 

Lutatius Catulus, consul, Capitolium dedicat; ejusque nomen, 
inter tanta Caesarum opera, usque ad Vitellium mansit. Hist. 
iii. 72. 

Turbidae Lepidi rogationes, ut acta mortui Sullae rescinderentur. 
Annal. 111. 27. 

a. u. c. 680. A. c.73. 
Sertorii atque Mjthridatis ingenfibus bellis labat respublica. 
Annal. 111. 73. 

a. u. c.681. a. c. 72. 
Cyziceni circumsessi haud minus su& constantia, quam praesidio 
Luculli, Mithridaten regem pellunt; ideoque libertatem adepti. 
Annal. iv. 36. 

Vol. v. > o 






5S APPENDIX 

Servile bellum. Spartaco tamen, post multas consularium 
exercituum clades inultam Italiam urenti, haud datum ut pacto in 
lidem acciperetur. Annal. m. 83. et xv.46. 
a. u. c. 684. a. c. 69. 

Tribunis plebis reddita licentia. Annal. 11 1. 27. 

Tum non modo in commune, sed in singulos homines latae quaes- 
tiones ; et corruptissima republica multae leges. Annal. 111. 27. 
a. u. c. 685. A. c. 68. 

L. Lucullus Armeniarn penetrat, et itinera aperit. Annal. 
xv. 27. 

Lex Roscia de equitum Romanorum loco apud theatrum. 
Annal. xv. 32. 

a. u. c. 687. a. c. 66. 

Cn. Pompeio, Piraticum bellum gesturo, multum a populo 
Romano potestatis datum. Annal. xv. 25. 

Piratico bello Antonium adjuvant Byzantii. Annal. xn. 62. 
a. u. c. 691. A. c. 62. 

Romanorum primus Cn. Pompeius Judaeos domuit ; templum- 
que jure victoriae ingressus est. Muri Hierosolymorum diruti ; 
delubrum mansit. Hist. v. 9- 

A. U. C. 696. A. C 57. 

Germani a Julio Caesare in Gallia victi. De Mor. German. 
cap. 37. 

a. u. c. 699- a. c. 54. 

Primus omnium Romanorum Julius Caesar, cum exercitu Bri- 
tanniam ingressus, quamquam prospera pugna terruerit incolas, ac 
littore potitus sit, potest videri eam ostendisse posteris, non tradi- 
disse. Vit. Agric. cap. 13. 

Cn. Pompeius mansuram theatri sedem ponit ; ideoque incusatus 
a senioribus. Amial. xiv. 20. . 

Antea subitariis gradibus, et scena in tempus structa, Iudos edi 
solitum. Vetustioribus adhuc temporibus,, stans populus ludos 
spectabat, ne si consideret, theatro dies totos ignavia continuaret. 
Annal. xiv. 20. 

Pompeii Crassique potentia cit6 in Csesarem cessura. AnnaL 
1. 1. 



CHRONOLOGICA. 99 

a. u. c. 701. a. c. 52. 

Crassus & Parthis trucidatus. Annal. n. 2. et de Mor. German. 
cap. 37- 

Cassius debellati exercitus Romani reliquias servat ; ipse postea 
Parthorum victor. Inde familia Cassia per illas gentes celebrata. 
Annal. xu. 2. 

A. u. c. 702. A. c. 51. 

Galli Julium Caesarein apud Alesiam obsident. Annal. xi. 23. 

Victore Caesare, nullum breviore spatio, quam adversus Gallos 
confectum est bellum. Annal. xi. 24. 

Cn. Pompeius, tertium consul, corrigendis moribus delectus. 
At gravior remediis,, quam delicta erant, suarumque legum auctos 
idem ac subversor. Annal. iii. 28. 

a. u. c. 706. a. c. 47. 

Pharsalica pugna. Quae armis tuebatur, armis amittit Cn. 
Pompeius. Annal. iii. 28. 

Pompeii potentia in Caesareni cedit. Annal. i. 1. 

Exin continua per viginti annos discordia : non nios, non jus : 
deterrima quaeque impune ; ac multa honesta exitio sunt. Annah 
iii. 28. 

A. U. C 707. A. C. 46. 

Lex dictatoris Caesaris de modo credendi possidendique intra 
Italiam. Annal. vi. 16. 

Csesar seditionem exercitus verbo uno compescit, Quirites 
vocando^ qui sacramentum ejus detrectabant. Annal. 1. 42. 

A. u. c. 708. a. c. 45. 
Dictator Caesar lege Cassia patricios sublegit. Annal. xi. 25. 

a. u. c. 709. a. c. 44. 
Consul uno die fuit Caninius Rebilus, C. Caesare dictatore^ cum 
belli civilis praemia festinarentur. Hist. 11 1. 37. 

a. u. c. 710. a. c. 43. 
Repentina vis dictatorem Caesarem opprimit. Hist. 11 1. 68. 
Caesar Octavianus nonodecimo aetatis anno civilia bella sustinet 
Annal. xin. 6, 



100 APPENDIX 

Is, adolescens privatus, veteranos cupidine dominandi concitos 
per largitiones inflammat, exercitum parat, corrumpit consulis 
legiones, simulat Pompeianarum gratiam partium. Annal. i. 10. 
a. u. c. 711. a. c. 42. 

Caesis Hirtio et Pansa consulibus, utriusque copias Octavius 
occupat; extorquet invito senatu consulatum, armaque, quae in 
Antonium acceperat, contra rempublicam vertit. Annal. i. 10. 

Triumviratus : proscriptio civium : divisiones agrorum. Annal. 
I. 10. 

Cicero interficitur. Ab ejus interitu mutata eloquentia. Dialog. 
de Orat. cap. 24. 

A. u. c. 712. A. c. 41. 

Philippensis acies. Bruto et Cassio caesis, nulla jam publiea 
arma. Annal. i. 2. et iii. 76. 

A. u. c. 714. A. c. 3Q. 

Perusinum bellum. Annal. v. 1. 

Brundisinum foedus. Annal. 1. 10. 

Stratonicenses Parthorum irruptionem, nihil mutata in populura 
Romanum constantia, perferunt. Annal. 111. 62. 

Regnum Judaeae ab Antonio Herodi datum. Hist. v. 9« 
A. u. c. 715. A. c. 38. 

Pax inter Sex. Pompeium ac triumviros pacta. Annal. v. 1. 

Pacorus, Judaea potitus, & P. Ventidio interfkitur ; et Parthi 
trans Euphraten redacti. Hist. v. 9. 

Amisso Pacoro, infra Ventidium dejectus Oriens. De Mor» 
German. cap. 37. 

A. U. C. 716. A. C 37. 

Caesar, cupidine formae, aufert Tiberio Neroni uxorem Liviam, 
incertum an invitam ; ade6 properus, ut ne spatio quidem ad 
enitendum dato, penatibus suis gravidam induxerit. Annal. v. 1. 

Consulti per ludibrium pontifices, an concepto, necdum edito 
partu, rite nuberet. Annal. 1. 10. 

A. u. c. 717. A. c. 36, 

Tarentinum focdus. Annal. 1. 10. 

Agrippa Ubiorum gentem, Rheno transgressam, in fidem accipit. 
Annal. xn. 27. 



CHRONOLOGICA. 101 

Experimento fidei super ipsam Rheni ripam collocantur, ut 
arceant, non ut custodiantur. De Mor. German. cap. 28. 

Judaeos C. Sosius subigit. Hist. v. 9. 

a. u. c. 718. A. c. 35. 

Lepidus, postquam socordia senuit, specie quoque amieitiae, legio- 
nibus exuitur. Annal. i. 2. 9 et 10. 

Caesar bellis civilibus Cilniuni Maecenatem, equestris ordinis, 
cunctis apud Romam atque Italiam praeponit. Annal. vi. 2. 
a. u. c. 719- a. c. 34. 

Sextus Pompeius, pacis imagine deceptus, apud Siciliam oppri- 
mitur. Annal. i. 2 et 10. 

a. u. c. 723. a. c. 30. 

Actiaca victoria. Annal. i. 3. 

Caesar vultu et aspectu Actiacas legiones Brundisii turbantes 
exterret. Annal. i. 42. 

A. u. c. 724. A. c. 29. 

Antonio per libidines pessum dato, eoque interfecto, Caesar r 
posito triumviri nomine, cuncta discordiis civilibus fessa, nomine 
Principis, sub imperium accipit. Annal. i. 2 et 9. 

Luxus mensae, & fine Actiaci belli, ad ea arma queis Ser. Galba 
rerum adeptus est, per annos centum profusis sumtibus exerciti. 
Annal. m. 55. 

Princeps Augustus lege Saenia patricios sublegit. Annal. xi. 25. 

Mauros Juba rex accipit, donum populi Romani. Annal. iv. 5. 

Phraates, Parthorum rex, cuncta venerantium officia ad Augus- 
tum vertit ; partemque prolis firmandae amicitiae mittit : haud 
perinde Romanorum metu, quam iidei popularium difflsus. Annal. 
II. 1. 

a. u. c. 725. a. c. 28. 

Augustus, inter alia dominationis arcana, seponit iEgyptum, 
vetitis, nisi permissu, ingredi senatoribus aut eqmtibus Romani s 
illustribus: ne fame urgeret Italiam, quisquis eam provmciam, 
claustraque terrae ac maris, quamvis levi praesidio, adversum ingen- 
tes exercitus insedisset. Annal. it. 59« 

C. Oppius, Cornelius Ralbus, Matius, Vedius, aliaque equitum 
Romanorum, sub Augusto Principe, praevalida nomina. Oppius 



102 APPENDIX 

et Balbus primi Ca?saris opibus potuere conditiones pacis et 
arbitria belli tractare. Annal. xn. 60. 

Statilius Taurus, Marcius Philippus, Corn. Balbus hostiles 
exuvias, aut exundantes opes, ornatum ad Urbis et posterum 
gloriam conferunt. Annal. m. 72. 

Augustus sibi atque urbi Roma? templum apud Pergamum sisti 
non prohibet. Annal. iv. 5. 

a. u. c. 726. a. c. 27- 

Sexto suo consulatu Ca?s.;r Augustus, potentiae jsecurus, qua» 
triumviratu jusserat, abolet; datque jura, queis pace et Principe 
uteremur. Annal. m. 28. 

a. u. c. 731. a. c. 22. 

Piso, qui civili bello resurgentes in Africa. partes acerrimo 
ministerio adversus Caesarem juverat; mox Brutum et Cassium 
secutus, concesso reditu, petitione honorum abstinebat, delatum 
ab Augusto consulatum accipit. Annal. n. 43. 

Marcellus, flagrantibus plebis studiis, intra juventam, morte 
ereptus. Annal. n. 41. 

M. Agrippae Mitylenense secretum. Annal. xiv. 53. 

a. u. c. 733. a. c. 20. 
Augustus M. Agrippam generum sumit. Annal. i. 3. et Hist, 
I. 15. 

Ejus nlii Caius ac Lucius in familiam Cassarum postea inducti. 
Ibid. 

A. u. c. 734. a. c. ig. 
Datus rex Armeniis a Csesare Tigranes, deductusque in regnum 
a Tiberio Nerone. Annal. n. 3. 

a. u. c. 736. a. c. 17. 

M. Agrippa socius tribuniciae potestatis deligitur. AnnaL 
in. 56. 

a. u. c. 737. a. c. 16. 

Ludi seculares ab Augusto editi. Annal. xi. 11. 

a. u. c. 738. A. c. 15, 
Lolliana clades. Annal. 1. 10. 



CHRONOLOGICA. 103 

a. u. c. 742. a. c. 11. 

M. Agrippa vita concessit. Amial. i. 3. 

Sulpicius Quirinius, impiger militiae, et acribus ministeriis, con- 
sulatum, mox expugnatis per Ciliciam Homonadensium castellis, 
insignia triumphi adeptus. Annal. m. 48. 

A. v. c. 743. A. c. 10. 

Germani a Druso in suis sedibus perculsi. De Mor. Germ. 
cap. 37- 

a. u. c. 745. A. c. 8. 

Drusus extinctus magnam sui apud Populum Romanum memo» 
riam relinquit: credebatur enim, si rerum potitus foret, libertatem 
redditurus. Annal. i. 3 et 33. 

Is aggerem coercendo Rheno inchoaverat. Annal. xm. 53. 

a. u. c. 746. A. c. 7. 

Pomoerium Urbis ab Augusto auctum. Annal. xn. 23. 

Germani a Tiberio in suis sedibus perculsi, ac saepe postea fusi. 
De Mor. Germ. cap. 37« 

Maecenas, Augusti amicitia praecipuus, moritur. Provecta tamen 
a^tate speciem magis in amicitia Principis, qu&m vim tenuit, fato 
potentiae rar6 sempiternae. Annal. in. 30. 

a. u. c. 747. a. c. 6. 

Tiberii de Germanis triumphus. Annal. i. 4 et 34. II. £6. 

Cum Germanis Tiberius, Germanicus, aliique duces rursum 
bellavere : multaque invicem damna. Non Samnis, non Poeni, non 
Hispaniae, Galliaeve, ne Parthi quidem sa^pius admonuere : quippe 
regno Arsacis acrior est Germanorum libertas. De Mor. Germ. ' 
cap. 37. ^ 

A. u. c. 748. A. c. 5. 

Jussu Augusti Armeniis impositus rex Artavasdes; p6st non 
sine clade Romana dejectus. Annal. n. 3. 

Defuncto Agrippa, Augustus Tiberium Neronem potestatis 






104 APPENDIX 

tribunicia? socium delegit, ne successor in incerto foret. Annal. 
iii. 06. 

A. U. C. 749. A. C 4. 

Tiberius, ab uxore sua Julia spietus, Rhodum abscedit: ibiquo 
iram, et simulationem, secretas libidines meditatur. Annal. 1. 
4 et 53. 

a. u. c. 750. A. c. 3. 
Post mortem Herodis, Simon quidam in Judaea. regium nomen 
invadit. Is a Quinctilio Varo, obtinente Syriam, punitus : et gentem 
coercitam liberi HerOdis tripartito rexere. Hist. v. Q. 

A. u. c. 752. A. c. I. 

Caius Caasar componendae Armeniae deligitur. Is Ariobarzanem, 
origine Medum,ob insignem corporis formam,€t pra?clarum animum, 
volentibus Armeniis praefecit. AnnaJ. 11. 4. 

Caio Caisari obtinenti Armeniam datus rector Sulpicius Quiri- 
nius. Annal. n 1. 48. 

Ut valida Augusto in rempublicam fortuna, ita domi improspera 
fuit. Julia, ejus fllia Tiberiique uxor, ob impudicitiam Pan- 
dataria\ insula, mox oppido Rheginorum, qui Sicuium fretum acco- 
lunt, clausa. Annal. 1. 53. et 111. 24. 

Julus Antonius, ob adulterium Juliae, morte punitus. Annal. 
iv. 44. 

Sempronius Graccus, Julia? pervicax adulter, amotus Cercinam 
Africi maris insulam. Annal. 1. 53< 

A. u. c. 755. J. c. 2. 

Lucium Caesarem euntem ad Hispanienses exercitus mors, vel 
Liviae dolus ; opprimit. Annal. 1. 3, 

A. u. c. 757- J. c. 4. 

Caium Caesarem remeantem Armenia, et vulnere invalidum, mors 
fato propera, vel novercae Liviae dolus, abstulit. Annal. 1. 3. 

Tum in Tiberium cuncta vergere : filius, collega imperii, consors 
tribimiciae potestatis adsumitur. Annal. 1. 3. Hist. 1. 15. 



CHRONOLOGICA. 105 

A Tiberio quoque, super propriam stirpem, Germanicus adsum- 
tus. Annal. xii. 25. 

a. u. c. 759. J. c. 6. 

Capito Ateius principem in civitate locum studiis civilibus obti- 
net. Consulatum ei adceleravit Augustus, ut Labeonem Antistium 
iisdem artibus praecellentem anteiret. Annal. 111, 75. 

A. u. c. 760. j. c. 7. 

Livia senem Augustum devinxerat adeo, uti nepotem unicum 
Agrippam Postumum in insulam Planasiam projiceret. Anrlal. 
1.3. 

A. u. c. 76l. J. c. 8. 

Julia, Augusti neptis, convicta adulterii, projicitur in insulam 
Trimetum, haud procul Apulis littoribus. Annal, iv. 71. 

D. Silanus, ejus adulter, amicitia Augusti prohibetur ; exiliumque 
sibi demonstrari intelligens, fugit. Annal. 111. 24. 

Augustus, commotus Cassii Severi libidine, qua viros fceminas- 
que illustres procacibus scriptis diffamaverat, pnmus cognitionem 
de famosis libellis, specie legis majestatis, tractat. Annal. 1. 72. 

Apud veteres fuit quoque lex majestatis; sed alia in judicium 
veniebant. Si quis proditione exercitum, aut plebem seditionibus, 
denique male gesta republica majestatem populi Romani minuisset, 
facta arguebantur, dicta impune erant. Annal. 1. 72. 

A. u. c. 762. J. c. 9. 

Augustus legem Papiam Poppa^am incitandis coelibum pcenis et 
augendo aerario sancit. Annal. 111. 25. 

Bellum Dalmaticum a Tiberio confectum. Ornospades haud 
inglorius auxiliator, eoque civitate Romana donatus. Annat 
vi. 37. 

Variana clades. Tres cum Varo legiones periere. Victor Armi- 
nius. Annal. 1. 10. 59 et 62. de Mor. German. cap. 37. 

A. u. c. 765. j. c. 12. 
Tiberii de Pannoniis ac Dalmatis triumphus. Annal. i. 4 et 34. 



10G APPENDIX 

Caius, Germanici et Agrippinae iilius, in eastris nascitur: eum, in 
contubernio legionum eductum, militari vocabulo Caligulam appel- 
lant, quia plerumque ad conciliandi vulgi studia eo tegmine pedum 
induebatur. Annal. i. 41. 

A. u. c. 766. j. c. 13. \ 

Augustus, cinn Tiberio tribuniciam potestatem a patribus rursum 
postularet, quamquam honora oratione, qu&dam de habitu vultuque 
et institutis ejus jecerat, quae velut excusando exprobaret. Inde 
fama ne Tiberium quidem caritate, aut reipublicae cura adscitum : 
sed quoniam arrogantiam saBvitiamque ejus introspexerit, compara- 
tione deterrima sibi gloriam quaesivisse. Annal. i. 10. 

A. u. c. 767- J. c. 14. 
Gravescere coepit valetudo Augusti : et quidam scelus uxoris 
suspectabant. Tiberius properis matris literis accitur : neque satis 
compertum, spirantem adhuc Augustum apud urbem Nolam, an 
exanimem repererit. Excessisse Augustum et reruin potiri Tibe- 
rium fama eadem fert. Annal, i. 5. 

Hactenus veterem memoriam relegimus. Res autem Tiberii, 
Caii Ca/igulce, Claudii, Neronis, Galbcc, Othonis, ViteUii, ipsaque 
Vespasiani initia, ab anno U. C. DCCLXVll, ad annum U. C. 
DCCCXXiv, Annalium, Historiarum, Supplementorum, Appendi- 
cisque Ubris, quos supra edidimus, satis innotuere. At, ut brevi- 
tati simul ei utilitati consulam, Vespasiani, Titi Domitiani, ac 
Nervcc res, quas cognoscere interest, in Appendice Ckronologicd 
summatim complectar. Et ne in hdc Ccesarum historid desit exem- 
plum optimi Frincipis, addidero res Trajani, Latinis Augustce 
historice scriptoribus intactas, ccterna tamen memorid dignissimas, 
quibusque vetus cctas nihil habet ad splendorem illustrius, ad 
documentum prcestantius. Hccc igitur nostra Appendix floren- 
tlssimi adhuc imperii Romani annos quadrdginta continet, ab anno 
nempe U. C. dcccxxv. Jesu Christi 72. ad annum Urbis con- 
ditcc DCCCLXX. Jesu Christi 117. 



CHRONOLOGICA. 



107 



a, u, c.S£5. j. c. 72. 

Vespasiano Augusto IV. Tito Caesare II. consulibus. Inva- 
luerant duo praecipua bellorum civilium mala, legum oblivio, et 
adversus dominantes audacia. In hac imperii pace, utrique sub- 
venit Vespasianus. Urbi leges, regnatrici domui munimenta addita. 
Quo precaverentur militares motus, praetoriarum cohortium prae- 
fecturam Titus accepit : l magnum equestris ordinis ornamentum, et 
paterni imperii tutamentum. Coercita autem foeminarum licentia^ 
pcena ancillas fore, quse se alieno servo jungerent. 2, Repressa 
' quoque creditorum saevitia ; et interdictum ne filiorum familias 
foeneratoribus exigendi crediti jus umquam esset, ne post patrum 
quidem mortem. 3 Simul reficiebatur pulcherrimum ac vetustis- 
simum imperii monumentum. Nempe tria millia aerearum tabu- 
larum, quibus continebantur, paene ab exordio Urbis, senatus- 
consulta, plebiscita de societate, fcedere, privilegio cuicumque 
concessis, quse, incenso Capitolio,, conflagraverant, undique investi- 
gatis exemplaribus, reposita. 4 Ad conciliandos populi animos, 
datum a Tito congiarium. 5 Haec popularitatis studia aversabatur 
Helvidius Priscus, 6 Thraseae genere, et severioris philosophiae 
placita sectatus. Integrae libertatis cupitor, querebatur publicum 
servitium civilibus Vespasiani studiis certius, quam priorum Prin- 
cipum vitiis, induci. Inde acerbior quaevis principatus acta car- 
pebat, sententiarum quoque, quas Princeps in senatu afTerret, 
assiduus obtrectator. Vespasianus tales sui contumelias diu tulit, 
Helvidii integritatem, et Thrasese, cui ipse amicus fuerat, virtutem 
reveritus. Ne tamen infringeretur auctoritas, Helvidium monuit, 
ut vel contumaciam exueret, vel sileret. Contra ille in dies pervi- 
cacior et infensior, primum exilio, dein morte, vel invito Principe, 



1 Accepit. Plinius, in praefat. 

a Jungerent. Sueton. in Vespas. xi. 
Vide jam dicta supra Annal. xn. 
53. 

3 Mortem. Sueton. ibid. Id jam sta- 
tuerat Claudius, ut dictum est Annai. 
XI. 13. 

4 Reposita. Sueton. in Vespas. vjii. 



s Congiarimn. Memoratur in Titi 
nummis. Vide supra p. 237. 

6 Helvidius Priscus. Jam laudatus 
supra Annal. xvi. 28 et 35. Ejus 
mores, oftensa?. glorieeque initium vidi- 
mus in Hist. iv. 5. 

7 Vel sileret. De his plura Arrianus 
in Epictet. i. 2. 



JOJ APPENDIX 

Hiultatus est. Philosophi, ut procacia ingcnia, Urbe submoti. 
Musonius, favore Muciani, commune discrimen solus erfugit. 
Bemetrius et Hostilius, majoris petulantia?, in insulas relegati/ 
Interim Petilius Cerialis, confecto bello Germanico, in Britanniam 
fuerat missus. Decessore suo Vettio Bolano validior terroreni 
statim intulit, Brigantum civitatem adgressus. Multa praelia, et 
aliquando non incruenta: magnam Brigantum partem aut victoiia 
amplexus est, aut bello.* 

a. v. c. 826. j. c. 73. 

Fl. Domitiano Caesare II. M. Valerio Messalino consulibus, ut 
creseeret favor congiarium 3 a Domitiano datum. In eo visi senes, 
qui se a divo Augusto semel atque iterum acccpisse congiarium 
narrabant. 4 Grand^vos alios multos prodidit census, qui tum 
peragebatur ; et ne smgulis moremur, res est confessa in regione 
Italia? octava 5 centenum annorUm censos^ fuisse homines liv. 
centenfim denum homines xiv. centeniim viceniim quiimm homines 
duos, centenum triceniim homines quatuor, centenum tricenum 
quinum aut septenum, totidem, centenum quadragenum homines 
tres. 6 Id tanto curiosius observatum, quod mortalitas in longi aevi 
spes sit semper intenta, et setas Principis ad senium vergeret. Pla- 
cuit in eadem censura explorari magnitudmem Urbis, quam ex 
tantulis initiis virtus Romana in immensum extulerat. Compertum 
mcenia ejus collegisse ambitu pass. xiii m cc. 7 Ejusdem spatium 
mensura currente a milliario in capite Romani fori statuto ad 
singulas portas numero triginta septem effecisse passuum per 
directum xxx m dcclxv. Ad extrema vero tectorum cum 
castris praetoriis ab eodem milliario, per vicos omnium viarum 
numerata fuisse paulo amplius septuaginta millia passuum. Quo 
si quis altitudinem tectorum addat, dignam profecto aestimationem 
concipiat, fateaturque nullius urbis magnitudinem in toto orbe 



1 Relegati. Dio, lxvi. p. 751. 

2 Aut bello. Tacit. Vit. Agrie. cap. 
17. et Hist. iv. 68 et seq. 

3 Congiarium. De quo dictum supra 
p. -237. 

+ Narrabant, Tacit. Dialog. de Orat. 
cap. 17. 



5 Regione Italice octavd. Inter Arimi- 
num, Rimini, et Piacentiam, Placenza. 

6 Eomines tres. Haec omnia Plinius, 
vii. 49. 

7 Pass. xiii m cc. De hac urbis 
Romae magnitudine disseruimus supra. 



CHRONOLOGICA. 



109 



potuisse ei comparari. 1 Ne magnificentia ulli cederet, adveetae 
undique opes exterae, novaque in dies attollebantur monunicnta. 
Btac augebat Vespasianus, refectis, quae lubarent, tacito quidem 
suo nomine, sed servata veterum inscriptionum gloria, cum ipse 
additis uovis splendidissimisque operibus satis iuclaresceret. Atque 
ut Urbis splendori ex civium moribus ac diguitate accederet decus, 
senatum et equitem recensuit : summoti indignissimus quisque ; et 
honestissimi Italicorum ac provincialium adlecti.* Ita amplissimos 
ordines sub prioribus Principibus caede varia. exhaustos, veterive 
contaminatos negligentia, purgavit supplevitque, ut, cum ducenta* 
gentes in senatu vix reperisset, mille composuerit. 3 Et ne pau- 
pertas probro esset, consulares inopes quingenis sestertiis 4 annuis 
sustentavit. 

a. u. c. 827- J. c. 74. 

Vespasiano Augusto V. Tito Caesare III. consulibus. 
Peracto censu, conditum est lustrum imperii supremum. 5 Tum 
Princeps Acliaiam, Lyciam, Rhodum, Byzantium, Samum, Tra- 
cheam Ciliciam, et Commagenem in provinciarum formam rede- 
git. 6 Succensuit quidem Apollonius ; et acrius, quam philosophum 
decebat: Neronem laudans, qu6d libertatem Graecis dedisset, 
Vespasianum qui eam tolleret, literis increpavit. 7 At ipse postea 
edoctus quas curas pro republica recte et consulte ordinanda 
Princeps sustineret, posuit iras, et in publicae laetitice partem laudes- 
que venit. Una tunc foemina, Caenis nomine, 8 famam Vespasiani 
inumbrabat Antonia? quondam liberta, fidem ita probaverat, ut 



1 Comparari. Hzec et superiora Pli- 
nius, iii. 5. 

1 Proyincialium adlccti. Sueton. in 
Vespasian. ix. 

3 Mille composuerit. Aurel. Victor. 
de Ciesaribus. 

4 Quingenis sestertiis. Sueton. in 
Vespasian, xvii. Quingena autem ses- 
tertia sunt Angl. 41661. lSs. 4d. 

* Imperii supremum. Censorinus, de 
Dienatali. cap. 18. De eensu lustro- 
que Romanorum diximus in not. et 
emend. ad Annal. xi. 25. 

6 Redegit. Sueton. in Vespasian. 
▼in. Euseb. in Chronic. et Aurel,. 



Victor. in Epitome. Perperam autem 
in Suetonio Thraciam CUiciam, pro 
Tracheam Ciliciam legitur, ut patet ex 
Victore ; idque jam aliis observatum. 
Inde facile intelligas cur Flaviopolis, 
urbs Cilieiae, initium aerae su* in num- 
mis ab hoc anno ceperit. Nummos 
vide apud Cl. Pellerin, Premier S^ip- 
pliment mtx Recueils de Mddailles, p. 
34. Trachea Cilicia nunc Turcis dici- 
tur Itch-iU. 

7 Liferis increpavit. Quas vide apud 
Philostratum, Vit. Apoilon. v. 41. 

8 Ccenis nomine. Sueton. in Vespa- 
sian. m. Dio, lxvi. p. 751. 



110 



APPENDIX 



$rcretioribus adhibita jussaque uuntiare Tiberio, qua? adversus eum 
pararet Sejanus : post Vespasiani voluptatibus, antequam Flaviam 
Domitillam uxorem duceret, innexa. Is, privatus ' adhuc, amissa 
uxore, Camidem in contubernium revocavit, atque etiam Princeps 
peene justae uxoris loco habuit. Caenis in id fastigium evecta, 
nihilquc in auctoritate magnificum, nisi immensas opes, reputans, 
fortunam ad lucra vertit : provinciarum et exercituum pra^fecturas^ 
magistratus, sacerdotia, ipsaque Principis responsa venalia propo- 
nebat. Tanta foeditas laudes Principis obruisset, ni inexplebilem 
foeminae cupidinem finisset mors. Tum si quid adhuc obtrectationis 
ex tributorum vectigaliumque magnitudine supererat, Vespasianus 
publica necessitate * et Principalibus impensis, quae in Urbis toti- 
usque imperii decus ac magnificentiam unice cederent, fuit excu- 
satus. Hoc anno z feliciter se exeruit agricolarum industria. Cum 
enim przegelidae hiemis acerbitate spes tota segetum interiisset, 
reperti in agro Treverico 3 qui adversis temporum obluctati, mense 
Martio campos resarrientes novam sementem telluri credidere. 
Natura, labore vinci l<eta, agrestem patientiam uberrimis messibus 
pensavit. 

A. u. c. 828. j. c. 75. 

Vespasiaxo Augusto VI. Tito Caesare IV. consulibus, tem- 
plum Pacis, 4 quo nullum in Urbe fuit majus pulchriusque, dicatum 
est : ibi, ceteras inter opes undique terrarum advectas, posita 
templi Hierosolymitani spolia. 5 Simul attollebatur ingens magniti- 
centiae et luxume miracuiiun, amphitheatrum, 6 divo Augusto quon- 
dam meditatum, tranquillioribus servatum temporibus. Architec- 
tura, libere exspatiata, et undequaque spectabilis, suas omnes opes 



1 PublicA ncccssitate. Quam Neronis 
libidines et civilia bella taritam indux- 
erant, ut Vespasianus, cum imperium 
capesseret, professus sit quadringenties 
millies, Angf. 333,333,3332. 6s. Kd. opus 
esse, ut respublica starc posset. Sueton. in 
Vespasian. xvi. 

* Hoc anno. Plin. XVIII. 20. 

3 Agro Treverico. Nunc Treves. 

4 Templum Pacis. Dio, lxvi. p. 752. 
Sueton. in Vespasian. ix. 



5 Spolia. Vide supra in Appendice 
ad librum Historiarum, v. 52. 

6 Amphithcairum. Sucton. ibid. Hujus 
amphitheatri pars magna adhuc extat, 
et dicitur il Colosseo ; Accipimus ex 
MS. Vindobonensi edito supra, Ves- 
pasianum illnd ad tres gradus crexisse ; 
editisque ludis, dcdicavisse ; deinde a 
Tito rursus dedicatum, adjectis duobus 
gradibus. Domitianus illud ad clypcaj 
usque perduxit, penitusque perfecit. 



CHRONOLOGICA. 



lli 



-explicuit. Admirationem auxit in hujus monumenti decora tractum 
colosseum Neronis simulacrum,, sed damnatis ejus sceleribus, vene- 
rationi Sohs dicatum. 1 Hac operum audacia Urbs se priscis Orientis 
et iEgypti prodigiis a?quabat, ciim Vespasianum ad belli curas 
retrahere voluit Vologeses, Parthorum rex. Is nuntiabat " Ala- 
<e nos/ barbaram gentem, fugatis regibus Pacoro et Tindate, 
" Mediam Armeniamque populari : Parthis jam imminere : inde 
" Romanorum agros incursaturos." " Adversus communem hostem 
(C arma sociari : alterutrum de Vespasiani filiis ducem belli mitti" 
flagitabat. 3 Designabaturque Domitianus., et juvenili impetu, et 
fraternee gloria* eemulatu inhaec pneceps. At Vespasianus, iiiii 
naturam^ dominationis avidam, reveritus, laetusque Arsacidarum 
fastigium barbara vi imminui, hanc belli aleam detrectavit ; 4 prae- 
texens Romanos ab exteris domesticisque praeliis recentiores, 
novis periculis non objectandos. Iratus Vologeses superbas mittit 
epistolas, quibus inscripserat : 5 c< Arsaces rex regum Flavio Vespa- 
" siano." Modestiore responso, quod hujusmodi fuit, <c Arsacr, regi 
u regum, Fl. Vespasianus/' adeo irritataVologesisferocia, ut Syriam 
occupare statim pararet. Adversiis barbarum impetum restitit 
interrita Trajani, 6 Syriee praesidis^ constantia ; et virtus jam vivida 
ejus filii, qui puer admodum 7 in maximas spes adolescebat. Par- 
thorum superbia metu solo cohibita, Vologeses in pacem coactus 
cst. 8 Decreta Trajano, qui hoc decus antiquis natalibus addidit, 
triumphalia ornamenta; 9 editique ludr, quos fere funestavit Cynico- 
rum malignitas. Ii pulsi, ut philosophorum vulgus, clam in Urbem 
irrepserant : publicis moribus tanto iratiores, quanto diutiiis coer- 
cita maledicentia, rebantur se opportunam populum Romanum 
insectandi occasionem nactos. Diogenes, ut nomine, sic re, vete- 
rem famam aemulatus, in plebem, spectaculis intentam^ conviciis 



1 Dicatum. Plin. xxxiv. 7. 

a Alanos. Supra Tanaim et paludem 
Maeotidem habitabant Alaui. Joseph. 
Bell. Jud. vn. 7. p. 4. 

3 Mitti jiagitabat. Sueton. in Domi- 
tian. ii. 

^Detrectavit. Dio-, lxvi. p. 752. 

s Inscripserat. Dio, ib.id. 

6 Trajani. Ad hunc Trajanum, Tra- 
jani Imperatoris patrem ? pertinet. pra> 



stantissimus e Museo Pembrockiano 
nummus, quem erudite explicavit Cl. 
Belley, Mdmoires de VAcadhnie RoyaU 
des Inscriptions, Xol. xxx. p. 271 et seq. 

7 Puer admodum. Plin. in Panegyric. 

XIV. 

8 Coactus est. Victor de Ccesaribus, et 
in Epiiome. 

9 Triumphalia ornamenta. Plin. in 
Panegyric. ix et xvi. 



112 



APPENDIX 



invehitur. Effreria procacitas verberibus multata. 1 Heras, supplicio 
invitatus magis, quam territus, atrocius criminari audet. Iterata 
licentia rei capite expiata. 2 Silentibus bellis, in hac pacis tranquil- 
litate, et cum studia liberalitate 3 Principis refoverentur, juvit 
expendere 4 quomodo Urbs, quae tot eminentium oratorum inge- 
niis gloriaque effloruisset, ea laude ita tunc esset orbata, ut vix 
nomen ipsum oratoris retineret. II ac quidem de re disseruere M. 
Aper, j ulius Secundus, Curiatius Maternus et Vipstanius Messala, 
ingenii faina tum insignes. Singula rei momenta rite perpensa ; et 
quae oiim stuclia alereut, quas demde vel ipsa ingenia pessum dede- 
rint tractata. In confesso tamen fuit eloquentiam alumnam esse 
licentiae ac libertatis: nullos umquam fuisse oratores in iis civita- 
tibus, quae severissimis legibus uterentur : bono seculi sui uten- 
dum : sapientissimi uniusque Principis pacem contumaci arrogan- 
tique eloquentia meliorem esse atque utiliorem. Haec cum 
Tacitus juvenis admodum 5 audiissct, postea literis tradidit, et 
utilitati publicae consecravit. 

A. u. c. S29- J- c. 76. 
Vespasiano Augusto VII. Tito Caesare V. consulibus. 
Domitianus ab externis bellis hactenus retractus, ne vel successu 
elatus, vel Orientis societate audax, fortunam praesumeret, adversus 
Sarmatas missus est/ ex queis gloriae spes, nullus novarum rerum 
metus. Recepit signa ante capta, victorque in Urbem rediit. 
Interim visa Titi virtus elanguescere. Otia tamen fallebat studiis ; 
et de acontia/ quae hoc anno apparuit, praeclaro carmine perscrip- 
sit. At haec leviora adversus animum juventutis fervore, et novae 
fortunae licentia aestuantem. Parta quidem bellis gloria diu fuit 



1 Multata. Dio, lxvi. p. 752. 
4 Expiatu. Dio, ibid. 

3 Liberalitate. De qua videTacitum 
in DiaJog. de Orat. ix. et Suetonium 
in Vespasian. xvin. 

4 Juvii expendere. Habitusque Dia- 
logus de Oratoribus, editns supra. 

s Juvenis admodvm. Tac. Dialog. de 
Orat. i. Inde patct Quintilianum, qui 
alterum et tricesimum aetatis annum at- 
tigerat, non esse hujus dialogi auctorem. 
Contra verd juvenis admodum Tacitus, 



tunc octodecim circiter annos natus. 

6 Missus est. Hanc expeditionem 
testantur nummi multi, hoc anno cusi. 
CAESAR AVG. F. DOMITIA- 
NVS. Caput Domitiani. In aversa 
parte Sarrnata genuflexus signum mili- 
tare restituit. Infra C O S. V. id est, 
consul quintum. Hcc anno consul 
quintum suftectus fuit Domitianus. 

7 Acontia. Acontias stellas, (seu, ut 
verius loquimur, cometas) Romani dix* 
©re, ob jaculi formam. Plin. n. 25. 



CHRONOLOGICA. 11 j 

gliscentibus vitiis velamen. Erupere tandem luxu, libidine, e 
impotentiori in dies amore Berenices/ quas non mod6 Romam 
venerat, et in palatium fuerat recepta/ sed et ei Titus nuptias 
pollicitus ferebatur. 3 Urbs^ barbarum dedecus exosa, verebatur 
adhuc ne cetera Neronianae aulae mala redirent. Tum enim Titus 
ad mediam noctem comessationes cum profusissimo quoque fami- 
liarium extendebat ; inter exoletorum et spadonum greges frequens. 
Foeda quoque rapacitate constabat eum in cognitionibus patris nun- 
dinari prajmiarique solitum. 4 Invisa et saevitia, cum suspectum 
quemque, et oppositum sibi, ^iolenter opprimeret. 5 Haec in majus 
ferebantur, vel ipsis patris virtutibus, qui nec suspicione, nec metu 
ad perniciem cujusquam compulsus est : immo monentibus amicis 
cavendiun esse Metium Pomposianum, qudd vulgo crederetur 
genesim habere imperatoriam, consiilem eum fecit, spondens " quan- 
" doque beneficii memorem futurum." 5 Ea tamen haud perinde 
fuere in Tito Ciesare naturae vitia, quam morbida luxuriantis for- 
tunae tabes, quae, optima. ejus indole, in melius post susceptum 
principatum statim cessit, ut mox sumus dicturi. 7 Hadrianus/ 
postea rerum potiturus, hoc anno Romse natus est ix. Calendas 
Februarias. 

a. v. c. 830. j. c. 77. 

Flavio Vespasiano VIII. Tito Caesare VI. consulibus, annus, 
ut civilibus rebus inturbidus, ita cceli inclementia fuit insignis. 
Notatum est papilionum proventum ter repetito frigore fuisse 
extinctum, advenasque volucres ad vi. Calendas Februarii spem 
veris attulisse, mox saevissima hieme conflictatas. 9 Quod autem luc- 
tuosius, carbunculus, 10 peculiare olim Narbonensis provinciae malum, 
qui L. Paullo et Q. Marcio censoribus, 11 primum in Italiam venerat^ 



1 Berenices. De qua dictum supra 
Hist. ii. 2. 

2 Recepta. Dio, lxvi. p. 752. 

3 Ferebatur. Sueton. in Tit. vii. 

4 Solitum. Stieton. ibid. 

s Opprimeret. Aurel. Victor. in Epi- 
tome. 

6 Memoremfuturum. Sueton. in Ves- 
pasian. ziv. 

>'OX. V. 



7 Dicturi. Infra ad A. U. C. 832. 

8 Hadrianus*. Spartian. in Ha- 
drian. i. 

9 Confiictutas. Plin. xvm. 25. 

10 Carbunculus. Morbum illumadhuc 
dicimus carbuncle. 

11 Censoribus. Censorcs fuere A.U.C 
590. 



114 



APPENDIX 



hoc anno foedc saeviit, duosque consulares exauimavit, Julium 
Rufum 1 et C. Lacanium Bassum:* illum medicorum inscientia 
sectum ; hunc pollice heva? manus avulso acu a semetipso, tam 
parvo vulnere, ut vix cerni posset. 3 His acerbitatibus cum Urbs 
esset intenta, C. Plinius, ob studiorum claritudinem Vespasiano 
familiaiis/ naturae historiarum triginta septem libros edidit ; 5 opus 
diffusum, eruditum, nec minus varium, quam ipsam naturam : * 
quod utinam majore delectu ; minori credulitate fuisset collectum, 
nec fcedatum insanabili librariorum imperitia, aut incuria. In hoc 
tamen suo squalore, maximum humani ingenii, natura?, atque artis 
promtuarium semper habebitur. Cn. Julius Agricola, cum Ves- 
pasianus senatum lectissimis viris suppleret, inter patricios adscitus, 
dein, egregi^ administrata pa?n£ per triennium Aquitania provincia 
laudem adsecutiiS; in Urbem revocatus est ut suffectus foret consul. 
Fama quoque erat provinciam ei Britanniam destinari. Ibi Julius 
FrontimiSj Petiiio Ceriali, decessori suo, quem supra memora- 
vimus/ haud impar, validam et pugnacem Silurum gentem 
subegerat; super virtutem hostium, locorum quoque difficultates 
eluctatus. 8 Saborensibus 9 in Hispania permissum, ut oppidum 
sub Principis nomine exstruerent. 

a. u. c. 831. j. c. 78. 
L. Ceionio Commodo, Decimo Novio Prisco consulibus, 
Vespasiani clementia, vel sua inter pericula hactenus illaesa, insolito 
casu est infracta ; quem ut exponam, res altius repetenda. Julius 
Sabinus, apud Gallos opibus pracipuus, et falsa divi Julii stirpe 
vanus, Caesarem se salutari jitsserat. Sequanos, Romanis fidos, 
bello provocare ausus, uti jam supra relatum est. 10 Contra fuit 



1 Julium Rufum. Quem consulem 
A. U. C. 830. vidimus in Supplemento 
Annal. xvi. 49. 

2 Ltfcanium Bassum. Consulem 
A. U. C. 817. jam mcmoratum supra 
Annal. xv. 33. 

3 Cerni posset. Ha>c et superiora 
Plinius, xxvi. 1. 

4 Familiaris. Plin. Epist. in. 5. 

5 Edidit. Et dieavit Tito scxics con- 
suli. Vide Plinii epistolam, Historiac 
■aturalis libro primo pnviixam. 



6 Qudm ipsam naturam. Haec toti- 
dcm verbis Plin. Epist. iii. 5. 

7 S^ipra mcmoravimus. Vide annurai 
825. 

8 Eluctatus. Tacit. Vit. Agric. ix. 

9 Saborensibus. Tabula aenea re-> 
perta Cagneti prope Malacam, nunc, 
Malaga, populorum illorum sedemibii 
fuisse indicat. Inscriptionem vide 
apud Gruterum, p. 164. n. 1. et Mari- 
anani, Hist. Hispania, iv. 4. 

10 Relatum est. Tacit. Hist. iv. 67* 



CHRONOLOGICA. 11$ 

fortuna : ipse cum popularibus suis Lingonibus fusus. Captivos^ 
maxime duces, et Sabino intimos, manebant supplicia, rebellionis 
poena. Multi aut fuga, aut voluntaria morte, infamiae se sub- 
duxere. Sabinus/ amore uxoris sua? Eponinae, nec fugam, nec 
mortem tentare sustinuit ; at arte usus est, ut famam exitii sui vul- 
garet. Nempe concessit in villam, in qua sibi certum esse vitam 
finire simulat; ideoque dimissis servis, duos tantum libertos sibi 
fidissimos retinet. Iis secreti consciis, subterraneam specurn, con- 
dendis thesauris clam olim paratam, subit : mox incensa villa, 
Martialem, £ duobus libertis alterum, mittit, qui Eponinae nuntiet 
maritum veneno occubuisse, ejusque corpus flammis haustum : 
certus, quanto atrocior foret uxoris luctus, tanto citiorem mani- 
festioremque fore mortis suaa fidem. Eponina, luctu amens_, tres 
dies totidemque noctes muliebribus lamentis et ejulatibus absum- 
serat, cum Sabinus^ veritus ne longior tristitia dilectam uxorem 
obrueret, Martialem remittit, qui maritum vivere, artem locumque 
secessus doceat, moneat tamen ut, per doloris imitamenta adultam 
viduitatis famam nutriat. Eponina, quo re laetior, eo specie tristior, 
lacrymas, questus, ceteraque lugentium atra ingeminat ; ac tandem 
obscuro noctis usa, in mariti amplexus ruit ; alloquioque recreata, 
domum repetit, ad notas artes paratior. Sic exacti septem menses, 
cum spes iiiuxit esse in Urbe veniae locum. Huc statim proficis- 
citur cum marito, quem mutato habitu, tonso capillo, galericuloque 
capiti adaptato, ita componit, ut gratiaj, si sit locus, non injuriaa, si 
metus ingrueret, pateat. Ibi, ut miseris plerumque evenit, com- 
perto laeta ab amicis temere promissa, tristia imminere, in Gallias 
redit, et maritum sua in specu recondit. Saevientis fati solatia 
fuere, mutuus amor, meliorum temporum vota, grataque vel summa 
in miseria fcecunditas. Plurima enim arte et uterum et parturientis 
necessitates occultans, Eponina aucta est duobus liberis virilis 
sexus, qui in tanto cariores spes adolevere, quanto calamitosior erat 
parentum fortuna. Sabinus his artibus latebrisque vitam per 
novem annos traduxerat, cum tandem eum vivere auditum est. 
Statim ipse ejusque uxor ac liberi comprehensi, Romamque vecti, 

1 Sabinus. Egreghmi illud historiae I Amatorio, p. 770 et 771. quem ducem 
fragmentum debemus Plutarcho, in J hic maxjme sequimur. 



116 



APPENDIX 



ante Vespasianum sistere se jussi sunt. Viso Principe, Sabinus 
obmutuit, rebellionis flagitio pressus. Eponina, sexu, amore, con- 
scientia animosior, rumpit silentia, preces intendit, testatur t( sef 
" peperisse ut plures haberet, qui efflagitarent veniam." 1 Vespa- 
sianus, insontes liberos intuens, illacrymavit ; iisque datum vivere* 
At Sabinus lege majestatis, non illa nova et sub prioribus Princi- 
pibus reperta, sed vetere, qua perduelles puniuntur, 3 mortis dam- 
natus est. Tracta quoque in mariti ruinam Eponina, forte consili- 
orum societate et virilibus curis nocens visa. Nulla jam spe vitae, 
cassisque quos per tot annos sustinuerat laboribus, ferox foemina 
preces in iras vertit, Vespasianoque insultans, profltetur u vitam 
{i morte sibi libenter mutari : se feliciorem vel in obscuris terne vis- 
" ceribus, quam ipsum in principatus splendore, vixisse." 4 Multi, 
foeminae fortitudinem mirati, ejus malis indoluere : vulgus autem, 
cuncta, maxime quae Principes spectant, interpretari solitum, mox 
secutam Vespasiani, haud lentam Titi mortem, dein Domitiani sce- 
lera caedemque, et totius Flaviae gentis excidium, hujus supplicii 
pcenas fuisse, ut sero, sic adseveranter, jactitavit. s Haec cum in 
Urbe diversis rumoribus agitarentur, laetiores de Britannia nuntii 
venere. Julius Agricola, 6 quamquam media jam aestate in insulam 
transgressus, Ordovicum civitatem, qu6d haud multo ante ejus 
adventum alam in suis finibus agentem obtrivisset, ingenti clade 
adfecerat ; caesaque prope universa gente, Monam insulam, a Sue- 
tonio Paullino improspere olim tentatam, petiit, hostesque ita 
terruit, ut petita pace, deditaque insula, clarus ac magnus statim 
Uaberetur. Ipse, ne laureatis quidem gesta prosecutus, dissimu* 



* Veniam. Dio, Lxvr. p. 752. 

* Datum virere. Horum alter postea 
in /Egypto occubuit; alterum secum 
nuper fuisse Delphis, nunc Castri, tes- 
tatur Plutarchus, loc. cit. 

3 Puniuntur. Vide Tacit. Annal. 
1.72. 

4 Vixisse. Argumentum, quo vix 
ullum tragoedia habety eventuum varie- 
tate splendidius, et ad movendos ani- 
mos validius, tractandum suscepere 
apud nos Cl. Richer. Sabinus et Epo- 
nine, TragHie, par M. r Richcr. Paris. 
Prunlt. 17351 apu4 Jtalos Cl. Bartoli, 



Epponina, Tragedia di Giuseppe BartolL 
in Torino. Mairesse. 1767. Idem argu- 
mentum retractaturos manet ampla 
gloriae seges. 

5 Jactitavit. Idem peccavit Plu- 
tarchus, loc. cit. Melior locupletior- 
que testis Suetonius in Vespasian. xv. 
Non temere quis punitus insons reperi* 
tur>> ' 'neque Vespasianus cade cnjus- 
quam umquam l&tatus, justis supplicm 
illacrymavit etiam et ingemuit. 

6 Juiius Agricola. Tacit. Vit. Agric. 



CHRONOLOGICA. 



117 



latione famae famam auxit. Tres urbes in Cypro insul& terras motu 
corruere/ 

A. u. c. 832. J. c. 79. 

Vespasianus Augustus IX. Titus Ca?sar VII. consules, con- 
tinuis ferme magistratibus imperium firmare intendebant. Hasc 
dominationis studia Alienum Caecinam et Eprium Marcellum in 
novas res impulere. Compertis consiliis, Titus, patris caritate 
suoque periculo in vindictam praeceps, Caecinam vocatum ad 
coenam, ac vixdum e triclinio egressum confodi jussit: sane urgente 
discrimine, cum etiam chirographum ejus praeparatag apud milites 
coiijurationis deprehendisset. 2 ' Hunc finem habuit ^Caecina, ant& 
Vitellii proditor. 3 Marcellus autem a senatu interrogatus damna- 
tusque, scctis novacula faucibus/ - vitam multis sub Nerone fcedatam 
flagitiis, nunc perfidis adversus Principem amicum 5 consiliia 
infamem finivit. 

Tum quidem fuit securitas. At Principis valetudo 6 motiunculis 
levibus in Campania tentari ccepit: vulgata statim portenta: " Mau- 
f f soleum Caesarum derepente patuisse: crinitam stellam 7 in ccelo 
f( visam." Haec quidem irrisit Princeps : " alterum ad Juniam 
u Calvinam 8 e gente Augusti pertinere" dictitans: "alterum ad 
" Parthorum regem, qui capillatus esset." In urbem tamen 
regressus, Cutilias 9 ac Reatina rura, ubi aestivare quotamiis solebat, 
petiit. Hic, super urgentem valetudinem, creberrimo frigidae aquae 
usu intestina vitiavit. Fesso tunc corpore, et imminente vita? 
periculo, CGelestibus honoribus, quos adulatione Romana et Titi 



1 Corruere. Paul. Oros. vil. 9. Id 
quidem biennio ante refert Eusebius 
in Chronic. At non ita probabiliter. 
Altum enim hac de re silentium apud 
Plinium, qui singulares hujus temporis 
res diligentiseime annotavit. 

1 Deprehendisset. Sueton. in Tit. VI. 
Minime autem audiendus Aurelius Vic- 
tor, in Epitome. Ccerinam consularem 
adhibitum ccence, vixdum triclinio egrcs- 
sum, ob suspicionem stuprata Berenices 
uxoris suce, jugularijussit. 

3 Proditor. Ut vidimus supra Hist. 
II. 100. 

4 Notaculafaucibus. Dio, lxvi. p. 752, 



5 Principem amicum. Vide supra Dia- 
log. de Orat. viii. 

6 Prinripis valetudo. H?ec et seq* 
Suetonius in Vespasian. xxiv. 

7 Crhdtam stellam. Sueton. in Vca- 
pasian. xxm. Sic autem Romanis dic- 
tos fuisse comctas jam monuimus. 

* 8 Juniam Calvinam. Augusti abnep 
tem, Silani et Lepidre filiam, de qua 
diximus supra in Stem. Caes. n. 62. 

9 Cuiilias. In agro Reatino erant 
Cutiiiae aqme, et Cutilia? lacus, nunc 
lago di Contigliano. Vide Plinium, ilj, 
12. Reate autem, nuuc Rieti. 



11S 



APPENDIX 



filii siii industria* proximos praesentiscebat, flludens, " ut," inquit, 
" puto, Deus flo." 2 Interim ad imperatoria munia intentus, ipsas 
etiam legationes audiebat cubans. Has inter curas, alvus repente 
usque ad defectionem soluta. Ne mors inertem cubantemque oppri- 
meret, consuluit; ratus " Imperatorem stantem mori oportere."* 
Dum consurgit, ac nititur, inter manus sublevantium extinctus est 
ix. Calendas Julii, annum agens astatis sexagesimum ac nonum, 
superque mensem ac diem septimum: 4 Princeps animi magni- 
tudine, consiliorum prudentia, parcimonia simul et magnificentia 
super priorum Principum laudes evectus: sequentibus exemplo 
fuit et incitamento. 5 Primus Caesarum vitam fato implevit. 6 

Titus, quod quoque in imperio novum, filius patri successit. 
Titus enim Imperator consalutatus est ; promissumque militi dona- 
tivum : fratre iras non occultante, et diu cunctato an duplum dona- 
tivum donaret. 7 Inde assiduaa ejus querelas relictum se participem 
imperii, sed fraudem testamento adhibitam. 8 Qua? odia, dum viveret 
pater, clain exercita, tum manifesta, crevere semper, donec imperio 
potitus est. Vespasiano autem funus pro more ductum; exin 
coeiestes honores decreti. 

Titus, summam rerum adeptus, nihil retinuit pristinae luxuriae : 
sed amicos elegit optimos: 10 Berenice in Jud*am regredijussa : ,l 
dimissi deiicatorum gratissimi. Et Princeps totus patuit virtu- 
tibus. Beneficia a superioribus concessa Principibus, quae ex 
instituto Tibeiii omnes Ca?sares aliter rata nou habuerant, quam si 
eadem iisdem et„ ipsi tribuissent, primus praeterita omnia uno 
confirmavit edicto, nec a se peti passus. 11 Par ejus in ceteros 



1 Indvstrid. Ut novs? domui favo- 
rem et reverentiam conciliaret. 

2 Deus fio. Sucton. in Vespasian. 
XXIII. 

3 Oportere. Sueton. in Vespas. xxiv. 

4 Septimum. Sueton. ibid. 

5 Jnciiamento. Cum irnmcnsus ante 
fuissct mensarum luxus, Vespasianus 
adstricti moris, quo postea victitatum, 
praseipuus auctor fuit. Vide supra 
Annal. m. 55. 

6 Implecit. Tibcrins, Cains Calignla, 
Claudius, Nero, Galba, Otho, Vitel- 
lius, violenta moite peritrant. Sus- 
pecta quoqwe in Augusti fine Livia, ut 



dietum est supra Annal. i. 5. Mini- 
me autem audiendus Hadrianus aliique, 
qui Vespasianum veneno, quod Titus 
ei in convivio dederat, fuisse necatum 
dixere. Vide Dionem, lxvi. p. 753. 

7 Donaret. Sueton. in Domit. II. 

8 Adhibitam. Sueton. ibid. 

9 Ccelestes honores. Inde in num- 
mis veteribusque monumentis frequens 
DIVVS VESPASIANVS. 

10 Elegit optimos. Sueton. iu Tit. 

VII. 

11 Jussa. Aurel. Victor. in Epitome, 
Sueton. loc. cit. 

lZ Petipassus. Sueton. in Tit. vni. 



CHRONOLOGICA. 



U9 



comitas, liberalitasque, et obstinata cura, ne quem umquam sine 
spe dimitteret. Admoncntibus domesticis, quasi plura pollice- 
retur, quam praestare posset : iS Non oportere," respondit, " quem- 
" quam a sermone Principis tristem discedere." Et quondam 
recordatus super coenam, quod nihil cuiquam toto die praestitisset, 
memorabilem vocem edidit : " Amici, diem perdidi." Ne quid 
etiam paterme labis haereret, cum Vespasianus et pecuniae visus 
fuisset cupidior, et deceptus in insontium neces consensisset, ipse 
ne concessas quidem ac solitas collationes recepit; 1 pontiricatum 
quoque maximum ideo " se " professus " recipere, ut puras ser- 
" varet manus :" nec auctor posthac cujusquam necis, nec conscius, 
quamvis interdum ulciscendi causa non deesset, sed " periturum 
" se potius, quam perditumm" adjuravit. a De majestatis crimine 
numquam egit, neque agi permisit, dictitans <{ neque injuriam 
" neque contumeliam sibi fieri posse, qu6d nihil reprehensione 
" dignum patraret : falsa, si qua spargerentur, sibi curae non 
" esse." 3 Tum omnes Tituin mirari, celebrare; iis vero, qui 
eum, nondum Principem, timuissent, pudor. Dum in hac admi- 
ratione venerationeque Urbs adquiescebat, luctum adtulit atrox 
et continuus tremor terrae, quem secuta est horrenda Vesuvii 
montis conflagratio.* Pulcherrima Campaniae ora misere foedata : 
obrutae duae urbes Herculanium et Pompeii : 5 vasta hominum 
strages, quos inter periere Agrippa ejusque mater Drusilla. 6 At, 
studiorum fama, mors C. Plinii/ quem supra memoravimus, fuit 
insignitior. Is forte tum Miseni erat, classemque imperio prcesens 
regebat. Miraculo nubis, quse in similitudinem formamque arboris 
e summo Vesuvio primiim visa erumpere, excitus, huc properat, 



1 Recepit. Sueton. in Tit. vn. 
~ Adjuravit. Sueton. in Tit. ix. 

3 Non esse. Dio, lxvi. p. 754. 

4 Conflagratio. De qua vide Plinii 
epistolas vi. 16 et 20. inter Testimonia 
Veterum supra relatas. Multa quoque 
habet Dio, lxvi. p. 755 et seq. 

5 Herculanium et Pompeii. Dio, ibid. 
ait duas illas urbes, populo sedente in 
theatro, fuisse obrutas. At videtur 
eum fugisse, continuo terrae motu ex- 
territum. Ibi enim nulla reperta cor- 
poia. Ha.c autem nostra a^.tate utraque 
urbs e suis ruinis emersit, certissima- 



rum praestantissimarumque antiquita- 
tum foecundissima, quarum partem 
multa cum laude totiusque literarii 
orbis plausu sub Regiis auspicii3 pub- 
licavere eruditi Academici Hercula- 
nenses. 

6 Drutilla. Josephus Antiq. Jud. 
xx. 7. n. 2. Felicis uxor fuit Drusilla, 
filius Agrippa. Vide Stemma Herodum 
in not. et emend. ad Aimal. xn. 23. 
n. 12 et 15. 

7 ('. Plinli. Qui historiae naturalis 
libros scripsit, ut modo diximus ad 
annum 830, 



120 APPENDIX 

noscendae naturae avidus. Dum pergit, gliscit periculum, cineribus, 
pumicibus, ambustisque lapidibus late depluentibus. Interritus, 
inter incendia, montem petit: sulphureis flammis crassioreque 
caligine spiritu obstructo, exanimatus est. x Tanta autem fuit 
ignium vis, ut cineres in Afrieam, Syriam et iEgyptum fuisse 
delatos vulgatum.* Ubi haec Romae audita, ab omnibus trepidatum 
est. Princeps ad miserorum solatia et levamenta curas omnes 
vertit. E consularium numero ducti, qui Campaniam spectarent 
et refoverent : 3 bona oppressorum, quorum heredes non extabant, 
restitutioni afflictarum civitatum attributa. 4 



A. u. c. 833. j. c. 80. 

Tito Augusto VIII. Domitiano Caesare VII. consulibus, nec 
sanguinis communione, nec societate honorum, nec Principis indul- 
gentia placabatur Domitiani animus, dominationis cupidine atrox. 
At is inodo insidias fratri struere, modo solicitare exercitus, fugam 
quoque meditari. 5 Contra Titus, in dies clementior, nec saevire, 
nec succensere, ne in minore quidem honore fratrem habere, sed 
imperii consortem successoremque palam testari; secretd tantum 
lacrymis et precibus orare, " ut tandem mutuo erga se animo vellet 
(i esse." 6 Haec Titi clementia intra domum non stetit. Duos quo- 
que patricii generis convictos in arTectatione imperii nihil amplius, 
quam " ut desisterent," monuit: " principatum fato dari: si quid 
" praetereii desidei arent, se tnbuturum." Confestim ad alteriui 
matrem, quaj procul aberat, cursores suos misit, qui anxiae salvum 
filium nuntiarent: mox ipsos familiari coemp adhibuit; et insequenti 
die, gladiatorum spectaculo, circa se ex industria collocatis, 7 oblatos 
sibi mirmillonum gladios/ quasi ad explorandam aciem, uni atque 



1 E.ranimntvs cst. De ejus morte ad 
Tacitnm scriphe sunt cpistolrc Plinii, 
Vi. 1(i tt £0. qnas vide inter Testimo- 
nia Veterum, «t jam moriiiimus. 

x Vvliratum. Dio, lxvi. p. 756. 

3 Refoverent. Sueton. in Tit. viii. 

4 Attribvta. Sneton. ibid. 

5 ISlcditari. Sueton. in Tit. ix. in 
Domit. ii. 

6 Velkt esse. Sueton. in Tit. ix. 



Vide et Aureiium Victorem, in Epi- 
tome. 

7 Collocatis. Hvec omnia, et totidem 
ferme verbis Suetonius, loc. cit. 

8 Mirmillonum gladios. Aurel. Vic- 
tor, loc. cit. Mirmilloncs autem j;la- 
diatores erant, vulgo dicti secutores, 
qui adversus retiarios puguabant. Vide 
Juvenalem, Satyr. vm. 200. 



1 



CHRONOLOGICA. 



121 



alteri commisit. Iis perculsis, constantiamque mirantibus, nefaria 
conjurationum consilia in obsequium cessere. 

At quanto melior Princeps, tanto gravioribus malis conflicta- 
batur res Romana. Eo enim profecto/ ut Campaniam inviseret, 
saevissimum post Neronis flammas incendium per triduum toti- 
demque noctes 2, Romae exarsit. Praeter insulas domosque, aedes 
Serapidis et Isidis, 3 Septa, Neptuni templum, thermae Agrippae, 
Pantheon, Diribitorium, theatrum Balbi, scena Pompeii, Octaviae 
opera et Bibliothecae, templum Jovis Capitolini, junctaeque Junonis 
et Minervae sedes, igni hausta. Tetrior adhuc incubuit iues. 
Tanta enim fuit vis pestilentiae, 4 ut per multos dies in rationem 
Libitinae ferme dena millia funerum venirent. Titus, his malis 
haud victus, pietatem auxit : nec modo Principis solicitudinem, 
j$ed et parentis affectum unicum praestitit : eversas incendio fortunas 
suis sustentavit opibus: publica reparavit Urbis damna; et ne 
prior magniflcentia desideraretur, ctincta praetoriorum suorum orna- 
menta operibus et templis destinavit ; praepositique complures ex 
equestri ordine, quo quaeque maturius peragerentur. Medendae autem 
valetudini, leniendisque morbis, quae ei cura magis anxia, nullam 
divinam hunianamque opem non adhibuit, inquisito omni sacrifi- 
ciorum remediorumque genere. 5 

Inter haec temporum adversa exhorruit delatores mandatoresque, 6 
intestinum malum, nec sub patris principatu, vigente Eprio Mar- 
ceilo, 7 satis coercitum, saevire ausos. Ut securitati publicae pros- 
piceret, eos acriter corripuit, assidueque in foro Jiagellis ac fustibus 
ca j sos, partim subjici in servos ac venire imperavit, partim in 



1 Profecto. Dio, lxvi. p. 756. 
- Totidemque noctes. Sueton. in Tit. 
VIII. 

3 Serapidis et Isidis. Ha>c et sefj. 
Dio, ibid. Inde autem patet ignem 
maxime saeviisse in nona Urbis regione. 
Ibi enim sita ferme omnia haec monu- 
raenta; ut videre estapud P. Victorem, 
de Regionibus UrHs. 

+ Pcstilenticc. Sueton. in Tit. vni. 
Auvel. Victor, in Epitome. Hanc qui- 
deva pestilentiam Eusebius in Chronic. 
eJMsye librarii sub Vespasiani princi- 
patu retulere , sed perperam, ut constat 



ex Suetonio et Victore, Plinii quoquc 
silentio, qui, cum horum temporum 
morbos diligenter adnotaverit, tam 
atrocem luem non omisisset. De hac 
peste jam diximuS m not. et emend. 
ad Annal. xvi. 23. 

s Gcneir. Sueton. ibid. 

6 Mandatorcsqve. Sueton. ibuL Man- 
datores dicebantur, qui aliis manda- 
bant, ut delationes exercerent. 

7 Eprio Marcello. 0!im delationibus 
famoso, postea apud Vespasianum 
Prineipem amicitia et anctoritate pra?- 
cipuq» Vide Pial. de Orat. vm. 



122 



APPENDIX 



asperrima insularum avehi. Et ne rediret audacia, sed perpetuo 
coerceretur, vetuit inter cetera, de eadem re pluribus legibus agi, 
qua?rive de cujusquam defunctorum statu ultra certos annos. 1 

Sic parata imperii tranquillitate, ut prateritorum malorum 
memoria aboleretur, amphitheatrum,* duobus gradibus a Tito 
auctum, thermisque juxta celeriter exstructis., dedicatum est. Ibi 
editum munus apparatissimum largissimumque ; et uno die quinque 
inillia omne genus ferarum confecta: mox inmiissa aqua, equi, 
tauri, ceteraque animalia, nova prabuere spectacula: 3 deinde Cor- 
cyrensium Corinthiorumque classes pugnavere. 4 Iterati postea 
ludi in veteri naumachia: 5 prseter gladiatores, ferarumque caedes, 
et navale pralium, quo tria miliia hominum certavere, exhibita 
obsidio ; atque ut magnarum rerum memoria voluptas cresceret, 
Athenienses, 6 Syracusanos aggressi, expugnatoque muro ad id 
structo, eos superavere. Ludorum pompa munificentia Principis, 
e theatro dona spargentis, exhilarata. Inter ha?c hilaria faustaque 
imperii auspicia, xn. Idus Decembris vota pro restitutione et dedi- 
catione Capitolii nuncupata. 7 

A. v. c. 834. J. c. 81. 
L. Flavio Silvano Nonio Basso, 8 Asinio Pollione Verrucoso 
consulibus, quidam Terentius Maximus, 9 Asia oriundus, Neroni 
corporis habitu, cithara cantusque artibus non absimilis, se esse 
Neronem erat mentitus; concitaque popularium manu, ad Euphra- 
tem contenderat: ibi regis Parthorum, Tito infensi, studiis attolle- 
batur. Irritum fuit mendacium, vanaque novarum rerum tentamina, 
non Urbe tantum, sed et imperio, in obsequio venerationeque 



1 Certos annos. Sueton. ibid. Qnot 
annos Titus detcrminaverit non com- 
pertum. Postea Nerva quinquennium 
edicto statuit. 

x Amphitheatrum. Sueton. in Tit. vn. 
MS. Vindobon. ut jam dictum supra. 

3 Spectacula. Dio, lxvi. p. 757. 

4 Pugnavere. Dio, ibid. Repetitis 
e vetere historia ludorum argumentis, 
oculos animosque gratius detinebant. 

5 Veteri naumachia. Sueton. in Tit. 
vn. Augustus naumachiam illam trans 
Tiberim struxerat, ut jam vidimus 



supra Annal. xir. 5t>. 

6 Athenienses. Dio, loc. cit. 

7 Nuncupata. Ut constat ex egregio 
monumento Fratrum Arvalium, quod 
vide apud Cl. Muratori, Thesaur. In- 
script. Antiq. Vol. i. p. 312. De eo 
plura eruditus Philippus a Turre, Mo- 
numenta veteris Antii, cap. vn. p. 95. 

8 Nonio Basso. Hujus consulis no- 
mina docuit modo laudatum Fratrum 
Arvalium monumentum. 

9 Terentius Maximus. Zonaras, Vol. 
I. p. 578. 



CHRONOLOGICA. 



12$ 



Principis, qui deliciae et amor humani generis 1 appellabatur, defixis. 
In hac pacis securitate, vota pro Titi salute nuncupabantur. At 
infausti amores populi Romani. Et super Domitiani odium, vale- 
tudo Principis assiduo balneorum usu z labefactata ingravescebat. 
Seu suae, seu communis mortalitatis sensu, in spectaculorum fine, 
populo coram ubertim flevit : 3 mox Sabinos petiit aliquanto 
tristior, ob laeva quae evenerant portenta: ad primam statim man- 
sionem febri corripitur: cum inde lectica transferretur, suspexisse 
dicitur, dimotis plagulis, coelum : multum conquestus, " eripi sibi 
ie vitam immerenti : neque enim extare ulluin suum factum poeni- 
" tendum, excepto dumtaxat uno." Id quale fuerit, neque ipse 
tunc prodidit, neque cuiquam facile succurrit. 4 ' Vanum autem 
scrutari, quod non licet adsequi. Ubi Titus in villa, qua pater 
obierat, decubuit, morbus invaluit. Domitiauus, morarum impa- 
tiens, eum, remedii specie, lavacro nive pleno mergi 5 deserique 6 
jubet : mox ipse propere Romain petit, castra occupat, et promisso, 
quod frater dederat, donativo, 7 Imperator salutatur. Extinctus est 
Titus Idibus Septembris, altero et quadragesimo aetatis anno/ 
eamdem brevi imperio, quam Augustus longiore, claritatem adse- 
cutus. Utrique mortis opportunitatem obtigisse multi memora- 
bant, 9 quod ille brevitate vitae ventura vitia effugisset, hic juventiitis 
mala senectute emendasset. Ingens fuit in urbe Titi desiderium, 
ut in domestico luctu cunctis publice moerentibus. Praecipuus 
dolor senatCis, qui arnantissimum ordinis sui Principem amittebat. 

Domitiamus defunctum Titum nullo pra^terquam consecra- 
tionis honore dignatus est: 10 ausus et in senatu jactare " et patri 
ie se et fratri imperium dedisse, illos sibi reddidisse." 11 Haud 
illaeta tamen fuere prineipatus initia_, Principe adversus cupiditatem, 
et avaritiam," satis firmo. Senatus, novi imperii facilitate utendum 



1 Hamani gencris. Aurel. Victor, in 
Epitome. 

2 Balneorum usu. Plutarchus, de 
Valetudine tuenda, Vol. n. p. l c 23. 

3 Ubertim fievil. Sueton. in Tit. x. 

4 Succurrit. Suetonius, loc. cit. Vide 
<et Dionem, lxvi. p. 753. 

s Mergi. Dio, lxvi. p. 7r>7. 



Donati 



Dio, loc. cit. Dona- 



tiva illa a Tito et Domitiano data ad 
exemplura Claudii ot Neronis largitio- 
nuin, <le quibus dixiraus supra Annal. 
xn. 69. et in Suppl. Annal. ix. 1 L 2. 

8 JEtatis anuo. Sueton. in Tit. xi. 

9 Memorabant. Dio, lxvi. p. 7.54. 
*°Dignatusest. Sueton. in Domit.il. 
11 Reddidisse. Sueton. in Domit. 

XIIT. 

11 Avaritiam. Sueton. in Domit. IX. 



124 



APPENDIX 



ratus, postulavit u ne scnatorem Princeps puniret, sed reos senatus 
" judiciis permitterct." ■ Renuit Domitianus, seu iras jam recondebat, 
seu fratris clementiam exosus. Manebat enim odium etiam post 
fata; Titumquc assidue vel obliquis orationibus vel edictis 3, car- 
pebat : immo vetuit natalem ejus dicm 3 celebrari. 

A. u. c. 835. j. c. 82. 
Domitiano Augusto VIII. T. Flavio Sabino consulibus. 
Princeps, ut patre fratreque videatur melior, omnes reipublicre 
partes emendare adgreditur. A se orsus, ne ulla ha?reat cupiditatis 
suspicio, relictas sibi hereditates ab iis, quibus liberi erant, non 
recipit : + omnes circa se largissima liberalitate prosequitur, nihil 
prius aut acrius monitos, quam " ne quid sordide facerent." Inde 
in foro assiduus, pro tribunali jus dicit; et extra ordinem ambitiosas 
centumvirorum sententias rescindit : magistratus Urbicos ,et pro- 
vinciarum praetores ita coercet, ut neque modestiores umquam, 
neque justiores extiterint. Fiscales calumniae magna calumnian- 
tium poena repressae; egregiaque vox Principis audita: <( Princeps, 
" qui delatores non castigat, irritat." s Ut licentiam infringat, pro- 
brosis fceminis usum lecticae, jusque capiendi legata atque heredi- 
tates adimit. Infensus quoque ingeniorum audaciae, famosa scripta, 
vulgoque edita, quibus primores viri ac fceminae notabantur, abolet 
non sine auctorum ignominia. Simul priorum Principum magni- 
ficentiam aemulabatur. Templa monumentaque, quae incendium 
nuper hauserat, 6 refecta. Ne omissa quidem incensarum biblio- 
thecarum cura : ut repararentur, exemplaria undique petita ; mis- 
sique Alexandriam, qui describerent, emendarentque. 7 Capitolium 
autem tantis opibus restitutum, ut in aurea ejus opera duodecim 
miliia talentorum 8 impensa. Prope Capitoliunr, Jovi Cus- 



1 Pcrmittcret. Dio, lxvii. p. 759. 

2 Orationibus vel cdictis. Sueton. in 
Domit. ii. 

3 Natalcm ejus dicm. Dio, loc. cit. 
Houos postea restitutus, ut constat ex 
veteribus Kaleiuiariis ad dicm 30. I)e- 
cembris. iii Kal. Jaiwar. n. divi titi 
cmxxjiji. ld est, Naialis divi Titi, 
Circenscs missus viginti auatuor. 

4 No?i recipii. Hacc et se<j. Sueton. 
in Domit. vm. 



5 Irritat. Sueton. in Domit. ix. 
Quod quoque edicto declaratum ait 
Dio, LXVII. p. 759. 

6 Nuper hauserat. Ut dictum est 
anno superiore. Ob Urbem restitutam 
et ornatam Domitianuslandatur a Mar- 
tiale, Epijsranim. v. 7. 

7 Emendarentmte. Sueton. in DomiU 
xx. 

8 Duodecim millia tafeniortnn. Plu- 
tarch. in Poplicola p. 105. Duodecim 



CHRONOLOGICA. 



124 



todi ' exstructum templum ingens. Palatio quoque addita Domi- 
tiani domus, quae inter tanta opera priefulgeret.* At resurgentem 
Caii Neronisque prodigentiam mirantibus inerat metus, ne rediret 
quoque saevitia. In eam enim pr<eceps erat Domitianus ; caesique 
iElius Lamia/ et Flavius Sabinus.* 



a. u. c. 836. j. c. 83. 

Domitiano Augusto IX. Q. Petilio Rufo II. consulibus, 
Domitia, uxor Principis, Augustaque recens consalutata/ Paridis 
histrionis amore foedabatur. De ejus caede consultatuin. 6 Urso 
vitam deprecante, repudiata est. Paris, in \ik Flaminia cassus, 
adulterii poenas luit. Multi, qui, ob scenicarum artium memo- 
riam, ejus tumulum fioribus condecorabant, interfecti. 7 Tum 
Princeps in amorem Julia?/ divi Titi filias, prorupit. At, intrd 
breve tempus, impatiens discidii, Domitiam, quasi efflagitante 
populo, reduxit. 9 Haud fracta 10 tamen Juliae potentia ac libido. 
Super has cupidines, et adiliciorum impensas, quibus vix par fuisset 
imperium, in immane creverant spectaculorum sumtus. Iis brevi 
exhausta? opes; et Principis libidines inopia\ accensae. Sic ccepit 
tristissimum illud seculum, quo, resolutis reipublicae vinculis, 
turbata omnia et in contrarium versa. Curia trepida fuit et elin- 
guis. ln castris nulla ducibus auctoritas, nulla militibus vere- 
cundia. 11 Inter hasc immotus Agricola ,z grande dedit constantiae 



millia talentorum sunt Angl. 2,700,000/. 
Vide quae hac de re jam observavimus 
supra in not. et emend. ad Hist. 
iv. 53» 

1 Jovi Custodi. Vide supra Hist. 
Iii. 74. 

x Prafulgeret. Domitianum omnia 
aurea gemmeave ibi voluisse docet 
oculatus testis Plutarchus, loc. cit. 

3 Mlius Lamia. Vir consularis, cnjus 
- mxorein Domitianus jam abduxerat. 

Sueton. in Domit. x. 

4 Flavius^Sabinus. Maritus Juliae 
Augustae, et Domitiani patvuelis. Vide 
Stemma Flaviorum, n. 8. in not. et 
emend. ad Hist. i. 46. 

5 Consalutata. Sueton. in Domit. 
ttl. 



6 Consultatmn. Dio, lxvii. p. 759. 

7 Interfccti. Dio, ibid. Post mor- 
tem Domitiani, ut videtur, Paridis epi- 
taphium edidit Martialis, Epigramm. 
xi. 14. De hoc histrione plura vide 
apud Juvenalem Satyr. vn. 87 et seq. 

8 Julice. Dio, loc. cit. Julia Augusta, 
Titi filia, uxor Flavii Sabini. Vide 
Stem. Flaviorum, n. 9. in not. et 
emend. ad Hist. i. 46. 

9 Reduxit. Sueton. in Domit. iii. 

10 Haucl fracta. Dio, ibid. 

11 Militibus verecundia. Haec queritur 
Plinius, Ep. vin. 14. horum temporuin 
testis. 

12 Agricola. Res Agricola? jam illus- 
travimus supra Vit. Agric. xxn et 
seq. 



126 



APPENDIX 



exemplum. Hactenus Britannia belli pacisque artibus obtenta, 
cuuctisque gentibus cis Bodotriam compositis, Hiberniae imminens 
eam facili ccrta 4 que victoriae destinabat. At propius graviusque 
discrimen ingruebat ab amplis civitatibus trans Bodotriam sitis. 
Agricola hac aestate eas exercitu classeque adgressus, simul terra, 
simul mari bellum impulit, ut latius faceret terrorem, et subitis 
occurreret. Populi Caledoniam incolentes, aperiri suos recessus 
indignati, paratu magno arma cepere. Agricola, ne superante 
numero, et peritia loeorum circumiretur, diviso in tres partes 
exercitu, incessit. Hostis, occasione usus, nonam legionem, ut 
inaxime invaiidam, nocte adgressus, inter somnum ac trepidationem 
irriipit. Q.uod ubi /\gricoIae compertum, opem tulit, et Britannos 
ita terruit, ut nisi paludes et sylvae fugientes texissent, debellatum 
illa victona foret. Successu ferox exercitus penetrandam Caledo- 
niam fremebat. Dux cautior restitit, ut certam et incruentam 
victoriam pararet. Eadem aestate cohors Usipiorum, 1 per Germa- 
jiias conscripta, et in Britanniam transmissa, conscensis tribus 
libumicis, aufugit. Hac, illac rapti, et ad id inopiae adacti, ut 
infirmissimos suorum, mox sorte ductos vescerentur, Britanniam 
circumvecti sunt. Ai amissis per inscitiam regendi navibus, & 
Suevis Frisiisque intercepti ac venumdati indicio tanti casus 
inclaruere. 



a. u. c. 837. J. c. 84. 

Domitiano Augusto X. et T. Aurelio Sabino 1 consulibus. 
quaesita belli materia, ut Princeps triumphalia civilis belii Judai- 
caeque victoriae, qua* dudum aemulabatur, decora pnemineret. 
Petita Germania. At ne gentes domesticis tumultibus divisae, in 
unum sociarentur, si vis Romana magno paratu ingrueret, Domi- 
tianus profectionem suam censu obtexuit Galliarum. 3 Tum ino- 
pinato bello affusus, Cattos terruhV Mox, ne viso quidem hoste, 5 
emtis tanturn per commercia, quorum habitus et crines in capti- 



1 Cohors Usipiorum. Tacit. Vit. 
Agric. xxviii. 

2 T. Aurelio Sabino. Ita vctus lapis 
apud Theodorum ab Almelowen, in 
prafat. ad Fastos, n. xiv. 



3 Galliarum. Frontin. Strategcm. i. 
1. n. 8. 

4 Cattos terruit. Sueton. in Domit. vi. 
Vide ct Statium, i. Sylvarum, i. 27. 

5 Hoste. Dio, lxvii p. 760. 



CHRONOLOGICA. 



127 



vorum speciem formarentur, 1 Romam repetit, praeeunte fama Ger- 
maniam captam.* Ut falsa fuit victoria, ita in Urbe major adulatio. 
Super solitos honores, Principi consulatus in decennium a senatu 
decretus, 3 perpetuaque 4 potestas censoria data: additum ut, quoties 
in senatum veuiret, quatuor et viginti lictoribus vesteque trjumphali 
uteretur. Dum Princeps Urbsque fortunae illudebant, Agricola 
summa de re in Britannia decertabat. Is ubi ad montem Gram- 
pium pervenit, 5 adstitere hostes, superioris anni clade non fracti^ et, 
sociatis omnium civitatum viribus, validiores. Calgacus, virtute 
et genere praestans, eos adlocutus, spe libertatis, servitutis metu, 
majorum niemoria, posterorum cura imfiammat. Suum quoque 
militem Agricola rerum ante gestarum gloria victoriaeque necessi- 
tate accendit. Post statim ad arma discursum : ambigua diu pugna: 
cum tandem, immissis equitum alis, quas Agricola ad subita belli 
retinuerat, Britanni in fugam versi, et ab insequentibus trucidati. 
Caesa hostium ad decem millia. Romanorum trecenti quadraginta 
cecidere, in queis Aulus Atticus, praafectus cohortis, juvenili 
ardore et ferocia equi hostibus illatus. Exacta jam aestate, cum 
spargi bellum nequiret, Agricola in fines Horestorum exercitum 
deduxit. Ibi acceptis obsidibus, praefecto classis circumvehi Bri- 
tanniam pra^cepit; et in extremum hunc terrae famaeque recessum 
est inquisitum. 

a. u. c. 838. j. c. 85. 

Domitiano Augusto XI. T. Aurelio Fulvo 6 consulibus. 
Princeps, in Urbem redux/ triumphum egit j et ut praemiis fidem 



1 Formarentur. Tacit. Vit. Agric. 

XXXIX. 

x Germaniam captam. Inde in nummis 
Domitiani, ex sere magno. IMP. 
CAES. DOMITIAN. AVG. 
GERM. COS. X. capitc laureato. 
In aversa parte, GERMANIA 
CAPTA. Stat imperator post tro- 
phaeum, cum clypeo; retro captivus 
sedet. 

3 Decretus. Dio, lxvii. p. 760. 

4 Perpetuaque. Dio, ibid. Testes 

2uoque nummi quamplurimi inscripti, 
lENS. POT. vel CENS. PER. 
id est, censoria. potestais } vel censor 
ferpetum. 



5 Pervenit. Heec pluribus Tacit. 
Vit. Agric. xxix et seq. 

6 T. Aurelio Fulvo. T. Aurelius 
Fulvus fuit paternus avus Antonini 
Pii, qui postea imperavit. Vide 
Julium Capitolinum, in Antonino Pio, 
cap. l. 

7 Redux. Adventum Domitiani ejus- 
que triumphum testantur nummi hoc 
anno cusi, cum Dornitianus esset 
COS. XI. seu consul undccimum, in 
queis inscriptum, ADVENT. AV- 
GVSTI, vel GERMANIA CAP- 
TA. Alii quoque nummi exhibent 
Domitianum in quadrigis triumphan- 
tem. 



128 APPENDIX 

virtutls militaris faceret, quartum addidit stipendium militi, aureos 
ternos. 1 Hac alii solita adulatione attollebant: plures irridebant : 
pari utrimque discrimine,* cum Domitianus conscientia meudacii 
laudes non ferret, et insrta vanitale contumelias odisset. Omnibus 
pariter infensus, secretoque palatii, aut in Albano suo 3 conditus, 
atroces iras meditatur. Inde in deterius ruente principatu, dela- 
tores, hactenus repressi, licentius irrupere. Ursus, talia Principis 
dedecora haud *quo animo ferens, in discrimen adductus. 4 At 
quam ipse Domitise,, hanc illi salutem attulit Julia. s 

Invidum autem Principis animum acrius ussere htera?, ab Agri- 
cola missa?, quibus res in Britannia. gestae nuntiabantur. 6 Recur- 
rebat enim falsi triumphi pudor. Suberat et indignatio veram et 
magnam victoriam, tot millibus hostium caesis, ingenti fama 
celebrari. Formidolosum videbatur privati hominis nomen supra 
Priucipis attolli, militaremque gloriam occupari. Odium tamen 
reposuit, donec impetus famae et favor exercitus lauguesceret. Nam 
etiam tum Agricola Britanniam obtinebat. Igitur triumphalia 
ornamenta, et illustris statuae honorem, et quidquid pro triumpho 
datur, midto verborum honore cumulata, decerni m senatu jubet : 
addique iosuper opinionem : Syriam provinciam Agricola? destinari, 
vacuam tum morte Atjlii Rufi consularis^ et majoribus reservatam. 
Agricola, traditft successori suo quieta tutaque provincia, Romam 
revertit. At ne notabilis celebritate et frequentia occurrentium 
introitus esset, vitato amicorum officio, noctu in Urbem, noctu in 
palatium, ita ut praeceptum erat, venit : exceptusque brevi osculo, 
et nullo*sermone, turbae servientium immixtus. Impendebat et 
ruina, m militare nomen aliis virtutibus temperasset; modestiaque 
parta securitas. 

Interim intestinis bellis fervebat Germania. Catti, triumphati^ 
non victi , Cheruscos gentem Romanis fidem erant adgressi ; pulsus- 



1 Atweos ternos. Sueton. in Domit. 
vii. Ante Domitianum dabantur mili- 
tibus nqveni aurei, Angi. 9h Domiti- 
anuH admdit quartumstipendium, dati- 
que sunt duodeni aurei, Angl. i$l. Yide 
et Zonaram, Vol. i. p. 580. Destipen- 
dio militari jam dictum supra Anual. 
I. 17. 



2 Discrimine. Dio, lxvii. p. 760. 

3 Albano suc. Ibi fuit Domitiani villa, 
ut jam vidimus supra Vit. Agric. xlv. 

* Adducius. Dio, lxvii. p. 700. 

5 Julia. Dio, ibid. Julia, Titi filia, 
de qua jam dictum ad A. U. C. 836. 

6 JSuntiahardur. De his plura Taeitut 
in Vit. Agvic. xxxix etseq. 



CHRONOLOGICA. 



129 



que regno Chariomerus/ Cheruscorum rex. Is quidein, sociis in 
auxilium excitis, regnum recuperavit : at mox desertus, obsides 
Romam misit, qui opem orarent. Data tantum pecunia; Che- 
ruscique, longa pace imbelles, a Cattis attriti sunt. a Tracti ruin& 
Cheruscorum Fosi/ contermina gens. Suevis 4 autem, quod a 
Lygiis vexarentur, auxilium petentibus, missi centum equites, 
onus potius, quam vires adversus hostem. Unde irritati Suevi cum 
Jazygibus adversus pacem Romanam, trajecto Danubio, consilia 
iniere. Masyus 5 quoque, Semnonum rex, et Ganna, post Veledam 
magnae apud eos auctoritatis foemina, cum Romam venissent, hono- 
rifice excepti^ in patriam remissi sunt. Sic quze olim, dum vigebant 
artes Romanae, ad debellandam suisque armis vincendam Germa- 
niam fuissent quaesita, ultro oblata tum spernebantur cum pari 
reipublicae probro ac detrimento. 

a. u. c. 839. J. c. 86. 

Domitiano Augusto XII. Ser. Cornelio Dolabellaconsulibus, 
licet Urbs sua luxuria jam fatisceret, excogitata nova ludorum no- 
mina ad Graecorum exemplum. Igitur exstructis odeo 6 stadioque, 
institutum quinquennale certamen/ Capitolino Jovi triplex, musi- 
cum, equestreet gymnicum. Ibi non poesi 3 tantum, certatum etiam 
et prosa oratione 9 ' Graece Latineque. Laudes Jovis Capitolinr, per- 
petua materia. 10 In stadio cucurrere et virgines. Super haec 
ludicra, quotannis celebrabantur in Albano Quinquatria Mmervae/* 
cui Princeps collegium instituerat ; ex quo sorte ducti magisterio 
fungerentur, redderentque eximias venationes et scenicos ludos. 



1 Ckariomerus. Dio, lxvii. p. 760. 

a Attriti sunt. Tacit. de Mor. Ger- 
Bian. xxxvi. 

3 Fosi, Tacit. ibid. 
' *Suevis. Dio, lxvii. p. 761. Suevi 
autem non ii sunt, qui interiorem Ger- 
maniam habitabant, sed ii quos Drusus 
iuter flumina Marum ,et Cusum loca- 
verat; ut jam vidimus supra Annal. n. 
63. et xn. 29. 

5 Masyus. Dio, ibitl. 

6 Odco. Sneton. in Domit. v. Odeum 
aedificiuni fuit ad musicos concentus 



musicaque certamina edenda exstruo 
tum. 

7 Quinquennale certamen. Sueton. in 
Domit. iv. Censorin. de Die natali, 
c. 18. 

8 Poesi. Statius, m. Sylvarum, v. 31. 
et v. Sylvarum, iii. 231. 

6 Prosd oratione. Suetou. loc. cit. 

10 Perpetua matcria. •Quintilianus, In- 
stitut. Orat. iii. 7. 

11 Quinquatria Minerva\ Sueton.ibid. 
De quinquatribus jam diximus supra 
Annal. xiv. 4. 



VoL. \\ 



150 



APPENDIX 



Ibi quoque oratorum ac poetarum ' certamiua. Interim malum, 
reipublicaj exitiale, in exercitibus gliscere coeperat. Sordebat 
nempe vetus disciplina, orbis terrarum victrix : ducumque cura in 
leviores agilioresque artea conversa, studium armorum, a manibus 
ad oculos,* ad voluptatem a labore transferebatur : nec exercita- 
tionibus veteranorum aliquis, cui decus muralis aut civica corona, 
sed Graeculus magister assistebat. Aderat et pessimum exemplum, 
mollitia Priucipis adeo iVacti et enervis, ut si navigaret, nec pulsum, 
nec fragorem remorum ferret, sed ad singulos ictus formidme hor- 
resceret. Unde repertum, ut procul ab omni sono inconcussus et 
innnotus, religato revinctoque navigio, non secus ac piaculum 
aliquod, traheretur. 3 Cetera ad hanc luxus speciem corrupta et 
hnbellia. Nec ulla jam rcipubliae cura. Sed si qua forte consilia, 
de libidine gulaque 4 inita. Anxia tantum Principis solicitudo, ne 
ulla emineret virtus. Multae tamen hostium niinae. Invalido 
Agricolae successore, 5 animos resumserant Britanni; jamque cele- 
brabatur rex Arviragus. 6 Plus adhuc terroris inferebant Daci, 7 
quorum amicitiam priores Principes pecunia foverant. Ubi 
exhaustum a Domitiano aerarium liberalitati non suffecit, hostilia 
ingruere ; 8 duceque Diurpaneo, 9 quem Decebalum ,0 appellabant, 
co3ptum atrox bellum. Inter luec Romani nominis opprobria, 



1 Poetarum. Ter in iis certaminibus 
coronatus est Statius, ut ipse tcstatur, 
m. Sylvarum, v. 28. 

1 A manibus ad oculos. Plinius in 
Panegyric. xm. horura quoque tem- 
porum testis. 

3 Traheretur. Plinius in Panegyric. 
LXXXIJ. 

4 GuUique. Huc pertinet consilium 
de rhombo Albanii in villa habitum, 
centumque et amplius versibus gra- 
phiee tlescriptum a Juvenale, Satyr. 
iv. 37. 

" Cumjam semianimuth laccrarct Flavius 

" orbe/n 
" Ultimus," S^c. 

Totus hic locus omnino lcgendus, ut 
homines moresque hujus temporis nos- 
cantur. Vide et Plinium in Panegyric. 

LIV. 

5 Successore. Sallustio Lucullo, quem 
Domitianus posted inter/ecit, quod lan- 



ceas nov<eform<e appcllari Luculleas pus- 
sus essct. Sueton. in Domit. x. 

6 Arciragus. Cujus ruinam Fabriciua 
Vcjento, cum de rhombo actum esq 
vaticinabatur ; teste Juvenale, Satyr» 
iv. 123. 

" Dc tcmone Britanno 
" Exddet /Irviragus." 

7 Daci. Dacia, nunc Transylvania, 
Wallacliia et Moldavia. Bellum hoc a 
Tacito fuisse diligentissime conscrip- 
tum tcstatur Orosius, vn. 10. Vide 
Testimonia Veterum. 

b Ingruerc. Jomandes, de Rebus 
Geticis, cap. 13. 

9 Diurpanco. Duras, Dacorum rex, 
regnum Diurpaneo sponte reliquerat, 
teste Dione, LXVii. p. 761. qui bellicas 
virtutes Diurpauei valde commendat. 

10 Dccebalum. Decebalus videtur 
fuisse commune regibus Dacorum 
noinen. 



CIIRONOLOGICA. 



151 



tertiodecimo Kalendas Octobres natus est Antoninus Pius/ cui 
■tudia virtutis et publica felicitas, cum imperio potitus est, immor- 
tale decus peperere. 

a. u. c.840. j. c. 87. 

Domitia.xo Augusto XIII. Aulo Volusio Saturnino consulibus. 
Hactenus Princeps se super patris fratrisque laudes extulerat, Gra> 
camve vanitatem erat a?mulatus : nunc ad Orientis libidines super- 
biamque divertit; et infra se humanos honores ratus, divihos usur- 
pavit.* Talis arrogantiae initium fecit, cum procuratorum suorum 
nomine formalem dictaret epistolam, 3 iis verbis : " Dominus Deus- 
" que noster sic tieri jubet." Quod statim ita pervulgatum, ut ne 
scripto quidem ac sermone cujusquam aliter appellaretur. Tum ad 
id superbiae compositus est principatus: statuasque sibi in Capi- 
tolio non nisi aureas et argenteas poni permisit, ac ponderis certi. 4 
Janos 5 arcusque cum quadrigis et insignibus triumphorum passim 
pcr regiones Urbis exstruxit. Inde iri omnium fortunas eo licentius 
irruit, quod operum ac munerum impensis, auctoque stipendio ex- 
haustus, et ad relevandos castrenses suintus 6 inconsulte amputatis 
militum numeris; obnoxium se barbaris animadverteret. In pra?- 
dam cessere bona vivorum ac mortuorum: usquequaque, quolibet 
et accusatore et crimine corripiebantur. Satis erat objici quale- 
cumque factum dictumque adversum majestatem Principis. 7 Nulla 
testamenta secura, nullus status eertus, 8 si vel unus profiteretur, 
audisse se ex defuncto, cum viveret, heredem sibi Csesarem 
esse, alienissimae confiscabantur hereditates. Acerbius adhuc age- 
batur fiscus Judaicus; 9 deferebaturque quicumque, vel impro- 






1 Antoninns Fius. Jul. Capitolin. in 
Antonino, cap. 1. 

-* UswrfamU Euseb. in Chronic. 

1 Formulem dictaret epistolam. Ha?c 
et seq. Suetonius in Domit. xiu. 
Formalis autcm dicitur cpistola, quam, 
n t formam ceterarum cpistoiarum de- 
indc observare debebant procuratores. 

4 Ponderis certi. Sueton. ibid. lllas 
nutem statuas fuisse centeno poudere 
satis declaiat Statius, v. Sylrurum, i. 
188. 



s Ja?ws. Sueton. ibid. Jani erant 
fornicata opera, arcuum specie, sed 
ampliora. 

6 Castvenses sumtus. Sueton. in Do- 
mit. xn. 

7 Majcstatem Principis. Haec omnia 
Suetonius, ibid. 

8 Status certus. Plin. in Panegyricy 

XXXIV. 

9 Fiscus Judaicus. Sueton. loc. cit. 
Praete* censum, Judaei, captis HierO- 
solyrais, jussi fuerant binos denario* 



152 



APPENDIX 



fessus/ Judaicam intra Urbem viveret vitam, vel dissimulata origine, 
imposita genti tributa non pependisset. Nec abstmebatur contume- 
liis, ut inspiceretur an quis esset circumsectus. His quidem atrocita- 
tibus crevere opes Principis. At militi non rtdierat virtus. Ambi- 
guum semper, aut funestum cum Dacis belium: invalido adversus 
hostium ferociam, ducisque artes, Oppio Sabmo, 2, qui tum Mee- 
siam regebat. Ni fors favisset, certa quoque Flacci, Numidiae 
pr&toris, ruina. Nasamones, 8 qu6d tributis attererentur, arma 
ceperant, qusestoresque interfecerant. Dein Flaccum aggressi, eo- 
que superato, castris potiti, forte ibi praeter cibaria vini copiam 
reperere, qua ingurgitati ac temulenti, a Fiacco internecione deleti 
sunt. Fortuitam victoriam suas in laudes Domitianus traxit, glo~ 
riatus in senatu " se Nasamonibus vita interdixisse." 4 

A. u. c. 841. J. c. 88. 

Domitiano Augusto XIV. L. Minucio Rufo consulibus. 
Opes Principis, privatarum fortunarum subversionibus reparatze, in 
spectacula statim sunt impensae : quibus ut plus celebritatis foret, 
editi seeulares ludi; 5 computata ratione temporum ab anno, non 
quo Claudius proxime, sed quo olim Augustus eos ediderat. 6 Im- 
mo et anticipatum tempus, 7 ne Ientior veniret voluptas. Urbe gau- 
dio vaga, auditum est hominem incertas conditionis 3 in Oriente vi- 
deri, qui se Neronem esse jactaret; eumque gratia opibusque Par- 
thorum niti. Seu imminuta Romani nominis auctoritate, seu infes- 
tiore Parthorum animo, et prasvalida vetere in Neronem benevo- 
lentia, mendacium, alias jam vulgatum, 9 aegre compressum. At is 



aolvere ; ut jam diximus supra in Ap- 
pend. ad Hist. lib. v. 43. 

1 Improfessus. Qui apud fiscum nou 
erat professus se esse Judamm. 

2 Oppio Sabino. Sueton. in Domit. 
vi. Jornandes, de Rebus Geticis, cap. 
13. eum appellat Poppamm Sabinum, 
Agrippaj successorem. 

3 Nasamones. Libyae populi in ora 
Syrtis majoris. 

4 Interdixisse. Haec omnia de Nasa- 
monibus Zonaras, Vol. i. p. 580. 

5 Seculares ludi. Censorin. de Die 



natali, cap. 17. 

6 Ediderat. Sueton. in Domit. iv. 
Quintos seculares ludos ediderat Au- 
gustus A. U. C. 737. sextos Claudius 
A. U. C. 800. Vide jam dicta supra 
Annal. xi. 11. 

7 Anticipatum tempus. Ludi seculare» 
fiebant anno centesimo decimo. Ni 
Domitianus anticipasset tempus, facti 
tantum fuissent A. U. C. 847. 

8 Inccrtce conditionis. Sueton. in Ner» 

LVII. 

9 Jam vulgatum. Vide Hist. n. 8. el 
supra ad A. U. C. 834. 



CHRONOLOGICA. 133 

taiidem redditus est; et sublata turbarum materia. Tristiores e 
Danubii rip& venere nuntii. Diurpaneus, caesis legionibus, Op- 
pium Sabinum, consularem, oppresserat ; ejusque caput fcede ab- 
scissum l apud barbaros ostentui habebatur. Penetrata inde pro- 
vincia, Diurpaneus castella urbesque expugnabat, cunctaque pra?- 
dabundus late populabatur. Nec jam de limite imperii et ripa, sed 
de hibernis legionum et possessione dubitatum. 

A. u. c. 842. J. c. 89. 

T. Auhelio Fulvo II. A. Sempronio Atratino consulibus. 
Post tantas exercituum clades, dux ultorque sanguinis Romani ore 
vulgi poscebatur Agricola. 2 Restitit Princeps, infensus virtutibus, 
et gloria viri deterritus. Ipse cum immenso paratu adversus Da- 
cos proficiscitur, bellum, ut rebatur, suis auspiciis reparaturus. 
Diurpaneus, tantam armorum vim metuens, legatos misit, 3 qui de 
pace agerent. Ejus prudentia Domitiani vanitatem inflavit. Is_, 
spretis legatis, ne dato quidem responso, Cornelium Fuscum, pra?- 
toriarum cohortium prsefectum, bello praeponit. Ubi Diurpaneo 
id fuit compertum, ducem Urbis deliciis, 4 quam belli artibus me- 
liorem irnsit, rursusque misit legatos, qui pacem offerrent, dum 
Romani, harum terrarum incola?, singulis annis binos obolos 5 sol- 
verent: secus exterminium minitabatur. Domitianus, ut vanus, sic 
periculi timidus, in Moesia restitit. 6 - Fuscus, junctis navibus in 
modum pontis, Danubium transmisit cum lectissimis militibus ; 
hostemque aggressus, sed post cruenta prcelia oppressus, temeritatis 
pcenas luit. Tum cura belli Juliano commissa, 7 qui rem Roma- 
nam restituit. Interim Domitianus in Pannoniam venerat ; Quadis- 
que et Marcomannis infensus, quod opem adversus Dacos non 
tulissent, intulerat bellum. Iis pacem orantibus, despecti legati: 
alii, cum preces iterassent, caesi. Germani^ hac atrocitate in fu- 



Fcede abscissum. Jornandes, de Re 



bus Geticis, cap. 13. 

2 Agricola. Tacit. Vit. Agr. xli. 

3 Legatos misit. Petr. Patricius, de 
Legationibus, p. 23. 

4 Urbis deliciis. Vetus Scholiastes I 764 
Juvenalis Satyr. iv. 112. I 



Binos obolos. Angl. 3d. Patricius, 
loc. cit. 

6 In Mcesia* restitit. Dio, lxvii. p. 
761. 

7 Juliano commissa. Dio, lxvii. p. 



13i APPENDIX 

rorem versi, bellum suscipiunt; victusque et in fugam* conjectus 
Domitianus. Res felicius cesserant in Dacia. Julianus, arte usus 
ut Romanorum animos pudore erigeret, jusserat milites sua et cen- 
turionum nomina scutis inscribere. Tum, cum certa esset virtus, 
nec occulta ignavia, hostes aggressus est, gravique clade eos per- 
culit. Vezinas, post Diurpaneum auctoritate apud Dacos pne- 
cipuus, simulata mortey* deinde fugfi salutem quserere coactus. In 
ipsius regiae expugnationem ibatur, ni Diurpaneus hostem, quem 
vi repellere non poterat, astu elusisset. Caesis enim arboribus, 
truncos armis induit, numerosique exercitus fecit speciem, qua 
deceptus Julianus recessit. Manebat tamen prioris vietoriae fama. 
Ea usus est Domitianus, ut se suo dedecore exsolveret * pacisque 
conditiones et opes obtulit, quas Diurpaneus ultro accepit, diu- 
turni belli laboribus fessus, et clade a Juliano illata anxius. Collo- 
quium tamen cum Principe renuit : sed fratrem suum Diegin mi- 
sit, qui capta arma, paucosque captivos, quasi hi soli manerent, 
traderet. Tum Domitianus, ut victor, regnumque daturus, Diegiu 
diademate evinxit. 3 Superbas inde literas, victoriarum nuntias, 
amplaque spoliorum fercula, una cum epistola Diurpanei, vera 
incertum an ficta, ejusque legatos Romam mittit; quo mox ipse, 
aucto milite honoribus et donativo, revertitur; pro\inciis, quam 



A. u. c. 843. j. c. 90. 

Do.mitiano Augusto XV. M. Coeceio Nerva II. consulibus. 
Vulgato sub hoc principatu more, quo clades, ut quondam vic- 
toriai, celebrabantur ; Princeps de Dacis Germanisque triumpha- 
vit : nec umquam magis solicita adulatio, ut triumphales ejus sta- 
tuae non Urbem tantum, sed et imperium, opplerent. Acriora ta- 
men Romag studia, instinctore Prineipe, qui militia? probra specta- 
culoruin magnificentiii velabat. Omne genus ludorum editum. 5 In 
naumachia, juxta Tibcrim effossa et cireumstructii, pame justa? 



1 Infugam. Dio, LXVII. p. 761. 
a Simulata morte. Ut. posset fuga 
evadere, Dio, lxvii. p. 764. 
3 Evinait. Dio, lxvii. p.762. 



4 Gravior. Plin. in Panegvrio. xvii 
et xx. 

5 Editum. Dio, Lxvti. p. 762. Sue- 
ton. in Domit. iv et v. 



CHRONOLOGICA. ias 

tlasses pugnavere: at niisera fuit et spectantium et pugnantium 
sors. Hi enim ad oinnium usque necem certavere. Illorum multi 
cxtincti sunt, quod princeps adeo fuit pervicax, ut, coorta tempes- 
tate, inter niaximos imbres, prospectaverit, vestes quidem idem- 
tidem commutans; neminem vero egredi, aut vestimenta mutare 
siverit. Ut in hac ludorum satietate irritaretur voluptas, natura 
portentis placuit ludere ; visaque pumilonum etmulierum 1 certa- 
mina. Haec ludicra excepit convivalis hetitia, luctu mixta. Novo 
quidem luxu, et miraculo noctis die splendidioris, datum plebi epu- 
lum. Contra Principis ccena tenebrarum obscuro funereisque ca?- 
rimoniis horruit. 2 Parata? erant a?des nigrore lurida? : atra ibi la- 
quearia, parietes, pavimentum : atra quoque, et in solo nuda, sedi- 
lia. Priinores senatiis equestrisque ordinis sine comitibus huc in- 
trare sedereque jussi ; sepulcralisque columna, conviva? nomine 
inscripta, cuique adposita, cum exiguo lychnucho, qualis in monu- 
mcntis suspenditui-. Tum, umbraruin instar, erupere elegantes 
pueri, nudi et atramento tincti, qui cuin horride circum convivas 
tripudiassent, ante cujusque pedes adstitere. Mox allata? feralis 
convivii lances; ministratumque quidquid in funeribus edule et 
atrum. Loci horror, pavor imminentis fati omnes attonuerat. 
Alto silentio defixis terrorem intendebat Princeps, mortes, caedes, 
ceteraque funebria memorans. Nec cama? finis metus laxamentum 
tulit: at servis, qui in aediimi vestibulis constiterant, jussis disce- 
dere, alii et ignoti pra?sto fuere, qui convivas partim vehiculis, par- 
timJecticis imponunt; cunctis rigescentibus, seque ad niortem rapi 
reputantibus. Ut tanien quisque sua in domo repositi, formidinem 
inter et spem ancipites respirare cceperant, cum nuntiatur singulis 
quosdam ab Augusto venire ; gravior redit pavor, statimque subit 
admiratio, cum columna? argentea?, lances pretii laborisque exqui- 
sitissimi in ccena adposita?, aliaque id luxus dona afferrentur : sin- 
gulis quoque datus puer, qui inferna imagine luserat, tum lotus 
comtusque. Sic nocte absumta, coepit Principis liberalitas cele- 
brari. At qua? ipse triumphalia victoriarum decora jactitabat, vid- 



1 Puvnhnum ct mulierum. Hrec cer- ] a Homiit. Hanc ccenam describk 
tamina celebrat Statius, i. Sylvarum, Dio, lxvii. p, 763. 
vi, 5? et seq. ' 



1.36 



APPENDIX 



gus ferales epulas eorum qui in Dacia occubueraut, vel in Urbe 
mactabantur, verius appeliavit. 1 Ausus tamen est Septembrem 
mensem et Octobrem ex appeliationibus suis Germanicum Domi- 
tianumque transnominare ; 2 qu6d altero suscepisset imperium, 
altero natus esset. Mansere vocabula, dum s&vire potuit : periere, 
ubi desiit timeri. Interim civica Cerealis, Asiae proconsul, res 
novas erat molitus. In ipso proconsulatu occisus est. 3 Asia, in 
rebellionem ebrietate acta, excidere vineas jussa. 4 Aderat annus, 
quo Agricola proconsulatum Asize et Africae sortiretur : artes invi- 
diamque Domitiani veritus, ne in provinciam iret se excusavit, 
annuentique Principi gratias egit. Salarium tamen, proconsuli 
solitum ofierri, Agricolse non dedit Domitiunus, sive offensus 
non petitum, sive ex conscientia, ne quod vetucrat \ ideretur 
emisse. 5 



A. u. c. 844. J. c. 91. 

M. Ulpio Trajano, M. Acilio Glabrione consulibus, vulgata 
prodigia, quae Glabrioni exitium, Trajano imperium portenderent. 6 
Certe Trajani virtus, in castris jam probata, Urbis splendorc incla- 
rescebat ; factumque calamitate temporum, ut multi ejus fortunam 
augurarentur simul et precarentur. 7 Favorem augebat Princeps 
in dies atrocior. Juliam, incesto pollutam, quod supra rhemora- 
vimus, dum cogit conceptum a se abigere, 8 occiderat; moxque 
divinis honoribus extulerat. 9 Super hanc libidinem, aliis mersus, 
tanto erat invisior, quod se acerrimum violatae pudicitia? vindicem 
ferebat. V"espasianus quidem Titusque Vestalium incesta neglex- 
erant : I0 hasc Domitianus amiulatu magis, quam sanctitatis studio_, 
coercuit. Jam sub ipsa principatus initia, Ocellatas sorores Varo- 
nillamque corripuerat : " iis tamen permissum liberum mortis arbi- 



1 Appcllavit. Dio, loc. cit. 

a Transnominare. Sueton. in Domit. 

XIII. 4 

3 Occisus est. Tacit. Vit. Agric. xlii. 
Sueton. in Domit. x. 

4 Vineasjussa. Philostrat. Vit. Apoll. 
VI. 42. 

5 Emisse. Tacit. Vit. Agric. xlii. 

6 Portenderent. Dio, lxvii. p. 7b5. 

7 Et precarentur. Quos inter fuit 



Agricola, teste Tacito, Vit. Agric. 

XLIV. 

8 Abigere. Sueton. in Domit. xxn. 
Vide et Juvenalem Satyr. n. 32. 

9 Extulerat. Ut constat cx nummis 
hoc aut superiore anno cusis. 

10 Negiexerant. Sueton. in Domit. 

VIII. 

11 Corripuerat. ' Euseb. in Chronic. 
Sueton. loc. cit. 



CHRONOLOGICA. 187 

trium; earumque corruptores relegati. Nunc vero quasi indul- 
gentise pceniteret, ratusque seculum suum illustrari, si' Vestalem 
vivam defoderet, 1 Corneiiam, Vestalium maximam, olim abso- 
lutam, longo intervallo repetit ; jureque pontificis inaxuni, reli- 
quos pontifices non in regiam, sed m Albanam villarn convocat. 
Cornelia, absens inauditaque, incesti damnatur. Missi statim 
pontifices, qui defodiendam necandamque curarent. Ejus stupra- 
tores virgis in comitio ad necem c<£si : quos inter Celer, eques 
Romanus, supplicio subditus, se insontem professus est. Valerius 
Licinianus, praetorius vir, reusque quod in agris suis occultasset 
Coraeliae libertam, ad confessionem confugit. Princeps, se absolvi 
la?tus, exilium molle, velut pramiium, ipsi dedit. 

a. u. c. 845. j. c. 92. 

Domitiano Augusto XVI. Q. Volusio Saturnino consulibus. 
Gliscentia jam ob szevitiam odia Domitianus adlmc provocabat 
contumeliis, quibus nihil umquam fuit Principibus exiticsius. 
L. Antonius, Germaniaj superioris proeses, iis accensus bellum 
civile movit* Ipsi aderant legionum vis et opes : consiiia quoque 
cum Germanis inierat. Gravc inde exarserat belhmi, ni L. Maximi 
vigiiantia forsque reipublicae praesto fuissent. At mirik felicitate, 
ipsa dimicationis hora resolutus repente Rhenus transituras ad 
Antonium barbarorum copias inhibuit ; victusque Antonius. Ubi 
Romam venere rebellionis nuntii, Domitianus, cum de retinenda. 
dominatione ageretur impiger, legiones excivit; Trajanum qui in 
Hispania tunc agebat, Lucianum Proclum aliosque evocavit, statim 
ipse ad belium profectus. In itinere supervenere victoriee nuntii; 
eaque quodam fama? miracuio, prius pra^sagiis, quam nuntiis, 
Romae iniiotuit. Ipso enim, quo dimicatum est, die, statuam 
Principis insignis aquila circumplexa pennis clangores laetissimos 
edidit ; 3 vulgatusque, incerto auctore, rumor, " interfectum Anto- 
" nium :" multis etiam caput ejus allatum vidisse se adeo pervi- 
caciter contendentibus, ut pars magna magistratuum pro parta 



1 Vivam defbdseret. Ka?c et seq. ferme 
totidem verbis Piinius, Ep. iv. 11. qui 
rem fuse et eleganter narrat. 

x Mwit. Sueton. iaDomit. vi. Dio, 



lxvii. p. 764. 

3 Clangorcs — edidit. Suetonius, loc 
cit. 



153 



APPENDIX 



yictoria statira sacrificarct. 1 Tam inopinato successu in limitc 
imperii restituta pax : at Principis crudelitas incleraenter saeviit. 
Id quidem veritus L. Maximus, literas omnes in Antonii scriniis 
repertas igne aboleverat," ne cui periculura facesserent. Domi- 
tianus, periculo atrox, quosvis suspectos corripuit : interfectorum 
quoque memoriag infensus, vetuit " in acta eos referri." Ne 
Scriptis quidem ad senatum literis, eorum capita, ut et Antonii, 
Romam misit pro rostris exponenda. In hac pereuntium turba, 
duo soli e notioribus venia donati sunt, tribunus laticlavius, et 
centurio, qui " se," ut facilius expertes culpae crederentur, " impu- 
u dicos" probaverant, " et ob id neque apud ducem, neque apud 
" milites ullius momenti esse potuisse." 3 Ne idem rediret peri- 
culum, " geminari castra lcgionum" prohibitum : * u nec plus 
<c quam mille nummos 5 a quoquam ad signa deponi." Antonius 
enim apud duarum legionum hiberna, ex depositorum etiam 
SUinma, fiduciam cepisse videbatur. Imminuta quoque nobilium 
potentia, qua?dam ex maximis ofBciis inter libertinos militesque 
Romanos communicata. Longius adhuc prospexit suspicacis 
Principis cura: cumque ebrietas in scditioncs facile effervescat, 
uti jam ante de Asia compertum, causatus " ubertatem vini, fru- 
" menti inopiam, nimioque vinearum studio negligi arva," edixit, 
" ne quis in Italia novellaret: 6 utque in provinciis vineta succide- 
" rentur ; relicta ubi plurimum dimidia parte." Qua tamen in re 
exsequenda haud ita perseveravit, seu mutatus precibus Scopeliani, 
a cunctis Asiae civitatibus, ut id deprecaretur, missi, seu potius 
metu compulsus, quod sparsi tum libelli cum Graecis versibus, hac 
sententia : " Rode vitem ; hinc tamen erit, quod in mactandum 
" Caesarem spargatur." Quibus commotus, edicti de excidendis 
vineis propositi gratiam fecit, 7 Insuper datum Scopeliani elo- 
quentiae, ut qui in Asia vites non sererent, multarentur. 5 Sub 
Principc, cui ludus fuit muscas captare ac stylo praeacuto con- 



1 Sacrificaret . Phitarch. in Paul. 
.^rnil. p." 263. 

2 tgne abokverat. Dio, loc cit. 

3 Esse potuisse. Sueton. in Domit. x. 
Vide et Dionem, loc <-it. 

* Prohibitum. Sueton. in Dornit. vu. 
' MWe nummos. Angl. 8/. 6s. Qd. 



De fisois militaribus diximus supra in 
not. et emeiid. ad Annal. I. 37. 

6 Novetlaret. Sueton. loc. cit. 

7 Graiiam/ecit. Sueton. iu Domit. 
XIV, 

8 Multareutur. Pliilostrat. de VitU 
Sophisr. i. 21. n. 6. 



CHRONOLOGICA. 



139 



figere, quidam coepere, novo scelere, venenatis acubus obvios 
pungere ; niorsque same sine ullo doloris sensu inferebatur. Furor, 
qui non in Urbe tantnm, sed pessimo semulatu per totum impe* 
rium grassabatur/ reorum morte repressus. 

A. u. c. 846. J. c. 93. 
" I^ompeio Collega, Cornelio Prisco consulibus. Verso ad 
saevitiam Principe, crevit delatorum audacia; bonisque omnibus 
formidata nomina, Carus Metius, Catullus Messaiinus, Marcus 
Regulus, Publicius Certus, et Bebius Massa. Hic, supra insitam 
perfidiam, suo quoque periculo audax. Basticis enini querentibus, 
contra eum senatus Plinium cum Herennio Senecione advocatum 
provincite dederat.* Duni rit inquisitio, obiit Cn. Julius i\gri- 
cola, 3 sexto et quinquagesimo aetatis anno. Rerum gestarum 
claritate, virtutumque constantia, celebrata olim nomina azqua- 
verat : propriam in hac temporum calamitate laudem adsecutus, 
quod sine contumacia, sine inani jactatione libertatis, sed modera- 
tione et prudentia, industria sinud et vigore, salvam virtutis famam 
retinuit; et quam multi ambitiosa morte quajsiere, ipse placido 
vitee cursu immortalem sui memoriam reliquit. A Cornelio Tacito, 
eadem, qua vixit, fide ac modestia narratus, posterisque traditus, 
magnum semper erit exemplum posse etiam sub malis Principibus 
magnos viros esse. 

Post Agricoke mortem, quasi turbo, furor Domitiani incubuit. 
Is nempe efferatus civilis belli memoria et assiduis conjurationum 
rumoribus, ratus/iue securitatem diffidentia niti, non jam per inter- 
valla ac spiramenta temporum, sed continuo et velut uno ictu 
rempublicam exhausit. 4 Ob levissimas suspiciones bonus quisque 
in exilium acti, morteve adfecti. Inter eos, qui poenis tum fuere 
obnoxii, eminebant M. Cocceius Nerva et Salvidianus Orfitus, 
ambo consulares : ille Tarenti exul 5 delituit : hic in insulam con- 
jectus, mox interemtus est. In his temporum acerbitatibus, 



1 Grassabatur. Dio, lxvii. p. 764. 
a Dederat. Plin. Epist. vn. 33 
Tacit. Vit. Agric. xlv. 

3 4gricola. Tacit. Vit. Agric. xliv 
* Exhausit. Tacit ibid. 



5 Exul. Philostrat. Vit. Apollon. 
vi. 8. 

6 Conjectus. Philostrat. ibid. Sueton. 
in Domit. x, 



140 



APPENDIX 



auditi simt motus Snrmatarum, qui legionem cum legato cecide- 
rant. Huc tendit Princeps. Et, seu victis hostibus, seu fictis 
victoriis, uti jam ante, ludificatus, lauream Jovi Capitolino 
retulit.* 



A. u. c. 847. J. c 94. 

L. Nonto Torquato Asprenate, T. Sextio Magio Laterano 
consulibus. Principis saevitia, nec bello, nec victoriae solemnibus 
remissa, impietatis accusationibus adcrevit. Praicipua mali causa 
Massa Bebius, supra memoratus. Is fuerat damnatus, causam 
B.vlcorum orantibus Herennio Senecione et Plinio : ejusque 
boua, ut publice custodirentur, seposita. Senecio, dum, nimio in 
clientes provinciamque studio, apud consules instat, ne postula- 
tionibus vacent, irritat Massam, qui eum impietatis postulat, z qu6d 
Priscum Helvidium laudasset. 3 Ea accusatione perculsus, occisus 
est. Par causa, eademque ruina Arulenum Rusticum traxit; 
eique capitale fuit, quod Paeti Thrasea? vitam scripsisset, 4 virumque 
sanctissimum appellasset. Nec in ipsos mod6 auctores, sed in 
libros quoque eorum saevitum, delegato triumviris ministerio, ut in 
comitio a*c foro urerentur. Eodem casu convulsae nobilissimas 
foeminae : relegantur 5 Arria Thrasea3 Paeti, Fannia Helvidh Prisci 
vidua, Gratilla Rustici uxor. Relegatus quoque Mauricus. 6 Nihil 
autem atrocius visum, quam cum Publicius Certus, accusato Hel- 
vidio filio, 7 quasi scenico exodio sub persona Paridis et QEnones 
divoriium Principis cum uxore 8 tractasset, ipse senator senatori 
manus intnlit, 9 eumque, mox occidendum, in carcerem duxit. Tum 
Plnlosophi omnes, ut instmctorcs libertatis, Urbe Italiaque sub- 
moti.'° Acriter quoque in Christianos animadversum. 11 



1 Retulit. Eutrop. in Breviario. Sue- 
ton. in Domit. v. 

2 Postulat. Plin. Epist. vu. 33. 

3 Jjiuuussrt. Tacit. Vit. A-grTc. u. 

4 Scrip:asset. Tacit. ibid. Sueton. in 
Domit. x. 

5 Relegantur. Plin. Ep. in. 2. 

6 Mauricus. Fratcr Arulem Itustiei. 



7 Helvidio filio. Sueton. in Doinit. x. 
Plin. Ep. ix. 13. 

8 Cum uxorc. Domitnt. 

9 Manus intulit. Plin. loc. cit. Tacit. 
Vit. Agric. xlv. 

'• Submoti. Sucton. in Domit. x. 
11 AniuKnircrsum. Hieronym, df 
Script. Ecoles. cap. 9. 



CHRONOLOGICA. 141 

a. TJ. c. 848. J. c. 95. 
DomitiAxVQ Augusto XVII. T. Flavio Clemente consulibus. 
Nemo umquam tot consulatus ceperat. Id Principis arrogantiae 
ditfidentiaeque datum. Obsessa autem, ut priore anno, curia. 
Nec pudor fuit Clementem reum subdere, licet consul, Principis 
collega ac patruelis foret. 1 Ob Christianam religionem, argue- 
batur impietatis in Deos ; a ideoque ferme in ipso consulatu inter- 
emtus.* Eandem ob causam Flavia Domitilla ejus uxor in Pan- 
datariam insulam relegata/ ut et in Pontiam 5 altera Domitilla, 
pariter Flavio sanguine orta. Nulla re magis Domitianus matu- 
ravit sibi exitum; licet et alias nobilium casdes ediderit: quas 
inter Aciiius Glabrio consularis et exul occisus est ut rerum 
novarum moiitor/ 5 At ubi mota domestica ha?c odia, nemo fuit cui 
Princeps fideret. Frustra vel praefectos prsetorio in ipsa prajfec- 
tura reos agebat, 7 vel opprimebat libertos, quos ut doceret num r 
quam, ne bono quidem exemplo, audendam patroni necem, Epa- 
phroditum a libellis capitali pcena condemnavit, qu6d post destitu- 
tionem, Nero in adipiscenda morte, manu ejus adjutus existima- 
batur. 8 Suppliciis irritata tantuin audacia. Nec profuit vigilantia 
Juventii Celsi, 9 inter conspiratos olim accusati; sed supplicium 
effugerat, Principem secreto allocutus, testatusque se esse inson- 
tem : et, si annuerit Princeps dominus ac Deus, se nefanda quaevis 
consilia investigaturum, certoque renuntiaturum. Postea semper 
elusit Principem ; 'mxcque fraude inci uentus supervixit. 

a. u. c. 849. J- c 96. 
C. Antistio Vetere, C. Manlio Valente consulibus. Valens 



■ ■ Patruelisforet. Vide Stemma Fla- 
viorum in not. et emend. ad Hist. i. 46. 
n. 13. 

2 Impietatis in Deos. Dio, lxvii. 
p. 766. 

3 Interemtv.s. Sueton. in Domit. xv. 
Contemiissimce intrtice Clementem ar- 
guit Suetonius, quod Clemens Christi- 
anje pietatis tranquillitatem seetaba- 
tur. Multi alii Christiani periere, ut 
eonstat ex Brutio, apud Hieronymum 
in Chronic. SufFragatur Bio, Ioc. cit. 
Tunc Joannes Apostolus in insuiani 
Patmon relegatus est. 

4 Relegata. Dio, loc. cit. Pandataria 



insula, nunc isle St. Mary, ut jam dic- 
tum est supra Annal. i. 53. 

5 In Pontiam. Brutius apud Hiero- 
nymum, in Chronic. Pontia insula, 
nunc isle Ponza. De utraque Domi- 
tillj) viJe Stemma Flaviorum, in not. 
ct emend. ad Hist. i. 46. n. 12 et 14. 

6 Rerum novarum molitor. Sueton. 
in Domit. x. 

7 Reos agehat. Dio, lxvii. p. 766. 

8 Exirtimabatur. Rsec totidem ver- 
bis Suetohius in Domit. xiv. Vide et 
Dionem, loc. cit. 

9 Juventti Celsi. Dio, lxvii. p. 
765. 



142 APPENDIX 

nonagesimo eetatis anno in consulatu mortuus est. 1 Himc quoque 
annum fatalem sibi fore Duinitianus dudum audierat, ab adolcs- 
centia vaticiniis Chaldaeorum, qui diem, huram, genusque mortis 
ei pnedixerant,* imbutus. Recentioribus adhuc agitabatur oraculis, 
Insuper cuntinua fulminum vis, tactum de coelu Capitolium, tem- 
plum FJaviae gentis, dumus Palatina et eubiculum Principis, 
aliaque multa portenta 3 metum iritendebant. Dum advcrsus immi- 
nens periculnnise solicitudine etsaevitia accingit, suam ipse impel- 
lit ruinam. Parthenius enim et Sigerius, cubicularii, Eutellus k 
libcllis, cctcrique Principis amici ac libcrti, sed cjus iras veriti, 
conjurationem iniere* Iis animus addidit Dumitia, cum forte 
legisset secretas Dumitiani tabellas, quibus suum, eurumque qui 
rhorti destmabantur, numen inscriptum. Ubi id cunspiratis com- 
pertum, suu aliurumque periculu tcrriti, rem proncrant. Prius 
tamen actum de successore, quem eligerent. Cocceium Nervam 
ad imperii spem votumque erigunt. Cunctabantur adhuc quando* 
et quomodo Domitianum aggredercntur. Stcphanus, Domitilla* 
procurator, 5 et tunc interceptarum pecuniarum reus, consilium 
operamque obtulit. Is ergo, ut ad suspicacem Principem facilior 
secretiorque foret aditus, conspirationis indicium professus, et 
admissus, legenti traditum a se> Jibellurri, et attonito sufTodit 
inguina : saucium ac repugnantem alii adorti, vuhieribus septeih 
contrucidaverunt. Occisus est Domitianus quartodecimo Kalen- 
das Octobris, anno aetatis quinto et quadragesimo, imperii quinto- 
dccimo. Ante principatum arrogans ; sub principatus initiis, ut 
patris fratrisque gloriam obrueret, virtutum species mentitus est : 
mox suis vitiis abstractus, m omnes libidines ruit : quaevis audendi 
licentiam adducto et militari imperio obtinuit : plebi, ob ludoruni 
magnificentiam, non ingratus ; militi, cui onmia indulgebat, accep- 
tissimus, senatoribus ita odiosus, ut, audita ejus csede, certatim 
replcvcrint curiam, et in ejus contumelias eruperint, detractis 
quoque, et solo afllictis ejus imaginibus : mox ut ubique ejus 
tituli eraderentur abolereturque omnis memoria decretum. 



1 JUortvus est. Dio, LXVII. p. 766. 
a Prcedixerant. Suetoh. in Domit. 
XIV. 

3 Portenta. Qua^ vide apud Sueto- 



nium in Domit. xv. 

4 Iniere. Dio, loo. cit. 

5 Domitilkv yrocurator. Suetoo. in j 
Domit. xvii. 






CHRONOLOGICA. 



NERFJ. 

II ^c fuit animorum inclinatio, cum M. Cocceius Nerya, 
Narniae ■ in Umbria. natus, sed Cretensi origine,* imperio potitus 
test, adnitentibus Petronio secundo, cohortium praetoriarum pra> 
fecto, et Parthenio conjuratorum duce. Primus adveuarum, Roma? 
imperavit ; et virtutes, fastigio Caesarum ignotas, ostendit : res 
oliin dissociabiles miscuit principatum ac libertatem. 3 Natura, 
senectute, et, quod bonarum artium feracissimum est, multiplici 
malorum temporum experientia difficilem regendi artem edoctus, 
prioris principatus odia abrogavit. Rei majestatis absoluti : sub- 
lata fisci Judaici calumnia : 4 servi ac liberti, qui dominis insidias 
struxerant, suppliciis subditi : in eos omnes, qui delationes facti- 
taverant, inquiri licuit. At ut mali, sic et boni, est praefervidus et 
lethifer quidam impetus. Tanta delatorum turba incondito turbi- 
doque clamore postulata simul et oppiessa, ut Fronto, consul, 
egregia. adverterit, " malum esse Principem, sub quo nihil cuiquam 
" liceat ; pejorem tamen esse, per quem omnia omnibus licent." 5 
Inde Nerva pronos ad vindictam animos inhibuit, eosque mollivit 
liberalitate. Restitutum quidquid apud fiscum supererat, a Domi- 
tiano temere ademtum : egenis civibus Romanis datus ager ad 
sexcenties sestertium ; * lectique senatores, qui agrum emerent et 
dividerei.c : additum quoque congiarium. 7 Ad levanda imperii 
onera, conrlata ex aureis argenteisque Domitiani statuis ingens 
pecuniarum vis. Privatas quoque opes, et Principuni prsedia, 
domos, supellectilem Nerva distraxit, 8 ut icipublica? consuleret. 



1 Narnire. Aurel. Victor. in Epitomc. 

2 Cretensi origine. Aurel. Vietbr. de 
Casaribus. 

3 Ac libertatcm. Taeit. Vit. Agric. ni. 

4 Calumnia, Vt constat ex Nervae 
nmnmis. Minime tamen sublatum Ju- 
daicum tribiitum. At non iicuit quen- 
imara Judaiei ritus accusare ; ut videre 



est apud Dionem, lxviii. p. 769. 

5 IAcent. Dio, loc. cit. 

6 Sexcenties sestertiiim. Dio, ibid. 
Sexcenties sestertium sunt Angl. 
500,000/. 

7 Congiarium. In Nervac nummis ex- 
pressum. 

3 Distraxit. Dio, ibid. 



141 



APPENDIX 



a. u. c. 850. j. c. 97. 

Nerva Augusto III. L. Verginio Rufo III. consulibus. Ver- 
ginius Rufus, spreto triginta ante annos imperio ' et continua vir- 
tuturn claritate principem in Urbe locum adsecutus, tertio hoc 
consulatu perfunctus obiit, cum aniium tertium et octogesimum 
excessisset. Longo illo a^vo undecim Cajsares vidit; ita tamen 
inter Augusti felicitatem et Trajani virtutes interjectus, ut egregiis 
hujus imperii temporibus non sit usus. Ductum ei pubiicum funus. 
Pi o rostris laudatus est i\ Cornelio Tacito consule. Supremus hic 
gloria? ejus cumukis accessit laudator eloquentissimus. 1 

Nerva autem, ad imperii curas intentus, afflictas urbes refo- 
vebat ; puelias puerosque egenis parentibus natos per Italise oppida 
sumtibus publicis ali jussit. Simul ut pluribus necessitatibus sub- 
veniretur, creati quinqueviri, qui modum publicis impensis facerent. 
Sacrincia, Circenses ludi, spectacula, aliaque id genus, quibus sub 
priore Principatu opes profundebantur, circumcisa. Dum talibus 
curis detinebatur Princeps, penes prajtorianum militem flagrabat 
Domitiani desiderinm. Novas quoque res moliebatur Calpurnius 
Crassus. 3 Is deprehensus, confessusque, Tarentum cum uxore 
amotus est. Hac Principis lenitate arrogantiam cepit TElianus Cas- 
perius; 4 eoque instinctore, Domitiani interfectores ad exitium 
pcstulantur. Restitit quidem Princeps. At, eo neglecto, Petro- 
nius Secundus et Parthenius comprehensi et jugulati. Tum eo 
audaciae prorupit Casperius, ut nervam compelleret referre apud 
populum gratias militibus, " quia nefandos pessimosque omnium 
" mortalium perenii:;;-- nt." Tali irtdignitate Princeps infremuit, 
sensitque et senectuti suae et reipubiicae quajrendum praesidium. 
Nec illud intra" domum adsumsit; sed M. Uipium Trajanum, qui 
praegidebat Germaniae, cunctosque bellicis ac civilibus virtutibus 
pra?eminebat, adoptavit : quartodecimo Kalendas Octobris, cum 
lauream ex Pannonia allatam in gremio Jovis collocasset, adoptio 



1 Imperio. Vide Suppl. Annal. \vr. 
79. 

2 Elofiuentissimus. Hrcc cmnia Pli- 
nius, Ep. ii. 1. 



3 Calpurnius Crassus 
p. 770. 



Dio, lxviii. 



4 JEiianus Casperius. Haec quoqu* 
Dio, ibid. 



CHRONOLOGICA. 145 

nuncupata. 1 Trajani vel absentis fama statim restituta Nerva» 
auctoritas, et praetorianorum tumultus consedit. 

A. u. c. 851. J. C. 98. 

Nehva Augusto IV. Ulpio Trajano II. consulibus. In hac 
imperii tranquillitate, Nervae longa decoraque obtingere potuit 
senectus, si acriorem in vitia impetum esset moderatus. At, dum 
in Regulum,* legibus potius quani verbis puniendum, fervidior 
invehitur, ira adeo exarsit, ut per omnes ejus artus sudor erum- 
peret : qui cum et hieims acerbitate et Principis senio fuisset subito 
restinctus, febris eum corripuit, qua paulo. post occubuit : 3 brevi 
imperio ipsaque mortis causft majorem quam ulliis ante Principum 
gloriam nactus. Is enim primus, Caesarum superbiam exosus, 
civilia professus est studia, cunctaque in publicam utilitatem vertit ; 
et consiliorum magnitudine, legum prudentia, magnificentia operum, 
Urbis splendore praeoccupavit gloriam, quae sequentem Principatum 
illustravit. Ejus corpus, a senatu delatum, 4 in Augusti tumulo 
conditum est : mox Deum honores 5 additi. 



TRJJJNUS. 

Trajanus ab Urbe aberat, firmandae apud Germaniae inferioris 
exercitus militari disciplinae intentus. Nervam excessisse accepit 
diligentia Hadriani, 6 qui paulo ante adoptionem ei gratulatus, tum 
in Germania superiore agebat, tanto alacrior ut imperium primus 
nuntiaret, quod Trajani esset consobrinus, eumque, mortuo patre, 
tutorem habuisset ; pro filio ipse etiam habitus, donec ob vitam 
juvenili libidine vagam gratia excidit. Inde magis solicitus ut 
prioris culpae oblivia mereretur, et vacuum Principis animum 



1 Nuneupata. Plin. in Panegyric. 
vin et xcu. Dio, ibid. 

z In Regulum. Quem omnium bipe- 
dum nequissimum appeliat Plinius, 
Ep. i. 5. 

5 Occubuit. Victor ex Epitome. 
Obiit die 27. Januarii, ut colligitur ex 



Dione, lxviii. p. 771. 

4 Delatum. Victor, ibid. 

5 Deilm honores. Multi extant nummj 
inscripti di vo nervae. 

6 Diligentid Hadviani. Spartianus in 
Hadriau. cap. <J. 



VOL. V. K 



146 



APPKNDIX 



• •ccuparet. Servianus, sororis vir, qui t jus luxum ganeamque olim 
arguerat, odiaque ei moverat, eum cletinere, dein fracto consult& 
vehiculo retardare frustra enisus est : Hadrianus, pedibus iter 
aggressus, Serviani benehciariiun l ante\ertit. Paulo post allataa 
scnatiis literee. 

Nihil prioris vitae consiliorumve mutavit Trajanus. Quam inire 
vellet imperii rationem ad senatum scripsit, testatus proborum 
quemqtie tutum fore, se eorum nullum aut morte, aut ignominiit 
adfectarum.* Simul consuluit auctoritati ; ct A^lianum Casperium, 
praetorianosque ejus insolentite adversus Galbam satellites, ab Urbe 
aceivit, scelerisque admonitos iuterrici jussit. Ea severitate Ner- 
vam ultum ibat; suum quoque muniit Principatum, cujus turbida 
forte fuissent initia, quod nec in Urbe, nec in Italia, sed Italicae 3 in 
Hispania natus, imperium capesseret : eique familia antiqua magis/ 
quam clara, cui pater consulatum primus intulerat. At splendorem 
amoremque statim addidit Principis virtus : versis ad admirationem 
oninium animis, ubi memorandum percrebuit dictum, quo Sabu- 
ranum, quem praetoriis cohortibus prajfecit, adlocutus est. Cum 
ei insigne potestatis, utl mos est, pugionem daret ; " Tibi, inquit, s 
" istum ad munimentum mei cornmitto, si recte agam ; sin aliter 
" in me magis : moderatorem omnium vel errare minus fas est." 
Cuncta postea ad eam sublimitatem composita. Idque unum in 
principatu egregium reputans, quod virtutum exemplis et immor- 
talitatis necessitate posset ceteros praeeminere, huc suas omnes 
cogitationes convertit. 

Certus militari re stare imperii auctoritatem et robur, voluit in 
eastris nihil vitiorum, quae ex Neronis temporibus civiliumque bel- 
Iorum licentia vesanus Domitiani furor revexerat, superesse. Iner- 
tia, contumacia, dedignatio parendi 6 exolevere ipsa Principis prae- 
sentia, qui imperalor simul et commilito omnes imperio et exemplo 
continebat. Revaluit ducum auctoritas : viguere militum exerci- 



1 Benefidmium. De beneficiariis, seu 
ad militiae gradus promotls militibus, 
dictum supra Hist. iv. 48. 

z Adfecturum. Dio, lxviii. p. 771. 

3 Italica. Italica, nunc Sevilla ia 
mtja y urbi Hispali, Stcilie, proxima. 



4 Antiqua magis. Eutrop. viii. 

s Tibi, inquit. Victor, de Caesar. in 
Trajan. Vide et Plinium in Panegyric. 
cap. 67. Dio, lxviii. p. 778. 

6 Dedignatio parendi* Plin. in Pane* 
gyrk, cap. 18. 



CHRONOLOGICA. 



147 



tationes et obsequia-: moreque militiae, qua* uno citissimoque im- 
petu ut ad malum, sic ad rectum rapitur, reformata haec castra 
ccteris legionum castris se reformandi voluntatem et facilitatem 
indidere. Jam ardebat miles suas vires experiri, ulsisci veteres 
iujurias, et Principem, paternis suisque bellicis factis 1 illustrem,, 
triumphi gloria. condecorare. i\t Trajanus, restiluta militari disci- 
plina la?tus, eos motus composuit, in hoc tum firmus illani esse 
veram Principum gloriam, ut nec timeant belia, nec provocent. 
Altiore adhuc detinebatur cura : nempe trans Rhenum intestinis 
dissidiis laborabat Germania. Bructeri/ vicinis nationibus invisi, 
nuper fuerant sedibus pulsi ac penitus excisi. Super sexaginta 
millia non armis telisque Romanis, sed suo furore suique odio ceci- 
derant. Melius utiliusque visum per has discordias grassari : 
longe ostentare bellum, et sola Romani noininis fama ferocissimas 
gentes compescere. 4 Quod quidem ita valuit, ut numquam secu- 
riores fuerint imperii fines, cum terrore munirentur. 



A. u. c. 85C5. J. c. 99. 

Cornelius Palma et Sosius Senecio consulatum iniere. Quod 
iis datum humanitate Principis, tum ut privatorum virtuti locus ac 
prajmia manerent, tum ut insigni exemplo pateret mutata esse 
tempora, quibus Principes consulatus extorquebant et continuabant. 

Emendatis autem castris, Trajanus profectus est Romam, qu6 
eum vocabant civium studia et ipsa rerum necessitas : frustra enim 
adversus externos hostes rempublicam tutabatur, si interna vitia 
invalescerent, quae Urbem primum, dein provincias pessumdabant. 



1 Paternis suisque bellicisfactis. \ 7 ide 
supra Append. Chronol. ad ann. 828. 

a Nec provocent . Plin. in Panegyric. 
cap. 16. 

3 Bructeri. Vide supra Tacitum de 
Morib. Gerinan. cap. 33. 

4 Ferocissimas gentes compescere. Ob 
' fta compositas Germanicas gentes, Tra- 

janus dictus videtur Germanicus. Sic 

in nummo, qui olim fuit in Museo Col- 

! legii Ludovici Magni, ex aere mediocri, 

MP. CAESAR NERVA TRAIAN. 



avg. germ. p. m. capite laureato. In 
aversa parte, tr. pot. cos. ii. s. c. 
Spes lilium dextra gerit. Anno sequenti 
arcus ei decretus est, constat e prae- 
stantissimo et rarissimo Cardinalis 
Camilli Massimi nummo ex aere max- 
imo, imp. caes. nerva germ, 
p. m. capite laureato. In adversH 
parte, traian. avg. tr. pot- 
cos. iii. p. p. s. c. Arcus triuoiphalis ; 
triplici fomice. 



148 



APPENDlX 



Ejus iter placidmn l fuit ac niodestum : nullus in exigendis vehi- 
culis tumultus : nulliim circa hospita fastidium: annona, quae cete- 
ris : comitatuSj tali Principe dignus, accinctus et parens. Miran- 
tibus passim populis, qui meminerant qualis fuisset Domitiani 
transitus, cum hospitum abactus exerceret, populationem inferret, 
et u t gulae lusuique sufficeret, omnia dextra laevaque perureret et 
attrreret, ut si vis aliqua externa ac barbara incideret. Placuit 
Trajano utriusque Prmcipis discrimen observari ; nec tam pro sua 
gloria, quam pro comnmni utilitate, edicto subjecit quid in utrum- 
que esset impensum. 

Lastior adhuc graliorque iri Urbem ingressus, cum Princeps, non 
quadrijugo curru, non albentibus equis, non humeris hominum, 2 ut 
priores invehi et importari erant soliti, at sola corporis proceritate 
altior aliis et excelsior, ita sedem imperii adiit, ut simul communem 
patriam vencraretur. Effusa in ejus occursum civitas, viso Prin- 
cipe, laetitias impotens, in faustas omnes, quas amor gaudiumque 
reperit, voces erumpit. Patris patriae nomina ingeminat senatus. 
Titulum, sibi carissimum, at nondum satis meritum Prinaeps depre 
catur. Novum inde venerationis et amoris certamen : crescit, cum 
receptus Princeps senatum osculo excipit ; equestris ordinis decora 
honore nominum sine monitore distinguit; ultro salutatis clientibus 
notas addit familiaritatis : affabilitatem etiam ita intendens, ut sen- 
sim et placide, quantum respectantium turba pateretur, incederet, 
et occursantium populus Principi adstaret. Ipse non stipatus satel 
litum manu, sed circumfusus undique nunc senatus, nunc equestris 
ordinis flore, prout alterutrum frequentiae genus invaluissct, silentes 
quietosque lictores suos subsequebatur. Idem militum, qui ef 
Principis, pudor, eadem tranqulilitas, eadem modestia. 

Ubi ad Capitolium ventum est, visa cuncta altaribus plena, 
augusta victimis : auditae voces Jovem Principi, Principem Jovi 
gratulantium : in ejus salutem collata omnium vota. Pari studio 
Trajanus pro se, pro populo, pro imperio precaturj peractisque 
sacris palatiiim petit, sed eo vultu, ea moderatione, 3 ut omnes civoui 



1 Iter placidum. Plin. in Panegyric. 
Gap. 20. 

2 HumerU hominum. Plin. in Pane- 



gyric. cap. 22. 

1 Ea moacratione. 
gyric. cap, 23. 



Plin. iu Pan< 



CHRONOLOGICA. 



149 



potius, quam Principem sentircnt. Accedebat magnum felicitatis 
publicae omamentum simul ac tutanientum Plotina et Marciana, 1 
haec soror, illa uxor Prineipis, sanctissinide fcemhke, et, rarum in 
hoc fastigio, sibi concordes, atque, in quantum patitur sexus, Prin- 
cipi similes. Celebrata quoque Plotinae, palatium intrantis, vox, 
" qualis ingrederetur/ taiem se velle egredi." Statim earum vir- 
tuti datum, ut ofFerret senatus cognomen Augustarum, quod eodem 
animo, quo Trajanus appellationem patris patriae recusaverat, ipsaj 
certatim sunt deprecatae. 

Laetissimas, sub talibus auspiciis, imperii spes cumulavit Prin- 
cipis liberalitas. Jarn miles partem donativi acceperat. Plebi, 
cujus urgens erat necessitas, totum additum est congiarium, 3 et ea 
quidem cura, qua» nondum fuerat visa. Nemo enim expers fuit 
munificentiae, seu negotiis, seu vaSetudine, seu mari fluminibusve 
distinebatur : ipsi infantes recepti. Supra solitum numerutn, paulo 
iuinus quinque millia ingenuorurn hac Principis solicitudine con- 
quisita et adscita. Neque ea liberalitate, ut sa-pe ante contigit, 
Princeps redimebat scelera, sed ejus in publicum studia notesce- 
bant. Aderat et temporis opportunitas. Acrior enim annona, ob 
inopiam iEgypti siccitatem sterilitatemque/ leviter inundante 
Nilo, nietuebatur. At providentia Principis factum, ut non modo 
Roma Italiaque, sed et iEgyptus abundaret, eique alimenta, quibus 
per tot annos populum Romanum paverat, refunderentur. 

Neque his impensis quidquam publicae laetitiae detractum. At 
editum est spectaculum paratu magniiicum, nec tainen enerve et 
fluxum, quod animos molliret. sed quod per servorum noxiorumque 
pugnas ad pulchra vulnera contemtumque mortis accenderet. Li- 
bera spectantium studia, securus fuit favor. Nemo ingenuus, 
nedum eques senatorve, arena fcedari jussus : neque impietas fuit 
crimenve majestatis, si quis odisset gladiatores^ aut eos non vene- 
raretur. 



1 Plotina ct Marciuna. Plin. in Pane- 
gyric. cap. 83 et 84. 

a Qualis ingrederetur. Dio, lxviii. 
p. 771. 

3 Congiarium. Plin. in Panegyric. 
cap. 25. De hoc congiario ejusque 
ttununis dixi in not. ad Dialog. de 



Orat. cap. 17. ubi multa de Congiariis 
Romanis. 

4 Sterilitatemque. Plin. in Panegyric. 
cap. 30. 

5 Pulchra vulncra. Plin, in Panegyric. 
cap. 33. 



1J0 APPENDIX 

His dulcibus illecebris in rriajus opus tendebat Trajanus. Dela- 
torum audacia vetus erat in Urbe malum, improborum Principum 
avaritiaj gratum, sub bonis numquam satis coercitum : immo apud 
eos odiosa nomina saepe invaluerant. Eprium Marcellum 1 inter 
amicos receperat Vespasianus : probrosus Vejento * cum Nerva 
coenabat, atque etiam in ejus sinu recumbebat. Nempe boni vene- 
randique senes sensim et leniter vitia tolli posse conlidebant. At 
Trajanus, ut viridi adhuc aetate, ita et valentioribus consiliis usus, 
summaque mala extremis tantum remediis curari certus, pestem 
hanc penitus sublatam exscisamque voluit. Provida crg6 seve- 
ritate agmina illa delatorum, qui templum, qui forum insederant, 
qui honestissimorum civiuni, maxime potentissimorum, incertos 
status fecerant, eos fortunis ac penatibus deturbaverant, qui funda- 
tam legibus civitatem tot abhinc annis subvertebant, undique coacta 
sunt: congesti in navigia raptim conquisita, ac tempestatibus 
dediti, ut per ventorum ludibria irent, scopulis adfigerentur, aut in 
insularum aspera detruderentur, quibus pulsa et inops virtus tam- 
diu ingemuerat. Neque in hac severitate desiderata Principis cle- 
mentia, qua3 vitam permitteret hominibus tanto sanguine, tot caedi- 
bus contaminatis. At sapienter provisum ut exsecrabilis eorum 
furor, mille poenarum indagine inclusus, non in praesens tantum, 
sed in aeternum reprimeretur. 3 

Pace foro reddita, ad altiores curas vertit Pi inceps : vectigalia, 
onera publica, imperii necessitates introspexit, simul reputans quan- 
tum sua frugalitas de impendiis demere, reditibus posset addere. 
Haec scrutatus, collationes remisit, 4 temperavit vectigalia, iisque, 
quae supererant, modum posuit, quibus flerent toleratiora ; rescisis, 
quae naturae legibus non consentii ent. Id quidem majores divusque 
Augustus neglexerant. Et ut major foret Romani nominis reve- 
rentia, qui per Latium 5 in civitate, seu beneficio Principis venis- 



T Eprium Mareellum. Tacit. Dialog. 
de Orat. cap. 8. 

2 Probrosus Vejento. De hoc probroso 
hoinine, egregioqiie Maurici dicto vide 
Plinium, Ep. iv. .' j. 

1 RepHmeretur. Plin. in Panegyric. 
cap. 35. 

4 Collutiones remisit. Plin. in Paue- 



gyric. cap. 41. 

5 Qui j)er Latium. Qui vel jure Latii, 
vel benericio Principis, adipiscebantur 
civitateni Romanam. Vide Piinium in 
Panesyric. cap. 37. De jure Latii et 
civitate Romana dictum ad Annal. 
xi. 23. 



CHRONOLOGICA. 151 

sent, nisi simul cognationis jura impetrfissent, alienissimi habe^ 
bantur, quibus conjunctissimi fuerant: institutaque vigesinia, bona, 
licet sanguine, gentilitate, sacrorum societate fuissent possessa, 
transmitti tamen non poterant, quin eorum pars tributo adraderetur. 
Hanc quidem duritiem jam Nerva mollierat ; sancito, ut " quod ex 
" matris ad liberos, ex liberorum btfnis pervenisset ad matrem, 
" etiamsi cognationum jura noii rccepissent, cum civitatem adipis- 
'* cerentur, ejus vigesimam ne darent." Eaindem immunitatem in 
paternis bonis filio tribuerat, si modo reductus esset in patris potes- 
tatem. 

Addidit Trajanus, " ut, quemadmodum in patris filius, sic in 
" hereditate filii pater esset immunis :" exceptionem quoque remo- 
vit, " si mod6 filius in potestate patris fuisset:" intuitus sane vim 
legemque natur», quae semper in ditione parentum esse liberos 
jussit, nec uti inter pecudes, sic inter homines potestatem et impe- 
rium valentioribus dedit. Nec contentus primum cognationis 
gradum abstulisse vigesimae, secundum quoque exemit, cavitque, ut 
in sororis bonis frater, et conti a in fratris soror, utque avus avia in 
neptis nepotisque, et invicem illi sen arentur immunes. His quoque 
quibus per Latium civitas Romana patuisset, idem indulsit, omni- 
busque inter se cognationuin jura simul commisit, ut summus civi- 
tatis honos nihil naturae detraheret. Ulterius tetendit Principis 
providentia ; statutaque summa, quae publicanum pati posset, caruit 
onere vigesimae parva et exilis hereditas. Denique ne suum secu- 
lum priorum temporum acerbitate notaretur, adjecit, ut qui ejus- 
modi ex causis in diem edicti vigesimam deberent, nondum tamen 
intulissent, non inferrent. 1 

Pari aequitate, ne auditum quidem est majestatis crimen/ singu- 
lare et unicum eorum qui crimine vacarent, non tutandis Principi- 
bus, sed fisco et aerario locupletandis repertum, Eadem fuit testa- 
mentorum securitas : nec umquam nisi ab amicis 3 Princeps scrip- 
tus est heres : amicus autem nemo, nisi bonus^ nisi constans et inte- 
ger. Civium recti ac vividi animi placebant et fovebantur. Hi 



1 Non inferrent. Plin. in Panegyric. . gvric. cap. 42. 
cap. 40. " 3 Abamicis. Plin. in Panegyric cap. 

a Mujestatis crimen. Plin. in Pane- I 43 et 44. 



152 APPENDIX 

honoribtrs, sacerdotiis, provinciis attollebantur. Cetera imperii 
simili gravitate composita. Tum visum est, quod numquam prius 
annalibus memoratum, utinam quanta admiratioue, tanta amuilatione 
postea memoretur! Urbs sine censura, sine prsefectura morum, 
solis Principis bcneficiis, solis virtutibus emendata. Vulgus ipsum 
Principis disciplinie capax et remulum. Ipsum puduit suas lasci- 
viae; oravitque ut spectaculum pantomimorum, a prioribus Prin- 
cipibus ob immodestiam sa^pe pulsum, semper a populo repetitum, 
tolleretur. 1 

Nihil quoque omittebat Trajanus, quo ipse carior, populus 
laetior foret. Palatium, arcem illam dominationis, quam publicarum 
adium 7, nomine divus Nerva jam inscripserat, publicum fecit. Pa- 
tuit omnibus: ibi Princeps cuivis obvius, non aditu tantiim facilis, 
sed invitans, sed expectans, singulis comis et indulgens. Post mag- 
nam diei partem inter imperii curas transactam, remissiones, non 
occulta?, sed oculis expositae, ccetu, frequentia, suavitate sociales. 
Cibus semper in medio, 3 mensaque communis, et in convictu 
frugalitas, jucunditas, mutui sermones, liberales joci, et studiorum 
honor. Inde parcus brevisque somnus, 4 quem novae curae, nova 
excipiebat humanitas. 

Nec satis fuit, si se totum Princcps utilitati publicae impendcret; 
voluit ut in eamdem utilitatem voluptatemque cederet priorum tem- 
porum iuxus, sibi invisus, imperio gravis. Arctata ergo immensa illa 
terrarum spatia, quibus in una sua domo urbes, flumina, stagna, 
sylvas concluserant Principes, incredibilium cupidi. Circumlata 
tabula ingens rerum venalium/ quas effraena eorum cupiditas undi- 
que corrogaverat. Licuit domos, villas, suburbana emere, quas ob 
inquietum animum gravemque conscientiam, ut totidem latibula, in 
inhnitum paraverant. Amicis etiam amcenissima quaeque elargitus 
est, amicitiae quidem pignora, sed et simul virtutis praemium et 
incitamentum. 



1 Tolleretur. Plin. inPanegyric. cap. I 4 Breiisque somnus. Eleganter Plin. 
46. in Panegyrio. cap. 49. Brevis somnus, 



4 Publicarum ccdium. Plin. in Pane- 
gyrie. cap. 47. 

3 Cibus snnper in medio. Plin. in Pa- 
negyrie. cap. 49. Cibus semper in pro- 
patulo et coram adstantibus. 



mdlumque amore nostri angustius tem- 
pus, quam quod sine. nobis agis. 

5 Rerum rcnalinm. Plin. in Pane- 
gyric. cap. 50. 






CHRONOLOGICA. 



153 



Quantum privatis Prmcipum opibus detraxerat, tanto in publi- 
cum liheralior, templa, porticus/ vetera monimenta, vetustate, casu, 
negligenti^ invidiaj dilapsa aut corrupta reposuit restituitve. Aucto 
quoque, ut memoravhnus, congiarii facilitate populo, locorum 
quinque millia qirco' addita ; immensumque circi latus, incendio 
sub Nerone Principe labefactum, tanta magniticeiitia refectum est, 
ut temploruin pulchritudinem provocaret: 2- longe majori tamen 
specie, que-d tum aequatus in hac populi victoris gentium sede plebis 
ac Principis locus, nec cubiculum Principis/ sed ipse Princeps 
cerneretur, in publico^ in popido sedens. 

Mirum ut in hoc imperii splendore erupit impetus procreandi et 
educandi liberos/ qui non in iramitia, sed in lastissima tempora 
crescerent et adolescerent : egregium reipublicoe subsidium, sub 
bonis Principibus semper paratum,curaTrajani adhuc amplificatum, 
et in seras aetates diffusum. Nihil enim omisit, ut vitam virtutem- 
que extenderet. Medendi ars 5 praemiis et immunitatibus incitata. 
Idem collatum grammaticis, rhetoribtis, philosophis, qui ingenia 
moresque juventutis formarent. 

Ab ortu imperii nondum fuerat tanta admirationis laudumque 
materies. Iis jam personabant theatra : vetuit Princeps ; hisque in 
locis, quee adulatio libidoque tamdiu fcedaverant, voluit de se sileri. 6 
Senatum quoque coercuit, qui arcus, tropaea, statuas affatim vetere 
de more offerebat. Ne tamen modestia contemtu honorum in arro- 
gantiam verteret, statuam unam alteramve, et hanc aeream, 7 in vesti-, 
bulo Jovis Capitolini sibi poni permisit. Quo temperamento egre- 



1 Templa, porticus. Plin. in Panegy- 
rie. cap. 51. 

, x Prorocaret. Plin. in Panegyric. 
cap. 51. Restituti a Trajano circimax- 
inii pulehritudinem videre e-st in Tra- 
jani nummis ex a j re magno. 

3 Cubiculum Principis. Tale cubicu- 
Ium, in quo Nero parvis foraminibus 
spectabat, memorat Suetqnius in Ner. 
cap. YZ. 

■ 4 Educandi libcros. Plin. in Pane- 
gyric. cap. 26 et 27. Hanc felicitatem 
temporum sub Trajano Principe egre- 
gie commendat auctor Dialogi $>iXowa- 
tpZog apud Lucianura, p. 1129. ISe 



pauperes quidem erant soliciti, quid 
liberis suis relinquerent. Id, inquit, 
umun ^ufficit, dies Principis, Salvo 
Principe, nec nos deficient divithr, 
nec ulia vis hostium terrebit. 

5 Medendi ars. Privilegia praemiaque 
philosophi.s, rhttoribus, granmiaticis, 
medieis a Trajano data memorantur in 
Digest. Libr. 27. Tit. 1. de Excusa- 
tionibvs; Leg. 6. ex modestine. 

6 De se sileri. Piin. in Panegyric. 
cap. 54. 

7 Et hanc ceream. Plin. in Panegjric. 
cap. 5><2. 



Io4 APPENDIX 

gie providit, ut virtutum moninientis honos maneret, dum ea, qiue 
vanitas, scelug^et impietas, auro, argentoj per fora, per templu, 
passim ante sacraverant, ridebantur et abolebantur. 

a. u. c. 853. j. c. 100. 

Trajaxo Augusto III. Cornelio Frontone III. consulibus. 
Proxhnus annus raras Principibus, tertius hic consulatus ne totas 
quidem virtutes explicuit. Hactenus Principes consulatum usur- 
paverant, ut cuncta imperio parerent, eum recepit Trajanus ut 
pareret legibus. Nec umquam certius fuit restitutae libertatis argu- 
mentum, quam cum Princeps, privato similis, campum adiit, candi- 
datus 1 comitiis suis interfuit ; peractisque eorum solemniis, desig- 
natus consul accessit ad consulis sellam : eo sedente, ipse, Impe- 
rator, Caesar, Aitgustus Pontifex maximus, stetit ante ejus 
gremium : 2 praeeunte consule, juravit, expressitque verba, quibus 
caput suum, domum suam, si scienter fefellisset, Dcorum ira? conse- 
craret. Dein cum consulatum iniret Kalendis Januariis, nullo jam 
praeeunte, in rostris simili religione ipse se legibus subjecit: mox 
tertio idus Januarias, curn vota nuncuparentur 3 proa^ternitateimperii, 
pro salute civium, pro salute Priucipis, numquam obliteranda verba 
addidit, <( si bene rcnipnblicam et ex utilitate onmium rexero." 4 

Major adhuc visus, cum comitia obivit. Candidatos exemplo 
SUQ satis doctterat, ut senatum revererentur; ne eorum animi 
perstringerentur Principatiis splendore, eos adhuc hortatus est, 
* ut senatui supplicarent, atque ita a Principe sperarent honores, 
" si a senatu petissent." 5 Tum anxia ei fuit solieitudo., ut si quid 
usquam post tot strages stirpis antiquae, si quid residuae claritatis 
foret, illud in usum reipublicue promeret, debitumque generi hono- 
rem, vel antequam deberetur, offerret : nec minor industria, ut quos 
uondum sanguis, jam virtus nobilitavcrat, promoverentur. Ipse 
erat laudator, ut quod egregium, licet longe et in provinciis/ pra?- 



' Cendidatas. Plhi. in Panegyric. 
cap. 63. 

z Ante tjus gremium. Antc gremium 
consulis. Plin. in Pancgyric. cap. 64. 

5 l ota nuncuparentur. In vctere Ka- 
lendario Htrwartiano 3. Nonas Ja- 
tuiaiius, V OT O E V M NVMCVPATIOj 



ct in Laterculo Ptolemuei Silvii, 3. 
Non. .lan. dies auspiculium. 

4 Rexero. Plin. in Pa«egyric. cap. 
67. 

5 A senatu petissent. Plin. in Pane- 
gyric cap. 69. 

' o Et in provincm. Plin. in Panegv- 



CHRONOLOGICA. 155 

stiterant, notesceret: gnarus nempe gratissimam esse virtuti merce- 
dem, si & Principe laudetur; 1 et ad aemulandum accendi animos, si 
sciverint nihil laudabiliter actum Principem celari, paratum semper 
ejus testimonium, huncque honoris et gloriae campum omnibus 
patere. 

Q.uos tam impense foverat, nova extulit comitate. Candidatos 
cnim, senatiis adsensu probatos, sua voce renuntiavit : ut quemque 
nominabat, non adfixus curuli manum tanlum, et hanc cunctanter 
et pigr&, et imputanti similis, uti prius fuit solitum, promsit, sed 
osculo occurrit/ devexus iu planum, et quasi unus ex gratulantibus. 
Perculsis animis insolita humanitatis specie, qua Princeps et candi- 
datus ajquales et simul stantes videbantur, instinctu quodam et 
virtutis imperio exsiliere patres, et a cuncto senatu acclamatum est, 
' c tanto major ! tanto augustior!" 3 Erubuit Princeps ; demisit vul- 
tum ; humescentibus stillantibusque oculis, preeatus est cc ut illa 
<c ipsa ordinatio comitiorum bene ac feliciter eveniret senatui, 
" reipublica^, sibi." r His principis lacrymis, talibus votis, admi- 
ratio, la?titia, caritas ardescit: unanimis erumpit acclamantium 
impetus, " 6 te felicem ! 5 6 nos felices ! crede nobis ! crede tibi ! 
iC Sic te ament Dii, quemadmodum tu nos." Nondum vel regum 
imperia, vel felix libertas_, vel Caesarum magnificentia hanc laetitiam 
talesque voces expresserant." Ne qua faustissimum diem interci- 
peret oblivio, simul ut ejus memoria futuri Principes onerarentur, 
ha>c comitia in publica acta mittenda et incidenda in aere senatus 
censuit: annuit Princeps sui securus, et quod omnes gauderent 
laetus. 

Idem fuit totius consulatus tenor. Trajanus frequens in campo, 
in foro frequentior, assiduus in tribunali, omnes consulis partes 
sustinere: religione aequitatis, legum reverentia tueri cujusque 



ric. cap. 70. Prcefuerat provincice quces- 
ior unus ex candidatis, inque ea civitatis 
amplissimce reditus egregia constitutione 
fundaverat; hoc senatui allegandum pu- 
tusti. 

1 A principe laudetur. Vere enim et 
fgregie Plinius in Panegyric. cap. 70. 
Sincera rectaque ingenia hebetat misera, 
sed vera repuiatio; si <juid bene fecerOj 



nesciet Ccesar; aut si scierit, iestimo- 
nium nonreddet. 

2 Osculo occurrit. Plin. in Panegy- 
ric. cap. 61. 

3 Tanto augustior. Plin. ibid. 

4 Reipvhlicce, sibi. Piin. in Pane- 
gyric. cap. 72. 

5 O te felicem. Plin. in Panegyric, 
cap. 74. 



156 



APPENDIX 



jura : in cognitionibus mitom severitatem x non dissoluta clementia 
attemperare: singulis magistratibus suam auctoritatem non immi- 
uuere, sedaugere: pleraque ad praetores remittere, quos etiam col- 
legas vocabat; 2 populare gratumque nomen, et ex ore Principis 
non irridentis, sed ita sentientis, amicum pariter et bonoriricum. 

Ilis tairien anni initiis nihil magis probavit cousularem Trajani 
patientiam, qudm triduuin totum 3 in causa Marii Prisci insum- 
tum. Avaritia magistratuum, singularc vitium, malorum Principum 
terrore melius, quam bonorum vigiiantia repressum, sub Nerva 
Principe recruduerat ; senili ejus auctoritate irritatum et audax. 
■Duo homines, Marius Priscus et Ca cilius Classicus, iis sordibus 
mfames : + consularis alter^ adter senator : ille ex Ba>tica, hic ex 
Africa oriundus. At, mutatis invicem locis, licentius, ut cxtra 
patriam, saevierant. 

AiVi, quibus Marius proconsul pra?fuerat, eum accusavere. Is, 
nwnifestis crkniiubus irretitus, judices petiit. Ego 5 (absit verbo 
injuria; non me vanitas, sed rerum necessitas Ilistoria? inserit) et 
C. Plinius, Afris adesse jussi, existimavimus fidei nostra? convenire, 
notum senatui faeere, " excessisse Priscum immanitate et sa^vitia 
" crimina, quibus dari judices possent : cum ob innocentes con- 
" denmandos, interficiendos etiam, pecunias accepisset." Iiespon- 
dit Frouto Catius, deprecatusque est " ne quid ultra repetundarum 
" legem quaereretur :" vir, movendarum lacrymarum peritus, oratio- 
nem miseratione implevit. Magna inde contentio, magni utrimqucl 
clamores : aliis " cognitionem senatus lege conclusam/' aliis " lil 
" ram solutamque" dicentibus, " quantumque admisisset reus, 
" tum vindicandum." Cum ita ferverent animi, consul designal 
Julius Ferox, vir rectus et sanctus, " Mario quidem judices int 
" rim censuit dandos : evocandos autem, quibus diceretur innocc 
" tium pcenas vendidisse." Venerunt, qui adesse erant jus 



? Mitem severitatem. Plin. in Pane- 
gyric. cap. 80. 

2 Collegas rocabat. Plin. in Panc- 
gyric. cap. 77. 

3 Triduum totum. Plin. in Pane- 
gyric. cap. 76, 

4 In sordibm infames. De Marii 
Pijgci et Ciecilii Classici causa mag- 



nas epistolas scripsit Plinius, Ep. 
11. m. 9. Vide et Ep. iii. 4. 

5 Ego. Cornelins Tacitus et C. 
nius Afris adesse jussi. Plin. Ep. 
11. Ut vetcrem rctinerem morem, 
quentem Tacitum induxi. Aliter 
scuratur narratio. 



CHRONOLOGICA. 



157 



Vitellius Honoratus et Flavius Martianus, cx quibus Honoratus 
" trecentis millibus ' exilium equitis Romani, septemque amicorum 
i( ejus ultimam poenam:" Martianus " unius equitis Romani sep- 
" tingentis millibus z plura supplicia arguebatur emisse :" erat enim 
fustibus caesus, damnatus in metallum, strangulatus in carcere. 
Honoratmn cognitioni senatus mors opportuna subtraxit : Mar- 
tianus inductus est, absente Prisco. Tutius Cerealis, consularis, 
jure senatorio postulavit " ut Priscus certior fieret:" incertum 
miserationem an invidiam ejus pntsentia vellet movere : forte 
tamen ratus aequissimum esse^commune crimen ab utroque defendi ; 
et, si dilui non potuisset, in utroque puniri. Dilata res est in proxi- 
mum senatum, Magna jam erat ob causae amplitudinem expec- 
tatio et fama : crevere dilatione. Celebritatem addidit Princeps, 
consul et praeses, senatusque, ut Januario, mense frequentissimus. 
Movit et ipse rei squalor. Stetit enim Priscus, modo consularis, 
modo septemvir epulonmn, jani neutrum. 

Causam orsus est Plinius: dixit horis paene quinque, magno 
audientium adsensu, tantaque Principis solicitudine, ut oratorem, per 
ejus libertum post eum stantem, saepius admonuerit, " voci lateri- 
" que parceret," Respondit pro Martiano Claudius Marcellinus. 
Missus deinde senatus, ne si inchoaretur Marii defensio, noctis 
interventu scinderetur. Postero die dixit pro Mario Salvius Libe- 
ralis, vir subtilis, dispositus, acer, disertus. Respondi 3 ea, quam 
causa locusque suadebant, eloquentia et gravitate. Rursus pro 
Mario dixit Fronto Catius insigniter : utque jam locus ille posce- 
bat, plus in precibus temporis, quam in defensione consumsit. 
Hujus actioiiem vespera inclusit, non abrupit. Itaque in tertium 
diem probationes exierunt. Pulchrum sane et antiquum, senatum 
nocte dimitti, triduo vocari, triduo contineri. At egregium, Prin- 
cipem tamdiu sedisse, nihil pra?ter consulem egisse ; et, quod rarum 
niugis, tutum fuit cuique interrogare quod placuit, dissentire, dis- 



1 Trecentis millibus* Trecentis mil- 
libus sestertium, Angl. 2500/. 

z Scptingentis millibus. Septingentis 
iwillibus sestertium. Angl. 5835/. 6s. 8</. 

• ! Respomti. Plinius. Ep. n. 11. Re- 



spondit C&rnelius Tacitus eloquentissimtf, 
et quod eximium orationi ejus incst, c-ty.- 
vw?. Sic Plimus appellat splendidum 
et grave dicendi genus, quo excelle- 
bat Tacitiis. 



I5S APPEMDIX 

rcderc, copiam judicii sui reipublicse facere. Consulti sunt omnes, 
atque etiam dinumerati ; vicitque sententia, non prima, sed melior. 

Censuit enim Cornutus Tertullus, consul designatus, vir egregius 
et pro veritate finnissimus, " septingenta millia, quae acceperat 
" Marius, aerario injerenda : Mario urbe Italiaque interdicendum : 
" Martiano hoc amplius, Africa." In fine sentcntias adjecit iC Pli- 
if nium et Tacitum injuucta advocatione diligenter fortiterque func- 
" tos esse : arbitrari senatum, ita eos fecisse, ut dignum mandatis 
f partibus fuerit." Adsenserunt consules designati, omnes etiain 
consulares usque ad Pompeium collegam. Ille " septingenta millia, 
" quue acceperat Marius, serario inferenda, et Martianum in quin- 
" quennium relegandum : Marium pcenas, quam jam passus esset, 
" censuit reliquendum." In molliorem hanc sententiam plures iere, 
quidani etiam ex iis, qui Cornuto videbantur adsensi, Collegam 
secuti sunt. Sed cum fieret discessio, qui sellis consulum adstite- 
rant, in Cornuti sententiam ire coeperunt. Tum illi, qui, se Col- 
lega? adnumerari patiebantur, in diversum transierunt. Collega, 
cum paucis relictus, inultum postea de impulsoribus suis, praecipue 
de Regulo questus est, qui se in sententia, quam ip.se dictaverat, 
deseruisset. At Regulo, hbmini malefico, quem sa?pe memoravi- 
mus, mobile ingenium : ut plurimum audebat, plurimum timebat. 
Hic finis fuit cognitionis amplissima?, quam Plinium hujus tem- 
poris res elegantissimis epistolis complexum secutus, fusius tradidi, 
ut palam fieret, quantum mutata essent ea tempora, quibus unu$ 
solusque censebat, ceteros manebat muta ac sedentaria adsentiendi 
necessitas. 1 

Supererat quidem Hostilius Firminus, legatus Marii Prisci, 
permistus causce/ nunc vero casu an conscientia absens. De eo 
relatum proximo senatu. 3 Probatus est rationibus Martiani, et 
sermone quem ille habuerat in ordine Leptitanorum 4 operam suam 
Prisco ad Turpissimum ministerium commodasse, stipulatus quo- 



1 Adscntiendi necessitas. Plin. in Pa- 
negyric. cap. 76. 

z Permistus causa. Plin. Ep. n. 11. 

3 Proximo senatu. Is dies mihi vide- 
tur fuisse tertius mensis Februarii. In 
vetere Kalendario Herwartiano, 3. 



NonasFebr. s e n atvs legitim vs. 
4 In ordine Leptitaiwrum. Leptitani, 
Africae populus, de quibusjam dictum 
supra Hist. iv. 50. Leptis, nunc Le- 
bida. Ordinem Mutioeosem vidimui 
supra Hist. ii. 52. 



CHRONOLOGICA. l.vi 

que de Martiano quinquaginta millia denariuin : ■ praeterea comius 
«etnper et pumicatiis, sestertium decem millia 2 fuedissimo unguen- 
tarii nomine 3 acceperat. Evietis criminibus, de pcenii secutae sunt 
diversae sententiae consulum designatorum. " Ordine movendum" 
censuit Cornutus Tertullus: Nerva " in sortitione provinciaj ratio- 
" nem ejus non habendam." Quie sententia, tamquam niitior, vicit. 
Altera fcamen in publicum magis decora. Congruens enim homi- 
nem, notatum a senatu, et danmatum sordium, in senatu non 
.sedere. 

Caecilii Classici causa 4 major fuit reorum numero : minor tamen 
claritas, licet una tantuni civitas paucique privati Marium Priscum 
postulassent, tota vero Baetica 5 in classicum incumberet. At is 
propera morte pudorem damnationis fugerat: quod cognitionis 
famam minuit, odia non restinxit. Nam Bajtica in defuncti accusa- 
tione perstitit. Provisum hoc legibus, intemiissum tamen, et post 
longam intercapedinem tunc reductum. 

Adfuere Ba?ticis C. Plinius, modo memoratus, et Luceius Albi- 
nus, vir dicendo copiosus, ornatus. Ne evaderent, quos Classicus 
socios ministrosque habuerat, necesse fuit Classicuin nocentem 
ostendere, et ministerium crimen esse probare. Utrumque perac- 
tum est ; et manifesta erant Classici criinina. Sua eniin manu reli- 
querat scriptum quid ex quaque re ; quid ex quaque causa accepis- 
set. Vulgatae quoque ejus epistolae, Romam ad amiculam missae, 
jactantes et gloriosse, his verbis: " Io, Io, liber ad te venio : jam 
" sestertifim quadragies 6 redegi, parte vendita Baeticorum/" In 
hanc proterviam animadversum. " Bona Classici, quaj habuisset 
" ante provinciam," placuit senatui " a reliquis separari : illa filia?, 
" haec spoliatis relinqui." Additum est " ut pecuniaa, quas credi- 
14 toribus solverat, revocarentur." 

Duos provinciales, inaccusatione junctos Classieo, Bajbium Pro- 



1 QuinquagfyitamilUadenariflm. Angl. 
16661. 133. 4d. 

2 Sestertidm decem millia. Angl. 831, 
6s. Sd. 

3 (Jnguentarii nomine. Ob unguenta. 
Sic ob ctavos caligares dictum est cla,- 
variura. Tacit. Hist. m. 50. 



4 Cacilii Ciassici causa. Plin. Ep. 
III, 9. 

5 Bcctica. De ea jam dictum Hist. 
I. 53. 

6 SestertiCimquadragies. Angl.33,333h 
6s, 8d. 



1&> APPENDIX 

bum et Fabium Hispanum, utrunique gratia, Itispaiium etiam 
facundia, validum, defendere frustia tentavit Claudius Restitutus, 
vir exercitatus et subitis paratus. Hispanus et Probus in quinquen- 
nium relegati sunt. Post paucos , dies Clavius Fuscus, Classici 
gener, et Stillonius Priscus, tribunus cohortis sub Classico, accu- 
sati sunt, dispari eventu. Prisco in biennium Italia interdictum : 
absolutus est Fuscus. Actione tertia plures inducti, ne si longius 
esset extracta cognitio, satietate et ta*dio quodam justitia cognos- 
centium severitasque languesceret. In hac turbCi, quidam absoluti, 
j)lures damnati, atque etiam relegati, alii in teinpus, alii in perpe- 
tuum. Uxor Classici, Casta nomine, suspicionibus implicabatur: 
nondum tamen convincebatur, cum quidani ex testibus Norbanum 
Licinianum, legatum et inquisitorem a Ba^ticis missum, non tam- 
quam bonum et fidelem, sed tamquam Classiei inimicum, et ab illo 
relegatum, reum postulavit, quasi in causa Castaj praevaricaretur. 
Lege quidem cautum est, ut reus ante peragatur, tunc de praivari- 
catore quaeratur. Optinie enim ex accusatione ipsa aestimatur accu- 
satoris iides. At Norbanus, homo alioqui flagitiosus, et Doinitiani 
temporibus usus, tanta conflagravit invidia, ut non ordo legis, non 
legati nomen, non inquisitionis officiuin przesidio fuerit. Immo 
dari sibi diem ad diluenda erimina frustra postulavit. Coactus est 
statim respondere. Confidenter incei tum an constanter (adeo pra- 
vum fuit hominis ingenium) certe paratissime respondit. Objecta 
sunt multa, qua> magis quam piTevaricatio, nocuerunt. Duo etiam 
consulares, Pomponius Rufus et Libo Frugi, keserunt eum testi- 
monio, tamquam apud judicem, sub Domitiano, Salvii Liberalis 
accusatoribus adfuisset. Damnatus itaque et in insulam relegatus est. 
Tum Plinius iterum Castam aggressus est ; nihilque magis pres- 
sit, quam quod accusator ejus praevaricationis crimine corruisset. 
Non vicit. Contrarium' tamen et novum, ut, accusatore prajvari- 
cationis damnato, rea absolveretur. At prona in foeminam indul- 
gentiasenatiis; forte et juvere crimina praeter praevaricationem Nor- 
bano objecta. Summo die Salvius Liberalis, natura vehemens et 
disertus suisque periculis in suspiciones praeceps, reliquos legatos 
graviter increpuit, tamquam non omnes, quos mandasset provincia, 
reos peregissent. Viris optimis, jam in discrimen adductis, subve» 



CHRONOLOGICA. 



i6i 



nit Plinius, in hac, ut in Prisci causa, senatus testimonio probatus. 
Forensibus ejus 1 udibus accessit consulatus fastigium, prioribus 
etiam ternporibus praecipuum, sed Trajani virtutibus adhuc nobili- 
tatum. Qua enim modestia eum gesserat, eadem posuit, pro con- 
cione, pro rcstris, et solemni jurejurando " se nihil contra leges 
u fecisse." 1 Eam dignitatem cepit Plinius Kalendis Septembribus. 
Gratias egit Principi ingeniose et facunde. Extat oratio, in quft 
magna oratoris ars, major eminet Principis virtus. Id enim facun- 
diam inter et eloquentiam interest, qu6d haic commendet virtutes, 
illa commendetur virtutibus.* 

Interim venere bellorum nuntii : nec Principem imparatum 
reperere. Niliil enim inter pacis otia militaris duritiei omiserat 
Trajanus : solitus per Urbem pedibus ingredi ; 3 et, si quid remis- 
sionis permitterent publica negotia, venatu corpus exercere, lus- 
trare saltus/ excutere cubiiibus feras, superare montium juga, 
horrentibus scopulis gradum inferre, nullius manu, nullius vestigio 
adiutus: aut, si ad rnare diverteret, naves conscendere, guberna- 
culis adsidere/ cum valentissimo quoque sodalium certatim frau- 



1 Contra lcgesfecisse. Plin. m Pane- 
gyric. cap. 65. 

2 Commendetur virtutibus. Eloquen- 
tiae inest aliquid sublime ac divinum, 
qnod vel maximas virtutes potest com- 
mendare. Non eadem est facundiae 
vis : non eadem potestas. Virtntem 
adsequi ingenio contendit facundia; 
sed sempermajor adsurgit virtus, quae 
facundiam illustrat et commendat, a 
facundia nec illustratur, nec conimen- 
datur. Inde licet nihil forte ingenio- 
sius excogitari possit oratione, quam 
Plinius de Trajani laudibus recitavit; 
in ea tamen Trajanus melior majorque 
videtnr Princeps, quam Plinius, ora- 
tor. Nunc vero juvat expendere, quod 
quidam mirantur vixque intelligere se 
profitentur, quomodo et Plinius tantas 
Trajani laudes, Trajano prajsente, re- 
citare; quomodo eas Trajanus audire 
potuerit. At oratori semper decorum 
e^t virtutem Principis celebrare; et 
cum maxima est, quodam orationis im- 
petu fertur, nec timet ne nimis, sed ne 
satis dicat: ipsa Principis praesentia 
iidammatur, ardetque et suos et pub- 



licos sensus efFerre. Modestia autem 
omnes homines, Principes etiam decet. 
At vel modesti Principes suas laudes 
patiuntur; quod iis honoriticum, po- 
pulis gratum est. Pessima res est 
Princeps, qui laudes vel non audit, vel 
spernit. Praeterea privatorum homi- 
num virtutibus manent praemia: unum 
Principum virtutis prasmium, laudes. 
Denique nova erat Trajani fortuna; 
ne obscuraretur priorum Caesarum fas- 
tigio, debebat Plinius Caesarttm vitia 
iusectari, Trajanum publice laudare ; 
et Trajanus laudes suas pati, imujo et 
optare. Felix tantum Plinius, quod 
egregias laudaverit virtutes, quarum 
magna tum erat fama, et quae per to- 
tum postea Trajani principatum cre- 
vere. Post circumacta tot secula, vi- 
sosque tot Principes manet vigetque 
eadem laus, par admiratio. 

3 Pedibus ingredi. Plinius in Pane^ 
gyric. cap. 24. 

+ Lustrare saltus, Plin. in Panegy- 
ric. cap. 81. 

5 Gubernaculis adsidere, Plin. in Pa- 
ncgyrie. cap. 81 et82. 



VOL 



162 



APPENDIX 



gere fluctus, domitare ventos reluctantes, remisque transfretare 
obstautia treta. Certus corpora otio marcescere, valescere exer- 
citiis; decorum esse Principi, ut vel ejus voluptates belli memor 
riam imaginemque referant : alioquin in belli cogitationes defixus, 
quod sciret summam hanc esse Principum artem, ut pace bellum 
parent, belio pacis securitatem faciant. Ceterum cuncta in imperio 
eraut valida : in exercitibus disciplina, in foro aequitas, in proviiv 
ciis abundantia, in aerario opes. 1 Ubi igitur auditum est Dece- 
balum, Dacorum regem, same nobis memoratum, 2 Trajani absen- 
tia extolli, ingentem hoininum vim armari, bellum statim decre- 
tum est. Commea'us aliaque bello necessaria properari jussa. 
Praeter naturam militaris gloriae avidam, ardebat Trajanus illatas 
Romano nominisub Domitiano Principeinjurias ulcisci, et rempub- 
licam ignavis pecuniis, quae per singulos annos barbaris pender 
bantur, absolvere. Exscindendam quoque reputabat gentem in 
bella semper pronam, corporum vi, et, quod ferocius, spe aeterni- 
tatis ac melioris vitae, quam eorum animis indiderat Zamolxis, 3 apud 
eos numinis loco habitus. 

Inter hos belli apparatus, oI)iere Silius Italicus et Valerius 
Martialis, duo aetatis siue ingenia, mediocritatem non egressa. Hic, 
Bilbili, 4 in Hispania oriundus, ut ferebat literarum quas coluit 
jocosum genus, plus laudis quam fortunae obtinuit; in notandis 
vitiis sat lepidus, in vitandis haud ita felix : cum alios in Urbe irri- 
sisset, ipse in patriii irrisus tristem vitam finivit.* Contra Silio 
Italico 6 omnia fuere praeter ingenium : opes, honores, et, quae 
rariota sunt, potentia sine invidia, et in magna fortuna literarum 



1 tn arario opes. Nec tunc cerarium 
fuit spoliarium cwium, cruentarumque 
prcedarum scevum recepiaculum, sed pub- 
licarum opinn viriumque teinplum ac 
munimentum. Eadem in fiseo sanctita^. 
Opes tantiim ex Principis parcimonia 
et moderatione. Plin. in Panegyric. 
<v,p. 36. 

% Nohis memoratnm. Vide snpra A.p- 
pendicem Chronologicam ad annos 
V. c. 839. 841 etseq. ' 

3 Indiderat Zamolxis. Julianus, de 
i :saribus> p, 846. Zamolxis, servilis 



conditionis, sed sapientia apud Scy- 
thas Getasque, quorum pars erant Da- 
ci, divinitatem adeptus. 

4 Bilbili. Hispaniae Tarraconensis 
urbs fuit Bilbilis, cujus extant adhuc 
rtidera in monte Bambola, mille et quin- 
gentis ferme passibus ab urbe Cala- 
tayud. 

5 Vitam finivit. De Martialis morte 
scripsit Plin. Ep. iii. 21. 

6 Silio Italico. De ejus morbo mor- 
teque epistolam habet Plinius Ep. 
Iil.fi 



CIIRONOLOGICA, 



163 



amor et cura. At dum Virgiliuni, 1 quem preecipua religione cole- 
bat, imitari audet, exemplo fuit promtum esse prascellentes viros 
venerari, imitari arduum ; cunctaque preeter ingenium esse fortuiuc 
obvia. Neronianis temporibus ambigua vixit fama, quod crede- 
retur sponte accusasse. In Vitellii amicitia sapienter et comiter 
se gessit. Ex proconsulatu Asiae reportata gloria, maculam vete- 
ris industrias laudabili otio abluit; fuitque inter principes civitatis, 
vitam aut scribendo, aut doctissimis sermonibus terere solitus. Post 
suadentibus annis, in amcenissimo Campaniae secessu se continuit. 
Plures ibi ei villae,* quarum, cum inconstans sit elegantiarum libido 
et facilis opulentiae satietas, adamatis novis, priores negligebat. 
Multum ubique librorum, multum statuarum, multum imaginum. 
In hac eruditi luxus tranquillitate, insanabili clavo discruciatus, 
dolorisque impatiens, mortem inedia properavit. Annum quin- 
tum et septuagesimum excessit. Haud magna certe mortalitate, 
ipse tamen novissimus a Nerone factus consul, postremus ex omni- 
bus, quos Nero consules fecerat, decessit P 3 

/ 
A. u. c. 854. J. c. 101. 

Trajano Augusto IV. et Sexto Articuleio Pa^to consulibus. 
Senatus Trajanum exoraverat, ut quartum hunc consulatum 4 sume- 
ret. Ejus initia insignivere leges, quibus obviam itum cupiditati, 
ne quid libertatem impediret. Senatusconsulto Articuleiano 5 cau- 
lum est " ut de ndeicommissa libertate 6 praesides provinciarum in 



1 Dum Virgilium. Silio Italico fuit 
multum imaginum, quas non habebat mo- 
do, verum etiam venerabatur : Virgilii 
<ante omnes, cujus natalcm religiosius, 
qudm suum, celebrabat. Neapoli maxi- 
me, ubi monimentum ejus adire, ut tem- 
plum, solebat. Plinius Ep. 111. 7. 

2 Ei villa. lisdem etiam in locis 
plures fucre Silio villae. Erat enim 
f tXoxaXof usque ad emacitatis reprehensio- 
nem. Plin. ibid. 

3 Decessit. Vere beneque Plinius, 
ibid. Quod m? recordnntem, fragilitatis 
humance miseratio subit. Quid enim 
iam circumcisum, tam breve, qudm ho- 
minis vita longissimaJ An non videtur 
tibi Net'0 moddfuisse ? cilm interim ex iis 3 



qui sub illo gesserant consvlatum, nemo 
jam supcrest? Quamquam quid hocmiror? 
nuper Lucius Piso, pater Pisonis illius, 
qui d Valcrio Fesio pcr summum facinus 
in Africa occisus est, dicere solebat: Ne- 
minem se videre in senatu, quem consul 
ipse sententiam rogavisset. Tam angus~ 
tis terminis tantce multitudinis vivacitas 
ipsa concluditur. 

4 Quarium hunc consulatum. Plin. in 
Panegyric. cap.78. 

5 Senatusconsulto Articuleiano. Di- 
gcst. Libr. xl. Tit. 5. de Fideicommis- 
sariis libertatibus, Leg. 51. 

6 Fideicommissa libertate. Libertate 
codicillis, vel testamento, non tamen 
civilibus verbis, sed per preces, relicta 



164 



APPENDIX 



<c provinciis cognoscerent, licet heres non foret ejus provincias." 
Alterum postea, cum sufTecti fuissent consules Rubrius Gallus et 
Coelius Hispo, additum est senatusconsultum/ " ut si hi, a quibus 
" libertatem praestari oportet, evocati a praetore, adesse noluissent : 
" si, causa cognita, praetor pronuntiasset libertatem his deberi, 
f* eodeni jure status servaretur, ac si directo manumissi essent." 

Hiec inter clarior dignaque his temporibus acta est causa.* 
Gymnicus agon apud Viennenses 3 ex testamento celebrabatur. 
Hunc Trebonius Rufinus, vir egregius, in duumviratu 4 suo tolien- 
dum abolendumque curaverat. Cum negaretur ex auctoritate 
publica fecisse, cognitio coram Principe instituta. Trebonius egit 
ipse causam non minus feliciter, quam diserte. Dein cum roga- 
rentur sententia?, dixit Junius Mauricus, natura, et obitis sub 
Domitiano 5 periculis, virtutis et veritatis firmus, " non esse resti- 
<c tuendumViennensibus agona." " Vellem etiam," adjecit, "Romse 
" toili posse." Placuit agona tolli, qui mores Viennensium infe- 
cerat. Majori cum labe mansit in Urbe, quse eo amplitudinis et 
licentia? excessit, ut vitiis sit continenda. 

His perfunctus curis, Trajanus Daciam profectus est. 6 In 
Romana ripa aggesta jam erat ingens frumenti et commeatuum 



1 Senatnsconsultum, Quod a Rnbrio 
Gallo consule Rubrianum dictum est ; 
de quo vide Digest. loc. cit. leg. 26. ex 
Ulpiano. 

* Acta-est causa. Cui Plinius inter- 
fnit, ab optimo Principe in consiiium 
adsumtus. Piin. Ep. iv. 22. 

3 Apud Viennmses. Vienna, nunc 
Vienne, in Dauphind. 

4 Duumviratu. Ut Eoraae consuies, 
ita in coioniis et municipiis erant 
duumviri, qui populo prapsidebant. 
Eorum nomen saepe occurrit in nummis 
sicscriptumiiTiR. 

5 Sv.b Domitiano. Vide Appendicem 
Chronologicam ad annum u. c. 847. 

6 Daciam profectus er,t. Si vcteres 
tantum scriptorcs consuias, multa de 
beilo Dacico desiderantur. Inde ea, 
quse nunc pcicurrimus tempora, apud 
rfccentiores scriptorcs mrrum in nioduur 
confusasuntet turbata, Si attendissent 



hoc bellum fuisse traditum non fuga- 
cibus tantum iibrorum litCris, sed vi- 
vaci marmore, et mirabili opcre ana- 
glypticarum tabuiarum Columnae Tra- 
janae, quae tot secuiorum superstes ad- 
huc in Media urbe Roma extat, om- 
niumque oculis et admirationi patet ; 
sese ex iis, quibus haerent, ambagibus 
extricassent : maxime, si vetersun num- 
morum ct Inscriptionum subsidia adhi- 
buissent. Iis ducibus, bcllum Daci- 
cnm explanabo. At cum saepe sum 
iaudaturus ColumnamTrajanam, operae 
pretium est monere me sequi' Romanam 
editionem, quam ex delineatione Petri- 
Sartctis Bartoli, cum adnotationibu» 
Alphonsi Ciacconii et Joannis Petri 
Bcllori, Joannes Jaeobus Rossi cdidit. 
Colonna Trajana data in lucc da Gio. 
Giacomo de Rossi. Dacia autem, qusa 
in hoc bello toties memorabitur, minc- 
Transylvania, Wallachia, and Motdavia, 



CHRONOLOGTCA, 



165 



copia. 1 Nec Decebalus, audito non per legatos, sed ab ipso 
Trajano se peti, quidquam tentare ausus est. At, ut mos est bar- 
baris, quanto ant£ in audaciarn, tanto in pavorem 2 tunc pronior, 
suis se montibus abdidit, ut locorum difficultate et insidiis falleret. 
Itaque ubi primiim Trajanus advenit, transvecti commeatus; 3 con- 
stratoque navibus Danubio, impositoque ponte, trajectus exer- 
citus.* Tum Princeps, hostile solum ingressus, post initam de 
summa belli consultationern/ suovetaurilibus 6 Deos propitiavit. 
Dein milites adlocutus/ castra muniri 8 jubet, ne quis sit occasioni 
locus : ipse ubique pra?sens, operas consiliis juvat, dictis accendit ; 
et, cum amnibus passim intercepta esset regio, aut derivatae aquae,* 
aut pontes additi, 10 ut ferebat locorum natura, et itinerum neces- 
sitas. Interim exploratores misit/ 1 qui hostium positus viresque 
scrutarentur. Horum duo intercepti, et ad Trajanum adducti, 12, ubi 
sui latitarent docere coacti sunt. Penetranda erat sylva : ne ince- 
dentem militem moraretur, aut pugnantem impediret excisa est. 13 
Tum legiones in hostem ductae. 14 In conspectu stetere acies : 
Romana, aperto in campo, solitis armis, et fulgentibus aquilis insig- 



1 Commeatuum copia. Quam videre 
est in columna Trajaua. Tab. i. num. 
13 et 19. 

2 In pavorem. Trajanum enim vere- 
batuv Decebalus. Dio, lxviii. p. 772. 

3 Transvecti commeatus. Column. Tra- 
jan. Tab. n et m, 

4 Trajectus excrcitus. Column. Tra- 
jan. Tab. iv et v. 

5 Consultationem. Hac de re Traja- 
num pro tribunali, cum suis ducibus 
consultantem exhibet Columna Traja- 
na,Tab. vi. 

6 Suovetaurilibus. Sacrificia erant in 
quibus sus, ovis, taurus immolabantur. 
Trajanum his acris operantem videre 
estin Columna Trajana, Tab. vn. 

7 Milites adlocutus. Hanc adlocu- 
tionem habet Coiumna Trajana, Tab. 
viii. In eadem tabula videtur homo, 
tunica ima amictus, ceterum nudus, ab 
asino, aut potius mnlo excussus : sinis- 
tra cribrum, dextra clavam tenet, stan- 
teinque pro tribunaii Trajanum respec- 
tat. Ut opinor, est Dacorum ariolus, 
qnem miserant, ut Trajanum a bello 
deterrereat. Sic postea cum propiug 



instaret discrimen, Daci ad eum mi- 
sere, qui fungum ingentem perferrent, 
Latinis literis inscriptum : Burri socii- 
que omnes Trajanum hortantur, ut do* 
mum revertatur pacemque colat. Dio, 
lxviii. p. 772. Burios memorat Taci- 
tus, de Mor. German. cap. 43. 

b Castra muniri. Column. Trajan. 
Tab. ix. x. xi etxii. 

9 Derivatce aquce. Plinius quoque 
Ep. viii. 4. mcmorat immissa terris no- 
vafiumina, novos pontes fiuminibus injec» 
tos. In his operibus industria Sexti Ju- 
lii Frontini usus estTrajanus, ut testa- 
tur ipse Frontinus in Przefat. de Re 
agraria. 

10 Pontes additi. Column, Trajan. 
Tab. ix. xet xr. 

1 * Exploratores misit. Column, Tra- 
jan. Tab. xi. n. 105. 

12 Ad Trajunum adducti. Column. 
Trajan. Tab. xin. n. 116. 

13 Excisaest. Column.Trajan.Tab. 
xv et xvi. 

14 In hostem ductcs, CoIumQ. Trajag. 
Tab. xvi et xvn. 



\66 



APPENDIX 



nis: hostes, saltu defensi, gladiis, sudibus, sagittisquc armati, sua 
intcr vexilla ferarum monstra gestantes. Gravi praelio dimicatum 

:. Romanorum impetum equitatu adjutumnon sustinuere Dacif 
ingetfsque strages edita. 2 Trajano aliata ca?sa ducum capita. Is 
terrore utendum ratus, hostium capita 3 contis praefigi exponique 
jussit: eorumque castra flammis aboleri. 4 " Tum milites concione 
laudavit, 5 et ut feliciter ceepta grandioribus ausis promoverent 
adhortatus est. 

Barbari, sua clade territi, statim Trajauum adiere, 6 paccm oran- 
tcs. At is certus quanto nunc demissiores, tanto ferociores fore, 
ni graviore bello mulctarentur, eos acritcr increpuit, veterisque 
perfidia? admonuit: 7 u instare semper sceleri pcenas: sat magno 
u sanguine illud nondum fuisse expiatum. Scirent populum Roma- 
" num subjectis populis parcere, consulere amicis, at superbos et 
" divini humanique juris nescios contundere : eos non sua tantum, 
u sed externa quoque bella 8 provocare ausos : nunc quoque itu- 
" ros in exemplum, ut eorum cladibus discerent gentes quanto cum 
" discrimine lacesseretur Romana pax. Irent ergo ; belli aleam 
u experirentur ; ferro flammaque vastandam regionem defende- 
" rent." Ita dimissos mox secutus est Romanus nYiIes: abditos 
recessus specusque rimatur; et quidquid repertum, occidionc dele- 



1 Fefarum monstra. Longos draoo- 
nes hastis vmefixos gestabant Daci ; ut 
videre est in Column. Trajan. Tab. 
xviii. n. 134. et aiias saepe. 

x Strages edita. Colunin. Trajan. 
Tab. xvn et xvm. Insigne yictoriae 
Romanae, aerius videtur Jup-iter, elata 
dextra, torveque Dacosintuens. 

3 Hostium capita. Coiumn. Trajan. 
Tab. xix. Iuter frasc Qa.pi.ta atlixum 
quoque labarum Daeicum, praefixus 
Dacieus draco : ha?.c er/go capita Daco- 
rum sunt, non verd Roinanorum o!iin 
a Dacis interiectorurn, ut conjectabat 
eruditus Bellori. Observaverim capita 
Uostium Coustantino allata c\ columna 
Trajarta Ruphaelem Urbinatem routu- 
asse, et in egregiaro saam tabulani vic- 
toriae a Cbnstantino de Maxentio rela- 
t» traostttlisse. Neque id solum, sed 
alia" plurima et prgpstaytissima Ra- 
phael, Julius Romanus,Carolusle Brun, 



aliique summi bcllorum ct victoriarum 
pictores ex hac columna hausere, et 
numquam satis laudati imitatione anti- 
quitatem renovavere. Yetera, sed cgre- 
gia, e:<primere sumroae artis est. Nova, 
sed humilia, sed t'rij>ida, sed distorta, 
cudere vanum cst et ignobile. 

4 Fiammis aboleri. Column. Trajan.. 
Tab. xvni. 

5 Concione landavit. Column. Tra- 
jad. Tab. xix et \x. 

6 Tnyanum adiere. Column. Trajan. 
Tab. xx. n. 142. 

7 Perftdia' admonuit. Column. Tra- 
jan. Tab. xx. n. 143. 

3 Extevm quoque bella. Soeietas in- 
ter Deeebahim Dacorum et Pacorum 
Parthia? regem intercedebat. Calii- 
droraum quemdam in Mcesia eaptum et 
a Deeebalo muneri missum Pacor» 
memofat Pliuius Ep. x. 16. 






CHRONOLOGICA. 



16/ 



tum. 1 Has inter strages barbaros furor occupat: ipsi facibus 
armati discurntnt, 2, suaque tecta ignibus populautur : pecudes, 
armeuta coutrucidant ; in se ipsos saeviunt, nihil sibi perire rati, 
quod Romanorum manus effugerit. Matres, reiictis penatibus, 
difFugiunt, liberos, carissirria pignora, amplexae, et in vicinum 
amnem ultro praecipites, si aliud non sit efTugium. Adversus hunc 
furorem haud iinmota perstitit optimi Principis clementia. Ipse 
accurrit foeminas alloquitur, 3 orat " ne pereant : se de sontibus 
" poenas repetere : insontibus esse praesidio : eas sexu, liberos inno- 
" centia satis defendi : vivant, patrias terras retineant ; nec verbis, 
" sed beneficiis credant, ut Romani nominis amorem induant." 
At incassum : nihil movet fceminas furore et dolore amentes : 
maiius retinentis militis eluctantur, periculaque lacessunt, nihii 
solicitae dum communi suorum fato vivant aut occumbant. Inte- 
rim Dacorum equites peditesque amnem tranando superare adlabo- 
rant : multi aquis obruuntur ; alii in ulteriorem ripam aegre enatant, 
suorumve manibus attrahuntur. 4 Pars Daciae occupata manet 
victoribus, qui, exacta jam aestate, in hiberna se recipiunt; et, ne 
quid per hyemem auderent barbari, in eorum ripa munita castra ; 5 
simul ut labores voluptatibus levarentur, exstructum amphithea- 
trum ; 6 positusque arcus ; 7 victoriae monimentum : Principi addi* 
tum Dacici cognomeu. 8 



1 Occidione deletum. Column. Tra- 
jam Tab. xxi. 

2 Facibus armati discurrunt. Column. 
Trajan. Tab. xxi. Patet ex habitu in- 
cendiarios illos esse Dacos, non vero 
Komanos ; quod non ita advertit eru- 
ditus Bellori. 

3 Fceminas alloquitur. Column. Tra- 
jan. Tab. xxi. n. 145. 

4 Manibus attrahuntur. Column. Tra- 
jan. xxi et xxn. 

s Munita castra. Quae sub hyemis 
finem oppugnavere Daci, ut dicetur 
anno sequenti. Column. Trajan. Tab. 
xxir. 

6 Exstructum amphitheatrum. Co- 
lumn. Trajan. Tab. xxiii. Eruditi viri 
Ciacconius, Bellori, et ipse Scipio 
Maffei, qui hanc partem Coliunnas Tra- 
janae explanare voluit, haud videre hoc 
amphitheatro vicinoque oppido desig- 
jaari post bellicam hujus anni expedi- 



tionem hiberna otia castrensesque vo- 
luptates. Quod facile percepissent, si 
eorum animos subiisset insignis Taciti 
locus in Vit. Agric. cap. 21. Sequens 
hyems salnberrimis consiliis absumta; 
namque ut homines dispersi ac rudes, ed- 
que bello faciles, quieti et otio per volup- 
tates assuescerent, hortari privatim, adju- 
vare publice, ut templa, fora, domus ex+ 
struerent, laudando promtos, et casti- 
gando segnes — Paulatimque discessum 
ad delinimenta vitiorum, porticus, et bal- 
nea, et conviviorum elegantiam. Idque 
apud imperitos humanitas vocabatur, ciim 
pars servitutis esset. Porro cum id ne- 
mo hactenus observasset, inde apud 
recentiores omnes scriptores indigesta 
belli Dacici tempora. 

7 Positusque arcus. Column. Trajan. 
Tab. xxiv. n. 154. 

8 Dacici cognomen. In argenteo num- 
mo Musei Medicei apud Harduinum, 



16$ 



APPENDIX 



Antequam Trajanus ex Urbe disccderct, repetundarum reus jam 
agebatur Julius Bassus, 1 qui Bithyniam proconsul rcxerat. Vir 
minime malus, nec ullis avaritite sordibus inquinatus, incaut^ 
tamcn natali die Principis* et Saturnalibus* munuscula, quod lege 
etiam vetitum, acceperat miseratque. IIa:c exaggerabat Theo- 
phanes, unus ex Bithyniae legatis. Ad hanc causam tanto arrectior 
fuit civitas, quanto magis vacua, absente Principe. Multos quo- 
que movebat mcesta et squalida senectus Bassi, quem saepius in 
pericula revocatum dolebant. Accusatus.enim sub Vespasiano, et 
ad senatum remissus, diu pependerat, antequam absolveretur. 
Titum timuerat, ut Domitiani amicus : dein a Domitiano relega- 
tus est : revocatus a Nerva, sortitusque Bithyniam, in discrimen 
rursus adducebatur. At acriter accusatus, tideliter quoque defen- 
sus fuit. Et, licet ex severitate legis, censuisset Ba-bius Macer, 
consul designatus, lege repetundaruin Bassum teneri; prajvaluit 
tamen Csepionis Hisponis sententia, " salva Bassi dignitate, judices 
€t dandos." Imino ita placuit senatui, in facto, vetito quidem, nou 
tamen musitato, jure suo uti, quo valet et mitigare leges et inten- 
dere, ut Caepioni, ad censendum consurgenti, acclamatum sit, quod 
solet residentibus. 4 Valerius autem Paullinus non tantum asseu^ 



Selecta Opera, p. 748. imp. caes. 

NERVA TRAIANVS AVG. G E R M. 

capite laureato. In adversa parte, 
dacicvs cos. ii ii. p. p. Her- 

cules dextra elavam gerit, sinistra leo- 
nis exuvias. Testis quoque Dacicas 
victoria nummus argenteus, qui olim 
fuit in Museo Collegii Ludovici Magni, 

IMP. CAES. NERVA TRAIAN. 

avg. germ. capite laureato. In 
adversa parte, p. m. tr. p. coss. 
iiii. p. p. Victoria cum coronu et 
palma. Et in vetere Inscriptione apud 
Gruterum, p. 246. n. 6. 

IMP. caesar. dIvI 

nervae. f. nerva 

traianvs avcvstvs 

cermanicvs dacicvs 

PONTIF. MAXIMV3 



TRIE. POT. IIII. COSS. IV. 
VICTO DECEBALO. 

1 Julius Bassus. Ejus eausain egit 
PliuiusEp. iv. 9.et vi. 29. 

2 Natali die Principis. Natalis Tra- 
jani fuit dies 18. Septembris. In vetere 
Kalendario Herwartiano, xiv. kal. 

OCTOBR. NATALIS TRAIANI. 

Inde Plinius Ep. x. 28. Aliquanto tar~ 
diits, quam speraveram, id est, 15. Ka~ 
lend. Octobres, Biihijniam intravi. Non 
possum tamen de mord queri, cum mihi 
contigerit, quod erat auspicaiissimum t 
natalem tuum hi provincid celebrare. 

3 Saturnalibus. Saturnalia per quin- 
que dies mense Dccembri celebraban- 
tur. In vetere Kalendario Hervvar- 
tiano, xvi. kalend. ianvar. 

SATURN ALI A. 

4 Residentibus. In senatu dicturus, 
surgebat; cum dixisset, adsidebat, seu 
resfdebat. Vide Plin. Ep. ix. 13, 



CHRONOLOOICA. 



169 



sus e^t Caepioni, hoc amplius censuit ci referendum de Theophane, 
cum legationem renunliasset.''" 1 Arguebat enu^f" multain accu- 
" satione fecisse, qitae illa ipsa lege, qua Bassum aceusaverat, tene- 
" rent»ir." Hanc sententiam consules, quamquam maximae parti 
seuatus probabatur, non sunt persecuti; sane ne infringeretur 
legatOrum auctoritas. Paullinus tamen et justitiae famam ct con- 
stantia? tulit. Misso senatu, Bassus magna hominum frequentia, 
tnagno clamore, magno gaudio exceptus est. Dignitatem neinpe 
et venerationem addit nomen periculis notum. 

Agrippa, rex, 2 mortem obiit. Romanis rebus magis, quam exter- 
BUm hominem decebat, sub Caio Claudioque Principibus fuerat 
immixtus : laudem tamen postea meritus ob fidem et constantiam 
in Judaico bello, cum socius Vespasiano Titoque adfuit. Tristior 
fuit Helvidiarum sororum 3 casus. Utraque a partu, utraque 
filiam enixa decessit. Praeter juventutem moresque honestissimos, 
eas in summo claritatis fastigio collocaverat egregia patris avique 
virtus et nunquam intermoritura memoria. Mcerorem anxiamque 
solicitudinem addebat ex optimo sanguine uuicus frater superstes. 

A. u. c. 855. - j. c. 102. 

C. Sosio Senecione III. L. Licinio Sura consulibus. Deceba- 
lus, reparato per hyemem exercitu, excitisque in auxilium Sanna- 
tis, castra, Tapis viciua, 4 obsidioue cinxit. Ha?c quidem pulcher- 
riina bellorum pars vulgo barbaris ignara, ob rude ingenium et 
machinarum inopiam. Ejtis usum artesque superioribus adversus 
Domitianum bellis Daci didicerant. Jamque castrorum muros pars 
ariete quatiebat, 5 dum alii sagittis Romanos petunt, qui e murorum 



1 Legationem renuntiasset. Ne viola- 
retur legatorum dignitas, legati, nia- 
nente legatione, non accusabantur. 
Ante tamen Norbano, homini fiagi- 
tioso, legati nomen prsesidio non fue- 
rat. Plin. Ep. m. 9. 

2 Agrippa rex. Jnstus Tiberiadensis 
apud Photium, Bibliothec. cod. 33. 

3 Helvidiarum sororum. Plinius Ep. 
IV. 21. Be Helvidiis, avo et patre, 
dictum in Appendice Chronolo^ica ad 
A. U. C. 325 et 347. 



4 Tapis vicina. Unus Dio, lxviii. 
p. 772. Tapas memorat. Locus ille 
Dacice haud procul iuit a campo, in 
quo mox pugnatum est. Quidam vo- 
lunt campum iilum eumdem esse, qui 
nunc dicitur Keresztes-niezo, in Comi- 
tatu Torda. At campus ille ab itinere 
Trajani alienissimus- et remotissimus 
est. Crediderim pugnatum csse inter 
Temesvar et Lugos. 

5 Ariete quatiebat. Column. Trajan. 
Tab, xxiii. n. 160, 



!70 



APFENDIX 



summo propinquos hostcs et machinas obruere conantur. Ubi 
Trajanus castrormp necessitatem audivit, statim profectus est, opem 
iaturus; et, ne retardaretur, jumenta impedimentaque navibus 
imposita : ' ipse cum lectii ducum militumque manu navem con- 
scendit, castraque noctu penetrat. 2 Tum terrorem, quo nihil adver- 
sus barbaros validius, intendens, pnvmissis speculatoribus et equi- 
tum turma in cataphractos Sarmatarum equites 3 impetum facit. 
Ii improviso adsultu consternati, in fugam vertuntur, 4 paucis temere 
et e longinquo sagittas ejaculantibus : alii, dum praecipiti cursu 
fugiunt, procidunt, et, ob aniiorum pondus ad resurgenduni invalidi, 
equorum pedibus proteruntur. 

Reversis speculatoribus Trajanus id accepit, s antequam in hos- 
tium conspectum venisset. Haud dato temporis spatio, ut Daci r 
qui vicinam sylvam occupabant, consilio fugave saluti consulerent, 
in eos immisit equitem, quem sequebantur legionarii. Ulic fero- 
citer pugnatum. 6 Hostes, licet Sarmatarum iuga et repentino 
suo discrimine turbati, at quod mors servitusve immincret in despe- 
rationem acti, impetum sustinent. Miscentur acies: conseruntur 
manus : ictus agglomeranttir. Hubc inter strages edit eques. Ac 
tandem victi, at non inulti, et multo cum sauguine Romano Daci 
late procumbunt. Qui superant, vinclis onusti. Capta signa, arma, 
commeatus. 

Spevictoria* tam cito in luctum versa consternati undique animi: 
nulla jam fugae consilia : unica iii victore salutis spes. Accurrunt 
patres, 7 libeios manu trahentes, humerisve gestantes, matres filios 
sinu complexae, honestseque puellae ; prasmissis, qui clementiam 
Principis implorarent, Trajanum adeunt, supplices manus preces- 
que offerunt. Is tali visu permotus, veritus tamen ne praecipiti 



1 Navibus imposita. Coltimn. Trajan. 
Tab. xxm. xxiv et xxv. 

2 Noctu peneirat. Quod demonstrant 
acceusaR faces signis imposita*. Co- 
lumn. Tra jan . Tab. X xm. 

3 Cataphrados Sarmaiarum eq 
Column. Trajan. Tab. xxir. n. 147. 
Ex hoc Cokunnae Trajana? loco homi- 
nes equosque cataphraetos hausere re- 
centiores pictores. 

4 ln fugam verluniur. Coiuinn. Tra* 



jan. Tab. xxvr et xxvri. 

5 Trajanm id accepit. Column. Tra- 
jun. Tab. xxvi. n. 160. 

6 FerocUer pugnatum. Column. Tra- 
jan. Tab. xxvn et xxvin. In tabula 

xxvu. n. 16£. aeriam videre est Deam, 
q.iam Romani in pra^lio propitiam aut 
oravere, ' aut credidere. Pugnathm, 
utmodo dixi, inter Temesvar etLugos. 

7 Accurrunt patres. Colunin. Trajan, 
Tab. xxvm et xxix. 



CHRONOLOGICA. 



171 



indulgentia belli finem retardet, consultat; mox, clementiu severi- 
tati antehabita, miseros in fidem recipit. At ejus animtim altius 
penetravit tristior visus, Principisque humanitatem aperuit. Nempe 
Romanorum multi aderant acceptis in praelio vulneribus invalidi : l 
fomenta quidem et medicamenta apponebantur. At iis ligandis, 
ob laesofum multitudinem,praest& non esse parem fasciarum nume- 
rum videt Princeps : statim vestem suam discindit, 2 sanguinem 
pro se, pro patria, fusum reverens, certusque Principalem orna- 
tum m eorum usus recte cedere, per quos valet et splendescit. 
Caesis autem aras strui, et per singulos annos iis parentari jubet.* 

Inter has curas, publicae securitatis non oblitus, et ut in fidem 
recepti contineantur, praecaveaturque hostis, tanto formidolosior, 
quanto ejus recessus magis penetrabantur, nova exstrui castra 
imperat. Dum fervent operae, carrobalistas 4 ceteraque bellica 
instrumenta disponi curat, ut, hostem mox quaesiturus,, decretoria. 
tandem, si fieri possit, pugna conmgat. Interim Lusius Quietus s (is 
ex Maurorum gente, equestrem militiam in castris Romanis secu- 
tus, dein exauctoratus, a Trajano ob militarem virtutem et expe- 
rientiam revocatus) in interiorem Daciam cum legionum vexillis 
ante missus, tum ut hostium vires distraheret, tum ut bellum latius 
spargeretur, victor rediit : vastatis campis, hostibusque justa acie 
superatis, 6 captivorum agmina secum ducebat, qui castris clausi 
sunt. 7 Mirum ut legionarius miles, diu disjunctus., periculorum 



1 Vulneribus invalidi. Column. Tra- 
Jan. Tab. xxix. n. 169. 

r Vcstem suam discindit. Dio, lxviii. 
p. 773. 

3 Parentarijubet. Dio, ibid. 

4 Carrobalistas. Column. Trajan. 
Tab. xxx. n. 170. Hic videre est 
Carrobalistas, quas accurate deseripsit 
Vegetius, de Ke militari, n. 25. Legio 
autem non tantum militum numero, sed 
etiam genere ferramentorum vincere con- 
suevit. Primum autem instruitur jacu- 
lis, quce nullce loricce, nulla possunt scuta 
mfferre. Nam per singulos centurias sin- 
gulas carrohalistas halere consuevit, qui- 
bus muli ad trahendum, et singula con- 
tubernia ad armandum vel dirigendum, 
hoc est ? widecim homines deputantur. 



Nam hce qnanio majores fuerint, tanto- 
longius ac fortius tela jaculantur. Non 
soliim autem castra defendunt, verum 
etiam in campo post aciem gravis arma- 
turce ponuntur. Adquarumimpetum, nec 
cquites loricati, 7iec pedites scutati pos- 
suni obstare. In una autem legione quin- 
quaginta quinque carrobalista esse so- 
lent. Aliam balistam videre est in ea- 
dem columna. Tab. xlv. n. 202. 

5 Lnsius Quietus. Dio, lxviii. p. 
773 et 786. Spartianus in Hadrian. 
cap. 5. 

6 Acie superatis. Column. Trajan. 
Tab. xxx et xxxi. 

7 Castris clausi sunt. Column. Tra- 
jan. Tab. xxxn. n. 174. 



172 



APPENDIX 



superstes, tamdeni obvius in mutuos amplexus ruebat; 1 sua quis- 
que facmora ostentantes. Eorum laetitia Principis humanitate et 
liberalitr.te cumitlata. Laudata enim pro concione* militum 
virtute, singulis dextram suam osculandam permisit ; * addiditque 
douativum. 4 

At dum castra laudibus Principis exercitusque gaudiis persona- 
bant, auditum est quo furore in captivos Romanos sapvirent barbari. 
•!NulIis parcebant tormentis : foeminaeque, ut fert eorum natura, 
quanto imbellior, tanto atrocior, in lnic barbarie viris borridiores. 
Laetae superbaeque, facibus armata?, nudos revinctisque manibus, 
captivos accipiebant: post ludibria, aliae capitis vertici, aliae hume- 
ris, aliae brachiis, aliae aliis membris ardentes faces admovebant. 5 In 
his cruciatibus haud desiderata Romana constantia: non auditi 
hnbelles questus, sed firmae voces Deos Romanosque ultores mini- 
tantium. Eorum suppliciis exarsit Trajani exerckusque indignatio. 
Ciunque commeatus, quos subditi Daci advexerant, 6 fuissent 
recepti, transmissus est amnis/ ut, superato Dtcebalo captaque 
ejus regia, finis bello imponeretur, et cccisorum manes placa- 
rentur. 

Primiim occupata castra, 8 qua? hostis deseruerat; ibique relicti 
veterani, et addita mummenta, 9 ut tutius pra?sidium agitarent. Cum 
disciplinae ctiram vigilantiamque IO iis commendasset Princeps, 
processit exercitus. At ne quos temeritas efferret, Trajanus, habita 
coiicione, 11 monuit (i ut formidolosum hostem locaque ignota pcri- 



1 In mutuos amplezus ruebat. Colnmn. 
Trajan. Tab. xxxn. n. 175. 

~ Proeondone. Column. Trajan. Tab. 
*XXH. n. 173. 

3 Oscnhandam permisit. Column. Tra- 
jan. Tab. xxxiii. n. 177. 

4 Donativum. Column. Trajan. Tab. 
xxxn. n. 176. 

5 Ardentes faces admovebant. Columni 
Trajan. Tab. xxxm. n. 178. 

6 Advexcrant. Column. Trajan. Tab. 
XXXIII ctxxxiv. 

7 Tramissm esl amnis. Column. Tra- 
jan. Tab. xxxiv. n. 182. Ubi in Co- 
lumna Trajana occurrit amnis fiuvi- 
usve, Ciaeconius, quem secutus est eru- 
ditpis Eeliori, semper interpreiatur 



Danubium, aut Tibiscum. Atjampri- 
dem DamibiiimTibiscimique the Teisve, 
superaverat Trajanun. Jain Sarmize- 
gethusae propinquabat. Ergo trajectus 
est amnis Temes, qui in Ttbiscum in- 
fluit, functo navibus ponte. M obser- 
vasse intererat, ut loca temporaque 
distinguc.rentur. 

* Occupata castra. Column. Trajan. 
Tab. xxxiv et xxxv. 

9 Addiia munimenta. Column. Tra- 
jan. Tab. xxxv. 

J ° Curam rigilardiamque. Column. 
Trajan. Tab. xxxv. n. 185. 

11 Habith concione. Column. Trajan. 
Tab. xxxvi. n.186. Existimavere eru- 
diti Ciacconius et Beilori hic repra> 



CHRONOLOGICA. 



173 



€i culisque septa praecaverent :" simul jussit u propinquam caedi 
" syivam/ addi munimenta, ne hosti latibulum suffugiumve foret." 
Cum nihil intutum sineret Imperatoris soiertia, Daci misere legart 
to3, z qui pacis conditiones offerrent. Territo, nondum iYacto, hoste, 
" abire et belli aleam experiri" jussi sunt. Tum Trajanus, sacris 
operatus, 3 lustratoque suovetaurilibus exercitu, concionem habuit ; 4 
hortatus milites, " mactarent animis : graviores quidcm, at supre- 
" mos, labores instare : iis, superata gente hactenus invicta, 5 aeter- 
" nam sibi Romanoque nomini famam adserturos." Imperatoris 
oratione laudisque cupidine alacres, pars sylvam exscindit ; 6 alii 
spargunt per agros incendia, casteilaque succendunt ; aiii intercep- 
tos hostes capdunt, eorumque capita contis prarfigunt ; 7 severitatis, 
quse ceteros manet, exempia. Trajanus, pone secutus, tramisit 
pontem; 8 et quae cis transque pontem erant incendi jussit, 9 ne, dum 
Sarmizegethusae propinquaret, inde turbaret hostis, nihil tum ausus, 
sed, viso Principe, in montes cum vexillis suis profugus. 10 

Tum nova structa castra; 11 cumque bellum propiiis premeret, 
venit Dacorum legatio, nonjam comatorum, sed pileatorum/ 2, quos 



•entari Dacorum legationem. At nec 
vestis, nec calceamenta Dacica sunt, 
sed Romana. 

1 Ccedi sylvam. Column. Trajan. Tab. 

XXXYI. 

2 Daci misere legatos. Column. Tra- 
jan. Tab. xxxvi etxxxvn. 

3 Sacris operatus. Column. Trajan. 
Tab. xxxvii. n. 187. 

4 Concionem habuit. Column. Trajan. 
Tab. xxxviii. n. 190. 

5 Hactenus invicta. Plin. Ep. viii. 4. 

6 Sylvam exscindit. Column. Trajan. 
T«ib. xxxviii etxxxix. 

7 Contis prcefigunt. Column. Trajan. 
Tab. xxxix. 

8 Tramisit pontem. Column. Trajan. 
Tab. xl. n. 192. Hic adhuc errant 
eruditi Ciacconius et Bellori, cum 
notant Trajanum trajicere Tibiscum. 
Pons, de quo nunc agitur, ilie ipse cst, 
qui in Tabula Theodosiana dicitur 
Pons Augusti; et signatur xv. id est, 
quindecim millibus distans a Sarmize- 
gethusa. Pons ille ligneus fuit, et pilis 
Buftultus, nt videre est in columna Tra- 
jana, loc. cit. Impositus autem erat 
torrenti, qui in anmem Temes influit ; 



ut recte observavit emditus d'AnvilIe, 
Mtmoires de V Acadhnie Royale des Li- 
scriptions, Vol. xxvm. p. 448. 

9 Incendi jussit. Coiunm. Trajan. 
Tab. xxxix et xl. 

10 Profugus. Colnmn. Trajan. Tab. 
lx. n. 193. 

11 Structa castra. Column. Trajan. 
Tab. xl et xli. 

I7- Nonjam comatorum, scd pileatomm. 
Dio, Lxvin.p. 773. Jornandes in Go- 
thic. p. 86. Coimnna Trajana, Tab. xli. 
n. 195. pileatum exhibet Dacorum le- 
gatmn, Trajani genua advoiutum, sup- 
plicesque tendentem manus. Pileus 
Dacieus haud absimilis est pileo, quo 
utitur Venetiavum dux, cornu ante re- 
curvo. Contra in Columna Trajana, 
Tab. xxxvi. videre estcomatum, Daco- 
rum legatum. Ex Scythicis institu- 
tionibus videtur esse piieatorum et co- 
matorum distinctio. Du» enim erant 
apud Scythas hominum conditiones: 
aitera, regius sanguis et nobilitas quae 
pileis utebatur: altera plebis, quae 
duos boves unumque plaustrum habe- 
bat, ideoque octipes dicebatur. Lucia* 
nus, in Dialogo, Scytha, p. 340. 



174 APPENDIX 

Daci habent primores, e quibus regum saccrdotunique fit dclectus. 
Ii, positis armis, genuaque Principis advoluti, pacem orant suppli- 
ces; testantes " Decebalum, 1 quidquid Princeps voluerit, factu- 
" rum ; ipsumque venturum, ut colloquio pacis conditiones ineant ; 
" sin minus mittat, qui cum co transigant." Id magis ex digni- 
tate imperii Romani visum. Missi Sura et Claudius Livianus,* 
prietoriarum cohortium preefectus. At ne cum iis quidem congredi 
ausus est Decebalus animo perfidus, ideoque timidus. Dixit " se 
" alios missurum legatos." 

Regem illudentem indignasque trahentem moras non tulit Troja- 
nus: jussa vexilla legionum 3 montes, quos hostis insederat, scrutari, 
<him ipse/ cum legionum viribus suggressus, pramiittit Lusium 
Quietum, qui cum ala Mauroruin 5 terrorem facerct. Is manum 
hostium offendit in preces potius, 6 quam ad prEelium pronam At, 
urgentibus Imperatoris mandatis, plerique Dacorum caesi sunt : 
ceteri fugii se proripuere : nec libuit per colles saltusque eos inse- 
qui. Princeps semper meliora ratus, quae tutiora, in occupato 
loco castra communiit. 7 Ibi expetitus nova legatione, humaniter 
quidem dataque dextra iegatos excepit: 8 at, sioistra gladio admota, 
" ite, inquit, et renuntiate adversus perfidos bella non verbis, sed 
" gladiis, profligari." Mox hostem petit^ qui non longe aberat. 
Aggestis, in castrorum modum arborum truncis 9 ut balistae cete- 
ranjue belli machinoe defenderentur, lecta legionum vexilla fundi- 
toresque 10 et SarmatarumJ Germanorumque auxilia pugnam inire 
mandat. Pars hostium, ad resistendum invalida, improsperum 
ccrtamen subiit, dum alii vicinam sylvam caedebant, 11 ut victor 



p. 773. 

z Sura et Claudius Livianus. Dio, 
ibid. 

3 Vexilla legionum. Column. Trajan. 
Tab. xlii. Illa legionum vexilla dici- 
mus dctachmcnts. 

4 Dvm ipse. Column. Trajan. Tab. 
XLIII. n. 198. 

5 Cum ala Mavrorum. Column. Tra- 
jan. Tab. xliii. In hac tabula obser- 
vare est equites Mauros, calamistratos, 
sine stragulis epiphiisque equis insi- 
dentes. Pars etiam cquos regit sine 
frapno. 

,J hi preccs potius. Column. Trajan. 



Tab.xLiv.n. 199. 

7 Castracommvniit. Column.Trajan. 
Tab. xlv. n. 200. 

8 Legatos excepit. Column. Trajan. 
Tab. xLv.n. 201. 

9 Arborum truncis. Column. Trajan. 
Tab. xlvi. n. 203. 

10 Funditorcsque. Cohimn. Trajan. 
Tab ? xlvi. n. 205. Insignis hacc talnila, 
quae funditores lapides sinu tenentes et 
ejaculantes, Sarmatas hamatis loricis 
a?reis tectos, Germanos pectus mulqs 
praeliantes exhibet. 

11 Sylram ccedcbant. Column. Trajau. 
Tab. xlvii. 



CIIRONOLOGICA. 



175 



exercitus progredi prohiberetur. At id quoque infeliciter cessit. 
Superatii acie, occupata est sylva ; et, quod prope esset Dacorum 
oppidum, castra posuit Trajanus, 1 cunctaque ad obsidionem para- 
vit. Quo autem essent loco hostium res docuere captivi* ad eum 
adducti. Ante oppidum castra munierant Daci; 3 ipsisque ante 
castra stantibus, pugnandum fuit. Adversus eos missi libratores, 4 " 
sigittarii, aliique levioris armaturae, qui, edita hostium strage, eorum 
castra asseribus tantum compacta 5 potiti sunt. Tum oppido propin- 
quatum. Obsidionis cura Maximo demandata. 6 Is sororem Dece- 
bali intercepit ; milesque, acta testudine, 7 oppidum expugnavit. 
Pars hostium, quae haud procul tendebat, auxilium oppido latura, 
in communem ruinam tracta, 8 non ignave tanien, sed fortiter pug- 
nando, periit. Interea excisa hostium castella montibus imposita: 
capta magna armorum hominumque vis : recuperatum quoque 
sgnum sub Domitiano Principe Duceque Fusco amissum. 9 Tot 
prassidiis nudata patuit tandem Sarmizegethusa, 10 Decebali regia. 
Ducibus legionumque praecipuis ad consilium adhibitis censuifc 
Trajanus 1 ' " periculosam fore festinationem ; bella arte et pruden- 
" tia profligari, momento corrumpi : hactenus nihil temeritati 
fi datum : parum Romani sanguinis, si tot tamque varia, quae susti- 
$i nuerant, praelia numerarentur : incruentam nunc posse esse 
" victonam : Decebalum ultro in deditionem venturum. Supre- 
" mam hanc sibi laudem adderent; eaque se reipublicae approba- 
# rent. Adesse sibi loci opportunitatem, aquae copiam, 1 * parata 



1 Castra pcsuit Trajanus. Column. 
Trajan. Tab. xlviii. n. 209. 

2 Docuere captivi. Column. Trajan. 
Tab. xlviii et xlix. n. 210. 

3 Munierant Daci. Column. Trajan. 
Tab. l. n. 212. 

4 Libratores. Column. Trajan. Tab. 
xlix. Hic videre est libratorem ; 
qui sinistra lapides sinu continet, dex- 
trajacit. 

s Asseribus tantum compacta. Coiumn. 
Trajan. Tab. l. n. 212. 

6 Maximo demandata. Dio, lxviii. 
p. 773. 

7 ActQ. testudine. Column. Trajan. 
Tab. l et li. insignes tabulae testudi- 
*iis Romauae imagine. 



8 In commvnem ruinam tracta. Co- 
lumn. Trajan. Tab. lii. 

9 Fusco amissum. Dio, Lxvnr. p. 
772. De Fusco vide Appendicem Chro- 
nologicam adA. U. C. 942. 

10 Sarmizegetkusa. TJrbs Dacise prin- 
ceps, cujus manent adhuc rudera in 
loco, qui nunc dicitur Varhel, in Tran- 
sylvania. Amplissima fuit, si ad cam 
quoque referas rudera, quae videntur 
in Haczek. Sed forte oppidum fuit 
Sarmizegethusae vicinum. 

1 1 Censuit Trajanus. Column. Trajan. 
Tab. liii. n. 216. 

IZ Aquce copiam. Column. Trajan. 
Tab. uv. n. 218. 



176 



APPENDIX 



u castra. Commeatus tantum 1 importarent, et belli finem oppe- 
" rirentur." Illati castris commeatus. Nec lenta fuere Dece- 
bali obseqnia. Is enim reputans rerum suarum angustias, regiam 
hosti perviam, iusuper anxius sororis sua? sorte (et apua\barbaros 
sororum amore nihil vaiidius) statuit, ut illi sibique consuleret, 
Trajanum adire, veneratione obsequioque pacem emercari, quam 
iniringere et forte in hostium exitium vertere penes se foret, si 
umquam faveret fortuna. Itaque ad Trajanum mittit, 2 qui veuiam 
pacemque orent supplieiter, eum ad quaevis Principis imperia 
paratum testentur, hasque pacis conditiones offerant: " Deceba- 
u lum arma, 3 machinas, earumque artifices traditurum : deditu- 
" rum transfugas; Sarmizegethusae propugnacula diruturum : num- 
w quam milite Romano usurum : nec quemquam Romanorum 
u umquam excepturum : agiis, quos ex viciuis populis occupaverat, 
f l decessurum : amicos hostesquc habiturum, quos amicos hostesque 
" haberet populus Romanus." Pacis conditionibus~ annuit Ti aja- 
nus; jussitque legatos dari, 4- qui eas Romam . ad senatum perfer- 
rent. Tum Decebalus cum regni primoribus et frequenti populo 
Trajanum adiit: 5 eum genua advolutus veneratus est, pacta et 
conventa jurejurando iirmavit: se ante hostem, nunc sociorum 
fidissimum fore patriis exr.ecrationibus tanto impensiifs obtestans, 
quanto mente perfidior. At ultra regis perfidiam Trajani provi- 
dentia. Antequam Urbem repeteret, diruta a Dacis Sarmizege- 
thusa? propugnacula : 6 ab eam posita castra, 7 structaque tropaea/ 



1 Commeattts tantum. Column. Tra- 
jan. Tab. uv. n. ii\9. 

2 Ad Trajamm mitiit. Dio, lxviii. 
p.773. Column. Trajan. Tab. liv. 

3 Decebalum arma. Dio, loc. cit. 

4 Legatos dari. Dio, ibid. 

5 Trajanum adiit. Dio, lxviii. p. 
773 et 774. Coiumn. Trajan. Tab. 

LV etLVI. 

6 Sarmizegethusa? propugnacula. Co- 
lumn.Trajan. Tab. lvi. n. 225. 

7 Posita castra. Dio, lxviii. p. 774. 

8 Sprtictaque tropaa. Column. Tra- 
jan. Tab. lviii. Egregia tabula, in 
qua speetare est, praetor Victoriam, 
quae Clypeo victoriam Dacicam inscri- 
bit, arma, vestes, signa Daeorum et 
Sarmatarum, qui eorum sccii fuere. 



Tum cusi nummi plurimi cx anro, ar- 
gento, et a-re, Dacica? victoria? testes. 
Eos inter duo omnino insigne.s sunt ob 
temporis notam, quos laudat eruditus 
Fabretti, de Columna. Trajani, p. 275. 

IMP. CAES. NERVA TRAIAN. 
AVG. GERM. DACICVS. P. M. Ca- 

putTrajani. In aversa parte, tr. p. 

VII. IMP. I 1 1 1. COS. IIII. DES. 

v. s. c. Koma tropa^o insidens, ante 
quam Imperator sinistra. hastam tenet, 
Dacum genuflexum offerens. Fuit et I 
in Museo Coilegii Ludovici Magni ex 
a?re magno nummus paulo ante,et nun- 
tiata jam pace, cusus: imp. caes. 

NERVA TRAIAN. AVG. GERM. P. 

m. tr. p. vi. capite laureato. In 
aver&a parte, imp. im. cos. uu. 



CHRONOLOGICA. 



m 



victoriae monumentum. Redditi Sarmatis Jazygibus 1 agri, quos 
Decebalus occupaverat. Castra, quae eo bello munierat Trajanus 
validis praesidiis firmata. Tum legionem,* qUam praesidem vindi- 
cemque pacis relinquebant, adlocutus, Romam profectus est. 

Urbem, ante bellum optimi Principis admiratione defixam, conti- 
nui victoriarum nuntii in victoris laudes transtulerant. Idem 
omnium sermo: omnium oculi auresque in Daciam versae. Prout 
quisque aut locorum scientia, aut veterum temporum historiis exer- 
citatus, castra, praelia, ceteraque belli eventa enarrabat, et Princi- 
pis victorias cum priscorum imperatorum victoriis conferebat. 
Haec per fora, per domos, per insulas, per publica privataque loca 
celebrabantur. In hoc laudum concentu auditae tamen Bithyno- 
rum querelae. Nuper Priscum Varenum 3 adversus Julium Bas- 
sum advocatum postulaverant et acceperant. Proconsul posted ad 
eos missus Varenus. Eum nunc reum agebant, et inquisitionem 
postulabant. Causa magna contentione acta. Intercessit senatus- 
consultum, quo Vareno defensionis causa evocare testes licuit. 
Illud Bithyni apud absentem Principem 4 criminati sunt. Ad sena- 
tum a Principe remissi, criminari non destitere. Mox eos accusa- 
tionis, ut temere inchoatae, poenituit ; 5 et Principi utrum vere eos 
poeniteret fuit judicandum. Qua. in re miram provincialium natu- 
ram sortemque juvat observare. Hos si difficilius audieris a provin- 
ciarum rectoribus vexantur: si facilius, vexant provinciarum 
rectores. Ade6 difficile est mortalibus intra aequi verique fines 
*€onsistere. 

Varia quoque fama jactatum estNepotis, praetoris, edictum. 6 Is, 
ut venalia advocatorum ingenia coerceret, brevi edicto accusatores 



des. v. p. p. s. c. Pax sedens sinis- 
tra hastam tenet, dextra oleam gerit. 

1 Sarmatis Jazygibus. Quorum agri 
erant cis Tibiscum, ubi nunc Iaz-berin, 
Agria, §c. Eos in Romanorum commi- 
litium adscitos vidimus supra Hist. 
III. 5. 

z Tum legionem. Column. Trajan. 
Tab. lvii. n. 227. Legionem illam, 
praesidio relictam in Dacia, fuisse Ter- 
tiamdecimam Geminam docent multa 

VOL. V, 



monumenta in Dacia reperta. Eam ex 
Pannonist transtulerat Trajanus ; et 
Dionis tempore erat adhuc in Dacia. 
De Legionibus diximus satis ad Hist. 
ii. 6. 

3 Priscum Varenum. Plin. Ep. v. 20. 

4 Absentem Principem. Piin. Ep. vi, 
13. 

5 Temere inchoatce, pcenituit. Plin, 
Ep. vii. 6. 

6 Nepotis, prcetoris, edietum. Plin. 
Ep. v. 21. 

M 



175 



APPENDIX 



reosque admonuit " exiecuturum se, qiue senatusconsulto conti- 
" nebantur." Suberat senatusconsultum, quo omnes, quidquid 
negotii haberent, jurare, priusquam agerent, jubebantur, " nihil se 
" ob advocationem cuiquani dedisse, promisisse, cavisse." Peractis 
tamen negotiis, permissum pecuniam dumtaxat decem millium 1 
duri. Alii przetorem carpebant, " qu6d publicos mores emen- 
u daret." Alii laudibus attollebant, " qu6d rem pulcherrimam 
" turpissime vaenire non pateretur." Dum fervebant diversa senti- 
entium animi, forte Sollers, vir praetorius,* a senatu petiit, " ut 
" sibi institui in agris suis nundinas permitteretur." Contradixe 
runt Vicentinorum legati. 3 Iis adfuit Tuscillus Nominatus. Mox, 
dilata causa, ab advocatione destitit; amicorum sermonibus 
perterritus, qui monebant ne desiderio senatoris 4 tam pertinaciter, 
prcesertim in senatu, repugnaret. Talem inconstantiam a^gre tulit 
Nepos; et cum, alio senatu, Vicentini sine advocato intrassent, 
Nepos eos interrogavit " an Tuscillus gratis adfuisset:" responde 
runt, " sex millibus nummum ;" s ( ' an rursus aliquid dedissent," 
dixerunt, " mille denarios." 6 Secuta statim Nepotis postulatio 
circa Tuscillum. Is in senatum inductus/ ipse pro se egit; 
multas preces, multum Iacrymarum fudit : tota actione (quod et 
favorabilius et tutius) deprecari magis, quam defendi visus. Abso 
lutus est sententia designati consulis Afranii Dextri. 8 Censuit 
" liberandum, qui in hoc genus culpae non fraude incidisset, nihil 
<l que dignum animadversione admisisse convinceretur." Adsense 
runt omnes praeter Flavium Aprum. Is " interdicendum Tuscillo 
" advocationibus in quinquennium" censuit. Neminem auctori 
tate sua traxit. A quibusdam etiam reclamatum, cum, prolata 
lege de senatu habendo, Dextrum jurare coegit " c republica esse 
" quod censuisset." Nigi inus, tribunus plebis, cum non hominem ; 



1 Decem millmtn. Afigl. 831. 6s. Sd. 
De pramiis eloquentiiE vide jam 
dictaAiinal. xi. ?. 

a Sollera, vir ymtorius. Plin. Ep. 
v. 4. 

3 Vicentinorum legati. Vicentia, nune 
Vicenza, in Venitian Lornbardy. 

4 Desiderio senatoris. Piin, Ep. v,14. 



s Sex millibns nnmmfan. Angl. 50/. 

6 Mille denarios. Angl. 331. 6s. 8d. 

7 In senutum inducius. Plin. Ep. T 



14. 

8 Afranii Dextri. Is mox consul in* 
terfectus est, incertum sua, an suoruro 
libertorura manu, scelere an obsequio, 
PJin, £p. viii. 14. 



CHRONOLOGICA, 



179 



sed vitium argueret, plus obtinuit. Recitavit libellum disertum et 
gravem, quo questus est " vaenire advocationes, vaenire etiam praeva- 
" rication.es ; in lites coiri : et gloriae loco poni ex spoliis civium 
" magnos et statos reditus :" addidit capita legum, admonuit sena- 
tusconsultorum ; et in fine dixit " petendum ab optimo Principe, 
" ut, quia leges, quia senatusconsulta contemnerentur, ipse tantis 
" vitiis mederetur." Paucos post dies allatus liber Principis seve- 
rus, et tamen moderatus. Egregium fuit temperamentum, quo 
avaritise occursum, nec sublata preestiti officii memoria et praemia. 

A. u. c. 856. J. c. 103. 

Trajano Augusto V. L. Appio Maximo iterum consulibus. 
Adventu Principis 1 mirum in modum efferbuit Urbis lsetitia ; 
visaque in senatu egregia veteris magnificentiae species. Senatum 
enim Dacorum legati a Decebalo missi, 2 depositis armis, junctis- 
que in captivorum morem manibus, ingressi sunt. Pauca suppli- 
citer locuti, confirmataque pace, arma recepere. Dein primus ex 
invicta gente actus est triumphus ; 3 novaque acclamatione Dacici 
cognomen 4 Trajano confirmatum. Datum plebi congiarium ; 5 edi- 
taque in amphitheatro gladiatorum spectacula ; et, ut publica laetitia 
novo spectaculo incitarelur, revocati pantomimi, quos inter Pyla- 
des 6 Caesari praecipue acceptus. 

Principibus celebratissimisque ducibus solemne est & castrorum 
laboribus ad pacis voluptates raptim dilabi, in deliciis tanto mollio- 



1 Adventu Principis. La^tissimum 
hunc Principis adventum exhibet num- 
mus ex aere magno, qui.extat in Gaza 
Regia: imp. caes. nervae tra- 

IANO AVG. GER. DAC. P. M. TR. 

p. cos. v. P. p. capite laureato. In 
aversa parte, adventvs avgvsti. 
Imperator equo insiclet hastam tenens, 
Victoria praeeunte, duobus militibus 
subsequentibus. Infra, spqr opti- 
m o p r i n c i p i. Id est, senatus popu- 
lusque Romanus optimo Principi adven- 
tum gratulatur. Alii sunt nummi plu- 
rimi ea de re hoc anno cusi, quibus 
inscriptum vic. dac. id est, Victoria 
Dacica, dac. capt. id est, Dacia 
capta. dacia avgvsti provin- 
cia. danvvivs. Nernpe Danubius, 
post superatos Dacos, se juris Romani 



esse gloriatur. 

a A Decebalo missi. Dio, lxviii. p. 
774. 

3 Actus est triumphus. Dio, ibic?. 
Plin. Ep. viii. 4. De hoc triumpho 
extant nummi plurimi. 

4 Dacici cognomen. Dio, ibid. 

5 Congiarium. De quo nummus ex 
a^re magno, qui fuit in Museo Colle- 
gii Ludovici Magni, imp. caes. 
nerva traian. avg. ger. da- 
cicvs p. m. capite laureato. In 
aversa parte, cos. v. co ngiar ivm 
secvnd. s. c. Imperator congia- 
rium populo Romano distribuit. De 
primo congiario jam egimus ad annum 
852. 

6 Quos inter Pylades. Dio, ibid. 



1 80 AITENDIX 

res, quanto ante in perieulis duriores. His quoque vicibus sunt 
supcrbi, quasi hostibus patriae servire jussis, eorum voluptatibus 
aervire debeat patria. At id, quod forte privatos duces non ita 
dedecet, Trajanus indecorum Principi rebatur, cui magna belli, 
major pacis habenda est eura. Civiles erg6, ut ante bellum, occu- 
pationes rcsumit. Frequens in foro Augusti, in porticu Livia* 7 
aliisque publicis in locis, jus pro tribunali dicebat. 1 Si qua graviora 
oceurrerent, consilium optimorum senatorum adhibebat. Tali 
consilio magna res est acta, et in exemplum itura. 

Lustricus Bruttianus, provinciam sortitus, Montanum Attici- 
num comitem suum in multis flagitiis deprehensum esse Principi 
scripserat. Atticinus, ut perieulum declinaret, novaaddiditflagitia, 
et Bruttianum, quem deceperat, accusavit. Cognitionem recepit 
Princeps. Egit uterque pro se ; idque carptim et per summa 
capita, quo genere veritas statim ostenditur. Protulit Bruttianus 
testamentum suum, quod Atticini manu scriptum esse dicebat. 
Hoc et arcana familiaritas, et querendi de eo, quem sic amasset, 
necessitas indicabatur. Enumeravit crimina fceda et manifesta. 
Atticinus, cum diluere non posset, ita regessit, ut, dum defenditur, 
turpis, dum accusat, sceleratus probaretur. Corrupto enim Scribai 
servo, interceperat commentarios, intercideratque, et per summum 
nefas utebatur adversus amicum crimine suo. Fecit pulcherrimc 
Ca?sar. Non enim de Bruttiano, sed statim de Atticino perroga- 
vit. Damnatus et in insulam relegatus. Bruttiano justissimum 
integritatis testimonium redditum, quem constantiae gloria etiam 
secuta est. Namdefensus expeditissime, accusavit vehementer; nec 
minus acer, quam bonus et sincerus apparuit. Magnum provin- 
ciarum rectoribus documentum, ut plurimum sibi credant, nec 
cuiquam satis fidant : et, si forte fuerint decepti^ paratum ultionem 
sciant. 

Ultra Urbanas curas sese diffudit Trajani solicitudo ; ipsosque 
secessus, Principibus ade6 optatos, ut, dignitatis suae majestate 
fessi^, ad privatae vitae delicias redeant, in publicos usus vertit : nec 



1 Jus pro tribunali dicebat. Dio, I * Lustricus Bruttianus. Plin. Ep. 
ibid. - I vi. 22. 



CHRONOLOGICA. 



181 



umquani major visus. Nam fainiliaritas, quae plerumque Principes 
minuit, ei plus splendoris addidit. Ibi enim nulla recludebantur 
vitia; sed, ut propius visae, magis enitebant Principis virtutes, 
justitia, gravitas, comitas. 1 Nec societate corrumpi poterat, cum 
senatorum optimos in consilium illuc evocaret. Centumcellis, 2, quo 
in pulcherrimam villam diverterat, insignes actae sunt causae. Suam 
dixit Claudius Aristo, 3 princeps Ephesiorum, liomo lnunificus et 
innoxne popularitatis : inde tamen invidia, et a. dissimillimis immis- 
sus delator. Itaque absolutus vindicatusque est. 

Audita quoque Gallita/ adulterii rea. Nupta haec tribuno 
militum, honores petituro, et suam et mariti dignitatem centurionis 
amore maculaverat. Maritus legato consulari, ille Caesari scripserat. 
Caesar, excussis probationibus, centurionem exauctoravit, atque 
etiam relegavit. Supererat ut criminis, sic ultiomVreliqua pars. 
Sed maritum, non sine aliqua reprehensione patientiae, amor uxoris 
retardabat. Immo, post delatum adulterium, eam domi habuerat, 
quasi contenius aemulum removisse. Admonitus ? ut perageret 
accusationem, peregit invitus : sed, vel invito accusatore, ut par 
erat, damnata est et Juliae legis poenis 5 relicta. At Csesar, ne 
omnes ejusmodi causas revocare ad se videretur, et nomen centu- 
rionis et commemorationem disciplinae militaris 6 sententiae adjecit : 
reputans sub prioribus Principibus imminutam legum reverentiam^ 
dum promiscue judicum muniapro libidine usurpabant. 

Pariter ob memoriam veterum temporum, quibus prsepollentes 
Principum liberti, plus celebritatis habuit cogiritio de Julii Tironis 
codicillis, 7 quos ex parte veros esse constabat, ex parte falsi dice- 
bantur. Substituebantur crimini Sempronius Senecio, eques 
Romanus, et Eurythmus, Caesaris libertus et procurator. Heredes, 
cum Caesar esset in Pacia, communiter epistola scripta, petierant, 



1 Justitia, gravitas, comitas. Plin. 
Ep. vi. 31. 

2 Centumcellis. Centiimcellap, nunc 
dvita-vecckia. 

3 Ctaudius Aristo. Plinius Ep. vi. 
31. haec et seq. liabet totidem verbis, 
quae mutari non poterant, quin corrum- 
perentur. 

4 Audita quoque GaJlita. Plin. ibid. 



5 Julice legis pcenis. Poenam illam 
vulgo fuisse relegationem diximus su- 
pra innot. ad Annal. n. 50. 

b Commemorationem disciplince mili- 
taris, Praecipuum enim imperatoris 
munus disciplinam militarem tueri. 

7 Julii Tironis codicillis. Plin. Ep> 
vi. 31. 



18« 



APPENDIX 



ut cognitionem susciperet. Suscepcrat, reversusque diem dixerat. 
At, cum ex heredibus quidam, quasi reverentia Eurythmi, remitte- 
rent accusationem, pulcherrime dixit Trajanus : " Nec ille Poly- 
sl cletus est, nec ego Nero." Indulserat tamen petentibus dilatio- 
nem ; cujus tempore exacto, consedit auditurus. A parte heredum 
intraverunt duo : omnino postularunt, ut omnes heredes agere 
cogerentur, cilm detulissent omnes, aut sibi quoque desistere 
permitteretur. Locutus est Ciesar summa gravitate, summa mode- 
ratione : ciimque advocatus Senecionis et Eurythmi dixisset " suspir 
" cionibus relinqui reos^ nisi audirentur." " Non curo, inquit, an 
" isti suspicionibus relinquantur, ego relinquor." Vox digna Prin- 
cipe, qui sciret puram esse debere privatorum fidem, Principum 
inviolabilem. Conversus ergo ad senatores, qui aderant, ususque 
Graeco verbo, " censete, 1 inquit, quid facere debeamus." Mox, ex 
consilii sententia, jussit <( denuntiari heredibus omnibus aut agerent, 
" aut singuli approbarent causas non agendi, alioqui se vel de 
" calumnia pronuntiaturum." Dies ea honestate, ea severitate 
actos excipiebant jueundissimae remissiones. Senatores, qui consi- 
liis interfuerant, ccenae adhibebantur. 2, Erat modica, et ut decebat 
Principem, qui non sumtu et ganea, sed suavitate et simplicitate 
convictfis vellet pra3cellere. Inde aut acroamata 3 audiebantur, aut 
jucundissimis sermonibus nox ducebatur. Summo die, antequam 
in consilium evocati abirent, (adeo diligens erat in Csesare humani- 
tas) singulis xenia mittebantur. 

Privatam Principum vitam plerumque silet Historia, ne eviles- 
cat : Trajani refcrre gestit, ea qiidm victoriis recensendis la?tior et 
splendidior. Immorari tamen haud licet, quod, vel inter secessfis 
delicias, mcns, imperii magnitudini par, totam ejus molem semper 
versaret, novisque institutis ac monumentis perficeret. Super 
solitos reditus, Principisque parcimoniam, tantis operibus sufficie- 



1 Cenaetc. ^'crruc-dc Major quidcm 
erat Trajano, ut Principem dcccbat, 
militaris rei, quam politioris literaturae 
•cientia. Literas tamen non neglige- 
bat: in Graca pocsi etiam excrcitatus. 

% Cccnts adltibcbantvr. Plinius Ep. vi. 
31. ipse in consilium a Trajano evoca- 



tus, et conviva. 

3 Acroumata. Concentus musicos ve- 
teres dixere «.xpoa^Ta, Anglice con~ 
cerls. 

4 Xenia. Mnnera quae hospitibus da- 
bantur. Ut usus, sic voces plurima<i 
Grajcorum Romani rccepere. 



CHRONOLOGICA. 



ISS 



t>ant partae bello Dacico opes. Itaque dum exstruebatur Centum- 
cellis immensae magniticentias portus, 1 qui importuoso Tyrrheni 
maris littori succurreret, alter simul et majore quidem munificentia 
addebatur Ancon»,* ut Adriatici maris commercia promoverentur. 
Ostiensi autem portui, 3 quem Claudius Caesar inenarrabili impen- 



1 Immensa j magnificentice portus. Por- 
tmn Centumcellanim, Civita-vecchia, ob 
operis magnificentiam et veterem ar- 
chitectonica? artis industriam, licet lon- 
gior sit Plinii locus, haud pigebit illus- 
trasse. Trajani villa pulcherrima cingi- 
tur viridissimis agris, imminet littori, 
cujus in sinu, quam maximus portus, ve- 
lut amphithmtrum. Hujus sinistrum bra- 
chium firmissimo opere munitum est: 
dextrum elaboratur. In ore portfls insula 
adsurgii, quce illatum ventcc mare obja- 
cens frangat, tutumque ab utroque latere 
decursam navilnis prcestet. Adsurgit au- 
tem arte visenda. Ingentia saxa latissima 
navis provehit: conira, hcec alia super 
alia dejecta ipso pondere manent, ac scn- 



sim quodam velut aggere construuntur.. 
Eminet jam et apparet saxeum dorsum : 
impactosque fiuctus in immensum elidit 
et tollit. Vustus illic fragor, canumque 
circa mare. Saxis dcinde pilce adjiciun- 
iur ; quai procedenii tempore enatam in- 
sulam imitentur. Habebit hic portus 
etiam nomen auctoris, eritqv.e vel mavime 
salufaris. Nam per longissimum spatium 
liitus importuosum hec receptaculo utetur. 
Plin. Ep. vi. 31. 

z Anconce. Nunc Ancona, in the gulf 
of Venice. Extat egregia hujus portus 
imago in Trajani nummis ex aere magno. 
Ibi postea positus Trajano arcus trium- 
phalis, et inscriptio, quain habet Gru- 
terus, p. 247. n. 6. 



IMP. CAESARI. DIVI. NERVAE. F. NERVAE 

TRAIANO. OPTIMO. AVG. GERMANIC. DACICO 

ET. CYRIACO. PONT. M A X. T R. P O T. XVI III. I M P. VIII, 

COS. VI. P. P. PROVIDENTISSIMO. PRINCIPI 

SENATVS. P. Q. R. QVOD. ACCESSVM 

ITALIAE. HOC. £ T I A M. A D D I T O. E X. PECVNIA. 

SVA PORTV. TVTIOREM. NAVIGANTIBVS. 

RESDl DERIT, 

Lateribus inscriptum : 



PLOTINAE 

AVG 

CONIVGI. AVG. 



3 Osiiensi autem portui. De Ostiensi 
portu a Claudio Imperatore condito 
diximus supra in supplemento Annal. 
ix. 31. Portum alterum, ut priori suc- 
curreret, addidit Trajanus ; dictusque 
estTrajanus portus, Tfcunvog 7,i[j.hv, teste 
Ptolemaso, iii. 1. Saracenorum vasta- 



DIVAE 
MARCIANAE 

A VG. 
SORORI AVG. 

tionibus, temporum injuria hominum- 
que incuria, uterque portus periit. Loco 
manet tamen nomen Porto di Trajano. 
Utriusque portus elegantein imaginem 
habet Cornelius Meyer, VArte di resti- 
tuere a Roma la tralasciata mvigatione 
del suo Teverc. Tab. n. 



184 



APPENDIX 



dio, ut jani memoravimus, condiderat, novum superaddidit, quo 
tutius commodiusque naves, quae Urbem alerent, reciperentur. Ipsa 
in Urbe restituebantur vetera reipublicae libertatisque monumenta, 1 
temporum injuria collapsa, aut Csesarum negligentia et ambitione 
corrupta. Ut arcerentur Tiberis inuudationes, quaj toties Romam 
terrore et ruinis oppleverant, fossa per Vaticanos campos 2 duce- 
batur, qua pars rluminis innoxio fluxu decurreret, et foecunditatem 
inferret. 

Eadem Principis vigilantia, in quotidianas Urbis necessitates 
intenta, quse divus Nerva admirabili consilio cceperat, absolvit.* 
Aqua Marcia, 4 clarissima aquarum omnium, et salubntatis paima. 
populi Romani potibus addicta, ita per omnes colles est invecta, 
ut omnium siti large sufficeret. Ceterae aquae, non ita nobiles, pro 
sua quaeque qualitate, 5 aptis usibus adsignatae. Emeudata etiam 
Anienis novse 6 vitia ; et ne, ob tempestatum pluviarumque casus, 
deformis ac turbida umquam flueret, omisso flumine, repetita est 
ex lacu, unde per montium saxa et nemorum opaca, adeo frigida et 



1 Reipublica libertatisque monumenta. 
Quamplurimi extant nummi argentei 
famiHarnm Romanarum, qui monumen- 
torum a Trajano restitutorum testes 
pant. Vidi tales nummos familiarum 
/Emiliae, Cassiae, Corneliae, Cornuflciae, 
Horatiae, Juniae, Mamiliae, Memmiae, 
Norbanae, Rnbriae, Tulliee, Vipsaniae. 
Paucos proferam, ut facile sit de aliis 
judicium. In nummo familiae iEmiliae, 
raput libertatis velatum, ante simpu- 
lum, retro corona. In aversa parte, 

AEMILIA REF. S. C. M. L E P I- 

dus, Basilica iEmilia. imp. caes. 

TRAIAN. AVG. G E R. D A C P. P. 

rest. Nempe iEmiliam basilicam 
refecerat M. Lepidus consulto, aut de- 
creto senatus: illam restituit Trajanus. 
In Cassiae familiae nummo, q. c a s- 
s i v s v e s t. Caput Vestae velatum. 
In aversa parte, Templum, binc urna, 
inde tabelia cum literis ac i m p. 
caes. traian. avg. ger. 
dac. p. p. rest. Nempetemplum 
Vestae aut refecerat, aut condiderat 
Q. Cassius, illud restituit Trajanus. 
Qui plura volet de hujusmodi nummis 
adeat Cl. le Beau, Memoires de V Aca- 
dtmie Royale des Inscriptions, Vol. xxiv. 



p. 188 et seq. 

2 Fossa per Vaticanos campos. Fos- 
sam illam a providentissimo Impera- 
tore factam memorat Plin. Ep. viii. 
17. Ea, pluviarum inundationumque 
temporibus, pars fluminis exoneraba- 
tur : a ponte Milvio per Vaticanos 
campos, ubi nunc Strada della valle 
delV Inferno, post Pontificios hortos, 
vulgo Belvedera, fuerat ducta. 

3 Absolvit. Frontinus, de Aquoeduc- 
tibus Romae, Libr. ir. 

4 Aqua Marcia. Plin. xxxi. 3. sect, 
24. Primus eam in Urbem ducere au- 
spicatus est Ancus Marcius, unus e 
regibus. Postea Q. Marcius Rex in 
praetura. Rursusque restituit M. Agrip- 
pa. Aqua Marcia oriebatur prope 
Arsoli, 52. milliario ab Urbe. Eschi* 
nardi, V Agro Roinano, n. 65. 

5 Quceque qualitate. Frontin. loc. cit. 

6 Anienis nova?. A lacu prope Sub- 
jaco, 62. milliario ab Urbe oriebatur 
Anio novus. Eschinardi, ibid. Anio, 
nunc Teverone. Dictus est Anio vetus, 
quod propius Urbem ducta primum 
ejus aqua. Deinde remotius ab Urbe, 
ut purior foret aqua, ductus est : inde 
ejus aqux nomen Anienis novae. 



CIIRONOLOGICA. 



1&5 



splendida in Urbem pcrvenit, ut dotibus zequaret Marciam, copia, 
superaret. Taiataque fuit solicitudo ne umquam sentiretur aqua- 
rum inopia, ut per omnes Urbis partes lacus tam novi quam veteres 
plerique binos salientes diversarum aquarum acceperint, alteriusque 
copia, si alterutcr deficeret, abunde sufficeret. Ne pereuntibus 
quidem aquis sua defuit utilitas. lis enim et immunditiarum facies, 
et impurior spiritus, et causze gravioris coeli, quibus aer ante fuit 
infamis, sunt remotae. 1 

Hanc urbis salubritatem ejusque commoda ampliabant Pomptinae 
paludes/ quarum pars magna jam siccata, nec frugum tantum 



1 Sunt vemotce. Frontinus, de Aquae- 
ductibns Romae, Libr. n. 

2 Pomptince paludes. Hodieque. ap- 
pellantur paludi Pontine ; eas exsicca- 
vit Augustus, unde Horatius, Art. 
Poetic. vers. 65. 

Stevilisve diu pcdus, aptaque vemis, 
Vicinas urbes alii, et grave sentit ava- 
tvum. 

Iterum exsiccavit Trajanus, teste Dio- 
ne, lxviii. p. 777. Auctor operis vi- 
detur fuisse Imperator Nerva, teste 
Inscriptione, quam ex vetere lapide 
ad 42. ab Urbe milliarium descripsit 
Cl. Capmartin de Chaupy, Dfaouverte 
de la rnaison d' Hovace, Vol. m. p. 388. 

IMP. CAESAR NERVA AVG. 
GERMAN. PONTIFEX MAX. 
TRIB. POTESTATE. C O S. III. 
P. P. VIAM A TRIPVNTIO AD 
FORVM APPII EX GLAREA SI- 
LICE STERNENDAM SUA PE- 
CVNIA INCOHAVIT. I M P. C A E- 
SAR NERVA DIVJ NERVAE F. 
TRAIANVS AVG. G E R M A N I C. 
TRIBVN. POTEST. C O S. III. 

C o n s v m m a v i t. Et in turre, quae 
stat via Appia supra pontem Tripuntii, 
nunc Tveponti, vetus est iapis inscrip- 
tus : 

I M P. C A E S A R 

DIVI NERVAE F. NERVA 

TRAIANVS AVGVSTVS 

G E R M A N I C V S 

PONTIFEX 

M A X I M V S 



TRIBVNICIA 

POTESTATE IIII. COS. III. 

PATER PATR IAE 

R E F E C I T. 

Bolognini, Memovie deW antico c pve- 
sente stato delle Paludi Ponline, p. 8. 
Decem anni a Trajano in id opus in- 
sumti videntur. Tarracinae enim ad 
angulum parietis summi Templi extat 
in iapide, quem diiigentissime descrip- 
sit eruditus Fabretti, Column. Tvajan. 

p. 291. I M P. CAESAR. DIVI. 
NERVAE. FILI VS. N ER V A. TRA- 
IANVS. AVG. GERMANICVS. DA- 
CICVS. PONT. MAX. T R I B. P O T. 
XI III. I M P. VI. COS. V. P. p. 
XVI III. SILICE. SVA. PECV- 

nia stravit. Itaque a Tripun- 
tio, Tre ponti, novemdecim millia pas- 
suum, quod Theodoricus rex, apud 
Cassiodorum, Variarum, i\. 3. appellat 
Dccemioiium, ad Terracinam usque 
Trajarius siccavit. Idem postea prae- 
stitit Theodoricus rex, auctore et ad- 
jutcre Basilio Decio, ut constat tum 
ex Cassiodoro, Variarum, n. 52 et 33. 
et ex vetere Inscriptione, quam habet 
Gruterus, p. 152. n. 8. Ejus summam 
ad iiiustranda Trajani opera necessa- 
riam, omissa barbarie, retuiisse sit sa- 
tis. Dominus gloriosissimus atque in- 
clutus rex Theodovicus, Sfc. Decennovii 
vice Appice, id est, u Tvipuntio usque Ter- 
vacinam itev et loca quce confluentibus ab 
utvdque parte paludum pev omnes vetvo 
Principum ietatcs inundaverant, tisui 
pubitco et securitati viantium adniirandd 
propiHo Dto fclicitate restituit : oper^ 



1S6 



APPENDIX 



foecunda, scd ct pervia, strata silice Appia via, qusc novis in dic< 
magnificisqiie operibus exornabatur. Parper provincias ac maxime 
in Hispaniam, patriam ejus terram, munificontia. 

At Ikvjc satis vulgata, et conditoris noniine ac monumentis ' adhuc 
plerumque celebrata, singillatim persequi haud licet, cum nos ad 
majora et atatum omnium memoria laudibusque dignissima trahat 
miranda optimi Principis lmmanitas. Jam Roma, ut supra memo- 
ravimus/ ejus liberaiitatem in pueros effusam senserat. Excelsius 
aliquid ac prope divinum ausus est. Norat imperia non opum, 
non dominationis magnitudinc, sed civium numero et virtute niti : 
Italiam esse populi Romani seckm, orbis terrarum doininam, cunc- 
tarum gentium parentem, cujus aternitati erat consulendum, si 
aerernum vellet imperium. Ea imbutus scientia, quod erat in 
Italia puerorum puellarumque, 3 quos inopia morti aut vitiis 



inricto naviter insudmte, atqne clemen- 
tissmi Principisfeliciter deservieutc pr<e- 
eoniis, exprosapib) Deciorum Ccec. Mau. 
Basilio Dccio, viro clarissimo, et inlvs- 
trissimo, exprafecto Urbi.s y S;c. qui adper- 
petuandam ta.nli damini gloriam per plu- 
rimos qui avte non erant alveos — deducta 
in mare aqud ; ignota? atavis et nimis 
antiquce reddi terrae viaeque coperiut 
Quravit. Rediit malura : tentata sjpepe 
Temedia ; nunc vix ulia spes superest. 
Tantum agri (patent enim Pomptinae 
paludes longitudine oeto fevme leucas, 
fatitudine duas) nonmodo perit, sed et 
Ilomam tetro aere inficit. Si siccare- 
tur, Romae redderentur jugera Parisi- 
ensia 48000. siugula quadratarum hexa- 
pedarum 900. 

1 Cotiditoris nomine ac monumentis. In 
nummis Tvajani ex a?re magno, i m p. 

< ,\ E S. N E R V A E TRAl A N O A V G. 
C E R. DAC. p. M. TR. P. COS. 

\. p. p. capite laureato. In aversa 
parie, aqva traiana s. p. q. r. 
optimo principi. Figura flu- 
vii decumbentis sub tornice. Ea aqua 
cadem est quae Aurelia dicta est, nunc 
Paolina dicitur, qudd a Paiilo V. sum- 
mo Pontifice fuit restituta. Eschi- 
nardi, ibid. Multae quoque extant In- 
scripiiones, quibus recensendii super- 
sedeo, ne intinitus sim. lnnumera enim 
suut monumenta, quae in Urbe et pcr 
provincias Trajani magnificentiam tes,- 



tantur. 

2 Ut supra mcmoravimus. Ad annum 
858. 

3 In Italia puerornm puellarumque. 
Dio, lxviii. p. 771. Eadem de re ex- 
tant multae Inscriptiones nummique 
plurimi. At cum ad Trajani gloriam, 
ad imperatorum aemulationem et utili- 
tatem, ad Romanai eruditionis copiam 
plurimum conferre possit amplior dili- 
gentiorque 1 hujus institutionis explica- 
tio, hdud patiar nostram hac in re 
opevam desiderari. 

Primus memoratur Princeps Nerva, 
qui per Italiam puerorum puellarumque 
e^estati subvenire cogitaverit. Puellas 
puerosque natos parentibus egestosis 
suintu publico per Italia oppida ali 
jussit. Victor, in Epitome. Trajanus, 
quenl egregia natuva formavevat, ut 
praeclara quaeque priovum Casarum 
instituta non modo retineret, sed 
pevficeret et ampliaret, noluit hanc 
liberalitatem in pubiicum onus cedere. 
Jain Romanae soboli alimenta dederat, 
teste Plin. in Panegyric. cap. 26. Ad 
Italam piolem animum vertit ; suiaque 
sumtibus pueros puellasque per Ita- 
liam alendos curavit: curnque egen» 
rum parens esse gloriaretur, infantes 
illos suos dici Ulpianosqne appellari 
permisit. Dc nova illa et praestantis- 
sima. Principis munificentia, quaedam 
ante bellum Dacicum extant monu- 
menta : quae inter satis sit laudasse In- 



CHRONOLOGICA. 



187 



mancipabat, ipse alendos sumtibus suis suscipit. Et ne institutum, 
quo nullum fuit, nec erit p raestantjus, incurft aut avaritn\ in posterum 



scriptionem veterem Ameria?, nunc 
Amelia ? oo&itzm t Gruter, p, 1084, n, 7. 



IMP. NERVAE. TRAIAN. AVG. 

GERM. P. MAX, TRIB, 

POTEST. COS. II II. P. P, 

NOMINE PVERORVM 

P V E L L A R V M Q V E 

VLPIANORVM 

EX. S, C. P» 



Fuit et in Museo Collegii Lndovici 
Magni nummus ex aere magno, cusus 
sub flnem A. U. C. 855. imp, tra- 

IANO AVG. GER. DAC. P. M. T R. 

p. c o s. 1 1 1 1. p. p. capite Trajani 
laureato. In aversa parte, spqr o p- 
timo principi. Infra, a i,i m. 
i T a l. Id est, Alimenta Italice data. 
In medio s c. Senatusconsulto. Pietas 
stans, dextra fruges, sinistra cornu 
eopiae tenet. Ad pedes stat puer 
Italus. 

Post Dacicam victoriam, cum locu- 
pletior esset Principis fiscus, ejusque 
munificentia totam Italiam pervaderet, 
plura fuere monumenta; extantque 
nummi plurimi ex auro et a?re, quorum 
unum aureum, qui fuit in Museo Col- 
legii Ludovici Magni, proferam : i m p. 
traiano avg. ger. dac. p. m. 
T. p. capite Trajani laureato. In 
aversa parte, c o s. v. p. p. s p q r 
optimo princ stans Princeps, 
porrecta dextra dnos pueros protegit. 
Infra, alim. i t a l. Alii snnt multi 
laummi ex aere, cum simili Inscriptione, 
in quibus sedens Princeps alimenta 



distribuit focminac cum pueris adstanti. 
Trajanus tali tantaque liberalitate me- 
rito appellatus est Restitutor Italice • 
ut in hoc iBHHlho ex a?re magno, imp. 

CAES. NERVAE TRAIANO AVG. 

ger. dac. p. m. TR. p. cos. V. 
p p. capite laureato. In postica parte, 

SPQR OPTIMO PRINCIPI SC 

Pnnceps italiam, cui pueri duo adsis- 
tunt, in genua procumbentern sublevat; 
Infra, rest. i t a l. 

At qua arte tot egenis Trajanus sub- 
venerit, ignoraremus, ni deteeta fuisset 
anno 1747. senea tabula Veleiatum, 
praestantissimum antiquitatis monumen- 
tum, quod egregiam hac in re Trajani 
industriam manifestam fecit. Nempe 
optimus Princeps, qui inopibus pueris 
alimenta de suo subministrare volebat, 
cum in singulis Italia 1 civitatibus (max- 
ime cum ipse Hispanus esset, non Ita- 
lus) agros non haberet, qui his impensis 
sufficerent, ipse pecunias incolis civita- 
tum obtulit, quas qui accipiebant, vec- 
tigales suos agros obligabant, ut singu- 
lis annis acceptae pecuniaa usuram per- 
solverent. Kx annuo eo reditu, ali- 
menta egenis pueris subministrabantur. 
Veriim cum optimus Princeps omnibus 
consultum vellet, minuit usuram. Cuiti- 
que iis temporibus, constitutione Ro- 
mana, legitima haberetur usura cente- 
sima, seu duodenorum assium, quod 
nunc diceremus twelve per cent. ipse 
exigebat tantum usuram quincuncem. 
seu quinum assium, quodvuigo dicimus 
five per cent. Quanto minor erat usura, 
tanto major erat numerus mutuantium, 
tanto certior reditus. 

Nunc vero noluit Princeps providen- 
tissimus ita consulere egestati, ut pa- 
rentum officia penitns cessarent, iners- 
que educaretur juventus. Itaque ut 
inopes Veleiatum pueri pueiheque ali~ 
menta acciperent, singulis legitimis 
filiis adsignavit in singulos menses se- 
denos sestertios, Angl. 2s. 8d. singulis 
legitimis filiabus in singulos menses 
duodenos sestertios, Angl. l 2s. spurio 
dati in singulos annos sestertii centeni 
quadrageni quaterni, Angl. \l. 4s. spu- 
riae in singulos annos nummi centeni 
viceni, Angl. \l. Mirum quibusdam 
videtur, quod Trajanus nihil illegitimis 
pueris adsignaverit, cum ejus liberali 
tas ad spurios perveniret. At forte 



1S8 



APPENDIX 



convelleretur, per universam Italiam emit agros, quos modico 
foenore, ne innquam vacarent, collocat, ut ex annuis reditibus ino- 



apud Veleiates, ab Urbe remotos, et 
quoruui haud magna erat civitas, satis 
■fiiit moruin, ut nulli tunc in ea numera- 
rentur illegitimi ; aut,si qui erant, ino- 
pia non laborabant. Forte quoque ille- 
gitimis njhil dedit Trajanus, ne concu- 
binatui fayeret, et ut quaatum posset 
connubia, in quibus posita imperii V(s 
et sanctitas, foveret. In spurios libe- 
ralis fuit, misertus puerorum, quorum 
miserrima erat sors, incerto patre. 

Extendebatur sane Trajani liberali- 
tas usque ad pubertatem. Id enim usu 
receptum, ut vide/e est in Digest. Libr. 
xxxiy. Tit. 1. de Alimentis vel cibariis 
legatis. Sed cum quae dantur usque ad 
pubertatem, extendantur usque ad ple- 
nam pubertatem ; nequis foret amba- 
gib.us locus, definita est ipsa a-tas, ut 
habetur in Digest. l. xxxiv. loc. cit. 
Leg. 14. ex Ulpiano. Si quis exemplum 
alimentorum, quce dudumpueris etpuellis 
dabantur, relit sequi; sciat Hadrianum 
constituisse, ut pueri usque ad decimum 
octavum, puellee usque ad quurtumdeci- 
mum alantur. Et hanc formam ab Ha- 
driano datam observandam Impcrator nos- 
ter (Alexander Severus) rescHpsii. 

Sunt forte qui mirentur tam pauca 
a Trajano, liberalissimo Principe, ino- 
pibus Veleiatum pueris fuisse data. At 
li non attendunt hirc data esse in ali- 
menta, non vero in vestitum aliasque 
vitae commoditates ; a prudentissimo^ 
1'rincipe esse data, qui nosset in raaxi- 
mis opulentissimisque imperiis, si opes 
aequaMter omnibus dividantur, singulis 
perexiguam contingere opurn portio- 
nern. Cohsultissimus ergo et pru- 
dentjssimus fuit Trajanus, qui binos 
circittr asses in aJimenta egenis Veleia- 
tum pueris subministraverit. 

At, etiamsi plura non fuisset largi- 
tus, maxima foret ejus liberalitas. 
Quod ut intelligatur, observandum est 
Trajanum, ante bellum Dacicum, col- 
locasse scptuaginta duo millia sester- 
tium, Angl. 600/. ut ex quincunce 
usura fieret annua summa sestertifnn 
tiinum millium sexcenum, Angl. 311, 
qua ex summa aiimenta accipiebant 
\ eleiatum pueii legitimi 18. puella 
legitima 1. Iterum optimus idem Prin- 
ceps, post bellum Dacicum, collocavit 
decies quadraginta quatuor miliia ses- 
tertium, Ang-L 8704/. 8s. ut ex quin- 
eunce usura fieret annua summa quin- | 



quagenum binum millium sestertium 
et ducenorum, Angl. 435/. qu^. ex 
summa alimenta accipiebant Veleiatum 
pueri lcgitimi ^45. puellag legitima? 34. 
spurius l. spuria 1. At, cuni Italia 
contineat Gallicas leucas quadratas 
6400. et amplius, Veleiatum civitas, 
etiamsi patuisset sex leucas quadratas, 
quod maximum certe est, ne foret qui- 
dem millesima pars Italiae. Per me 
tamen licet, sit. pars millesima ; demus 
etiam aliam non fuisse in Italia civita- 
tcm populo frequcntiorem, quod ne 
verisimile quidem est : maxima adhuc 
erit et egregia Trajani liberalitas, qui, 
ut inopibus Italias pueris subveniret, 
secutus tantum Veleiatum rationes, 
impendit Angi. 908, 5041/. 13a\ 4d. 
quas ex quincuncibus usuris reddebant 
in singulos annos Angi. 452, 250/. An- 
nuo hoc reditu alebat pueras 300,000. 
Egregia sane liberalitas, qua Princeps 
optimus, parensque publicus, tot pue- 
ros de suo in bellorum subsidium, pa- 
cisque ornamentum, nec sua tantum, 
sed et futura setate alebat. Reviviscat, 
et per omnia imperia ditfundatur tan- 
tae utilitatis tantaeque laudis a?mulatio. 
Magnum est in Trajani exempio curae 
meditamentum, magnum adjumentum 
simul et incitanientum. Eadem muni- 
ficentia laudem postea quassiere Roma- 
norurn Principum optimi : at non ea- 
dem semper, qua Trajanus, prudentia. 
Hadrianus pueris ac pucllis, quibus etiam 
Trajanus alimenta detulerat, incrementum 
liberalitasadjccit. Spartian. in Hadrian. 
cap. 7. Antoninus Pius puellas ulimen- 
tarias in honorem Faustina; Faustinianas 
constituit. Jul. Capitolin. in Antonin. 
cap. 8. Idem testatur nummus aureus 
e Gaza Regia, diva avg. favs- 
tijja, caput Faustinae. In aversa 
parte, pvellje favstinianae, " 
Antoninus stat togatus : de alendis puel- 
lis transigitur. Infra faminas puellas 
ostentant. M. Aurelius Antoninus, in- 
consulte adsumto in societatem imperii 
fratre, non modo pueros et puellas no- 
vorum hominum frumentarice perceptioni 
adscribi prwcepit. Jul. Capitolia. M. An- 
tonin. cap. 7. sed et novaspuellas Faus^ 
timanas instituit in honorem uxoris mor- 
tua? Faustiiue junioris. Capitolin. ibid. 
cap. 26. Nuper quoque reperta est in 
vine& oppidi Gensano, vetus Inscriptiq 
monumenti quod posuere M. Aurelio 



CHRONOLOGICA. 



1S9 



pi pueritiae, non procul a patria,, quod dispendiosum pariter et viti* 
osum est, sed suos apud Penates, alimenta in perpetuum suppeditet. 
Ultra fata, et in omnes aetates x re et exemplo beneficus, homines 
naturae, reipublicas cives addidit, tanto meliores, quod in Romani 
nominis amore et Principis veneratione crescerent. 

Provinciis quoque subventum; omniumque Princeps non eas 
tantum qui sui erant juris_, sed et quae populi senatusque imperio 
continebantur, in meliorem statum revocandas cnravit. Universa\ 
hac providentia in Bithyniam, proconsulum negligentia aut vitiis 
turbatam, C. Plinium legatum propraetorem 2 consulari potestate 3 
misit. Pontus quoque et Byzantiorum respublica 4 ejus cura 
commissa. Ob egregiam viri integritatem ac prudentiam, manda- 
tum ut formandis illarum civitatum moribus moderaretur, et ea 
constitueret, quae ad perpetuam earum quietem essent profutura. 5 

Sub anni fineni Nicomedia vastissimum incendium 6 passa est ; 
latius sparsum primum violentia ventr, deinde inertia hominum. 



Antonino optimo et indulgentissimo 
Principi pveri et pvellae ali- 

JHENTARIAE FICOLENSIVM. Si 

integram voluerislnscriptionem adi Cl. 
Capmartin de Chaupy, DScouverte de la 
Maisonde campagne d' Horace, Vol. m. 
p. 258. Alexander Severus, post Tra- 
janum Princeps maximus et optimus, 
puellas et pueros, queniadmoditm Antoni- 
nus Fausiinianas instituerat, Mammcca- 
nas et Mammccanos instituit in honorem 
Mammaege, matris suas, fcsminee lauda- 
tissimae. Lamprid. in Alexandr. Sever. 
cap. 57. Nec Principes tantiim, sed 
et privatos egregio aemulationis studio 
inflammavit Trajani exemplum. Pli- 
nius, ut concives suos Comenses, nunc 
Cmne, juvaret, agrum ex suis, vectigali 
imposito, obligavit, tricena millia, 
Angl. 250Z. annua daturus in alimenta 
ingenuorum. Plin. Ep. vii. 18. 

Hls explicatis, superest ut aeneam 
tabulam Veleiatium, quae in collibus 
Placentinis, octavodecimo milliari ab 
«rbe Placentia, in villa dlacinesso, 
paulo supra Fiorenzuola, referam. At 
ciim haec Inscriptio sua amplitudine 
ordinem Notarum nimis interturbaret, 
commodius erit eam in hujus voluminis 
calcem rejicere; quara ibi videat eru- 
ditus Lector. 



1 Et in omnes atates. Post optimos 
Principes, qui Trajani liberalitatem 
foverant et ampliaverant, Aurelius 
Commodus eam omisit, cum luxuriae 
sumtibusaerariuin minuisset. Lamprid. 
in Commod. c. 16. Nec Pertinax, 
cjus successor, ablata restituit. Inde 
Jul. Capitolin. in Pertinace, cap. 9. 
Alimentaria etiam compendia quce novem 
annorum cx instituto Trajani debebantur t 
obdurata vcrccundia sustulit. 

2 Lcgatum proprtctorem. Gruter. In- 
script. Antiq. p. 454. n. 3. Vide et eru- 
ditum Joannem Masson. C. Plinii 
Secundi Junioris vitap. 9 et 132. 

3 Consularipotestate. Ut plenissimam 
haberet jurisdictionem. Vide Ulpia- 
num in Digest. Lib. i. Tit. 26. deoffici* 
proconsulis et legati,- Leg. 6 et 8. 

4 Pontus quoque et Byzantiorum res- 
publica. Hac de re muitae sunt Plinii 
epistolae x. 52, 53, 109, 110, &c. Pon- 
tus et Bythinia, nunc part of Natolia, 
near the Black-Sea. Byzantiorum res- 
publica, nunc Constantinople. 

5 Essent profutura. Plin. Ep. x. 
98. 

6 Vastissimum incendium. Plin. Ep. 
x. 42. Nicomedia, urbs Bithyniae prae- 
clara, nunc Is Nikmid, 



190 



APPENDIX 



quos satis constitit otiosos et immobiles tanti mali spectatores 
perstitisse; ceterum instrumentis ad incendia compescenda 1 desti- 
tutos. Jussi sunt comparare ea, quae ad coercendos ignes auxilio 
esse possent. At princeps non permisit* institui fabrorum colle- 
giuinj ne hetaeriae (sic vocant sodalitates^.fierent, et turbida civitas 
iis ad movendas factiones abuteretur. 

a. u. c. 857. J. c. 104-. 

L. Licinio Sura II. 3 et P. Horatio Marcello consulibus» 
Prudentiam diligentiamque Principis in ordinandis provinciis hic 
annus maxime insignivit. Verum, antequam hac de re sapienter 
constituta in Bithynia referam, juvat alias et per plures annos 
diffusa summatim colligere, ne aut optimi regiminis memoria 
pereat, aut saepius interrupta narratio lectoris animos fatiget. Hic 
ergo monuisse sit satis toto hoc Principatu creatos fuisse consules 
Principi amicos et plerumque simillimos : eos, postea in provin- 
cias missos, continuis Caesaris literis et adhortationibus ad ea quae 
provinciis opes, tranquillitatem, splendorem inferrent, fuisse inci- 
tatos: expertaque fide, collatam iis summam auctoritatem. Quos 
inter Plutarchus, 4 quem, licet tot alios sileam, honoris causa ob 
studiorum claritudinem nominaverim, cum Illyricum regeret, id 
dignitatis accepit, ut omnes qui inter has gentes agebant magis- 
tratus, nihil eo inconsulto facere jussi sint. Principales autem 
Ctfesarum ac maxime Trajani curas nihil magis commendat, quam 
assidua eorum diligentia et exquisita brevilas 5 in rescribendo de 



1 I nslrumentis ad incendia compes- 
cerula. Piin. Ep. x. 42. Alioqui nullvs 
usquam in publico sipho, nulla hama, nul- 
lam dcnique instrumcntum ad incendia 
compescenda: et ha?c quidem, utjatn pr&- 
cepi, parabuntur. Inde patet Romanis, 
nt et nobis, fuisse adversus incendia 
instrunienta publica. 

2 Princeps non permisit. Trajani 
epistola apud Plinimn, Ep. x. 43. 

3 L. Licinio Sura II. In Fastis Vin- 
dobonensibus, Surano II. sed perpe- 
ram. Male quidani emendant, Sabu- 
rano. Is certe est L. Licinius Surajam 
eonsul biennio ante. 



4 Quos inter Plutarchus. Vide Sui- 
dam, verbo nx&uTap/oj. Fertur quidem 
Plutarcims fuisse Trajani przeceptor. 
Dignus sane Trajano magister, dignus 
Pltitarcho discipulus. At Piutarehi, 
quse hac de re circumfertur, epistoia, 
Latine tantum, non Gra?ce extat ; ideo- 
que non immerito suspecta. Inter tan- 
tas imperii curas, cum Trajano legen- 
dis libris exigua superessent tempora, 
Plutarchus regum, Principuin, dueum- 
que dicta memorabiiia selegit, et T ra- 
jano inscripsit. 

5 Exquisita breviias. Multoe extant 
Trajani epistohe apud Plinium, Ep, x. 



CHRONOLOGICA. 



m 



rebus, super quas continuo et a cunctis provinciarum rectoribu? 
consulebantur. 

iEquitate adhuc et huinanitate praestabant Trajani rescripta. 
Nec tam vox Principis, quam Dei fuit, cum et Julio Frontoni 
scripsit: "Absentem 1 in criminibus damnari non debere;" et 
Assiduo Severo, u sed nec suspicionibus debere aliquem damnari. 
" Satius enim esse impunitum relinqui facinus nocentis, quam 
" hmocentem damnare."* Insidiosas quoque quaestiones vetuit; 
mandavitque : " Qui qmestionem habiturus est, non debet speciaii- 
<( ter, sed generaliter, interrogare 3 quis crimen fecerit. Alterum 
(( enim magis suggerentis, quam requirentis videtur." Nec sua 
utilitate decessorumve exemplis a proposita sibi clementia inno- 
centiaque umquam dimoveri potuit; et ad Didium Secundum 
rescripsit : " Scio relegatorum bona avaritia superiorum tempo- 
" rum fisco vindicata : sed aliud clementiae mea? convenit, qui inter 
" cetera, quibus innocentiam rationum meorum temporum appro- 
" bavi, hoc quoque remisi exemplum/' 4 In virtutis gloriaeque 
subsidium veniebat Plotina Augusta. 5 Comperto procuratores, 
vel sub optimis Principibus avidum durumque hominum genus, 
ausos esse contumelias provinciis inierre, Caesarem admonuit, ne 
talem nomini suo labem inuri pateretur. Quod ita Trajanum 
advertit, ut exactiones in posterum inhibuerit ; dictitans " fiscum 
" lienem esse, 6 quo crescente, artus reliqui tabescunt." Dein tanta 
fuit fisci modestia, ut, moriente Trajano, reliqua fuerint vetera 
sestertium novies millies : 7 ingens Hadriano liberalitatis materies. 



21 et«oq. Nervae, Domitiani, aliormn- 
que Caesarum habentur iiterse, eadem 
brevitate commendabiles. 

1 Absentem. Digest. Libr. xlviii. 
Tit. 19. de Pcems, Leg. 5. ex Ulpiano. 
x Innocentem damnarc. Ulpianus, ibid. 

3 Generaliter interrogare. Digesr.. 
Libr. xlviii. Tit. 18. de Quastionibm, 
Leg. i. n. 21. ex Ulpiano. Non dehet 
spccialitcr interrogari t an Lucius Titius 
homicidinm fecerit: sed generaliter quis 
idfccerit. 

4 Remisi exemplum. Digest. Libr. 
xlviii. Tit. 22. de interdictis et relega- 
tis et deportatis, Leg. 1. ex Pompouio. 



s Plotina Augusta. Victor in Ep> 
tome, cum res Juliani Imperatoris 
tractat. 

6 Fiscum lienem csse. Victor, ibid. 

7 Sestertium novies millies. AngL 
7,500,000/. lu nnmmis Hadriani ex 
aere magno, a,pud Harduinum, Selecta 
opera, p, 756. imp. caesar tra- 

I A N V S HADRIANVS A V G. P. 

M. tr. p. cos. ii. eaput lau- 
reatum Hadriani. In aversa parte, 

RELIQVA V E T E R A H S N O V I E S 

mil a b o l i t a. s c. Hadrianus 
stans palndatus sinistra tenet baciilum 
Imperatorium, dextra facem, qua in- 
cendit syngraphas. Hac quoque de 



192 



APPENDIX 



Verum ad temporum ordinem rerumque seriem redeo. Cum 
Plinius tertio Nonas Januarii vota pro incolumitatc Principis l cum 
provincialibus solvisset, ad publicas curas animum vertit. Praecipua 
ei cura fuit rationes civitatum excutere, ne aut nimiis, aut minime 
legitimis, sumtibus exhaurirentur. Approbante plurimum Principe, 
levata est Byzantiorum respublica, qua? maximis impendiis grava- 
batur. Legatum ad eum salutandum annis omnibus cum psephis- 
mate (id apud eos nomen plebiscito) mittebat, eique dabat nummo- 
runi duodena millia. 2 Ut minuerentur sumtus, id remissum : ne 
tamen omitteretur publicum officium, Plinius ad Principem ipse 
misit psephisma. Pariter circumcidit terna millia,* qua? viatici 



re insignis est Inscriptio, in columna 
Trajani reperta, quam ex Mss. schedis 
Marcanovae et Sirmondi referre juvat, 



cum non ita accurata sit apud Grute- 
rum, p. 10. n. 6. 



S. P. Q. R. 

IMP. CAES. DIVI. TRAIANI PARTHICI F. 

DIVI NERVAE NEPOTI TRAIANO HADRIANO 

AVG. PONT. MAX. TRIB. P O T. II. COS. II. 

QVI VNVS OMNIVM PRINCIPVM ET SOLVS 

REMITTENDO SESTERTIVM NOVIES MILLIES 

CENTENA MILLIA N. DEBITVM FISCIS NON 

PRAESENTES TANTVM CIVES SVOS SED 

ET POSTEROS EORVM PRAESTITIT 

IIAC LIBERALITATE SECVROS. 



1 Vota pro incolumitate Principis. 
Plin. Ep. x. 44. Tertia die Januarii 
fuisse votorum occupationem saepe 
ante monuimus. 



a Nummorum d uoden a millia. Plin, 
Ep. x. 52. hs xii. efficiunt Angh 
100/. 

3 Terna millia. Angl. 25/. 



CHRONOLOGICA. 193 

uomine annua dabantur legato eunti ad cum ; qui Mcesia? praeerat, 
publice salutandum. 1 

De pecuniis publicis* plus ei videbatur difficultatis. Intererat 
ne otiosae jacereht ; nec facile tamen collocabantur, cum praediorum 
comparandorum aut nulla, aut rarissima esset occasio. Praeteresfc 
non inveniebantur, qui vellent debere reipublicae, praesertim duode- 
nis assibus, 3 quanti a privatis mutuabantur. Consuluit Principem 
" ut dispiceret numquid minuenda usura, ac per hoc idonei debi- 
" tores invitandi; an, si nec sic quidem reperirentur, distribuenda 
* inler deeuriones pecunia, ita ut recte reipublicce caverent : quod, 
" quamquam invitis et recusantibus, minus acerbum foret, leviorc 
" usura constituta." Pro solita sua aequitate rescripsit Princeps: 4 
" Non aliud esse rcniedium,, quam ut quantitas usurarum minue- 
ei retur, 5 qu6 facilius pecuniae publicae collocarentur: modum ejus. 
" ex copia eorum qui mutuarentur, Plinius constitueret. At invitos 
u ad accipiendum compellere, quod fortassis ipsis otiosum futurum 
" foret,non esse ex justitia suorum temporum." 

Hanc Principis indulgentiam haud fregit juris durities. Plinius 
maximam, et quae ad totam provinciam pertineret, quaestionem de 
conditione et alimentis eorum^ qui liberi nati, 6 expositi/ deinde 
sublati., a quibusdam in servitute educabantur, proposuerat; eaque 
de re edictum Augusti, et Principum epistolas^ sed parum emen- 
datas, et quasclam non certae ticlei memoraverat. Respondit Traja- 
nus s " quaestionem hanc saepe esse tractatam : nihil tamen inveniri 
" in commentariis Principum, qui ante se fuerunt, quod ad omnes 
" provincias foret constitutum : nec Bithyniam esse inter provin- 



1 Pnblice salutandum. Plin. Ep. x. 
&2. Trajanus Plinio rescripsit. Ignoscet 
illis et Mcesice prceses, si minits illum 
siuntiiosc coluerint. 

2 De pecuniis publicis. Plin. Ep. x. 
02. 

3 Duodenis assibus. Hicc est nsura 
centcsima quam vulgo dicimus tivelve 
ptr cent. 

4 Rescripsit Princeps. Plin. Ep. x. 
63. 

s Qwntitas usurarum minueretur. 
Cum modo de pueris puellisque ali- 
■aentariis agcremus, vidiraus Trajanum 

VOL. V. 



eontentum fuisse quincunce usura. 
quam \oca.mmfive per cent. 

6 Liberi nati. Nati parentibus libe- 
ris. 

1 Expositi. Plin. Ep. x. 71. Vt 
nunc viget apud Sincnses populos, ita 
apud Roinanos viguit barbara consue- 
tudo liberos exponendi, quam Valen- 
tinus et Valens primi abolere conati 
sunt. Cod. lib. 2. de Tnfeentium expost- 
tione. 

8 Respondit Trajanus. PHn. Ep. x. 
72. 



194. 



APPENDIX 



Ci cias, quibus hac de re fuerat rescriptum : ideo putare se non 
" adsertionein denegandam ■ iis, qui ex ejusmodi causa. in liberta- 
" tem vindicabuntur : neque ipsam libertatem redimendam pretio 
" alimentorum." Sic, quantum per tempus licuit, expositorum 
statui consuluit. 

At in ea quaestionum multitudine, quae hoc anno tractatae sunt, 
plurimas haud ita graves omiserim : duas vero, alteram Amiseno- 
rum, Cliristianorum alteram, juris similitudine, et innocentia, singu- 
lares referre operae pretium est. Amiseni,* civitas libera et foede- 
rata, beneticio Principis legibus suis utebantur. Plinio dederunt 3 
publice libellum ad Eranos * (id apud eos nomen pecuniis, quae 
sublevandis pauperibus colliguntur) pertinentem. Illum Trajano 
misit Plinius, ut quid et quatenus aut permittendum aut prohiben- 
dum declararet. Secutae Principis literae : 5 " Amisenos, quorum 
" libellum epistolae tuae junxeras, si legibus istorum, quibus de 
" officio foederis utuntur, concessum est eranos habere, possumus, 
" qu6 niinus habeant, non impedire, e6 facilius, si tali collatione, 
" nOn ad turbas et illicitos coetus, sed ad sustinendam tenuiorum 
[* inopiam utuntur. In ceteris civitatibus, quae nostro jure obstrictae 
" sunt, res hujusmodi prohibenda est." 6 Nihil nempe, praesertim 
in longinquis provinciis, magis cavebatur, quam ut nullus esset, 
quod jam supra memoravimus, 7 haeteriarum usus, nulla tumultus 
factionumve causa. 

Itaque cum Christiani, ut postulabat sacrorum usus, saspe inter 
se convenirent, id Plinium omnibus intentum advertit ; et numero 
coeuntium permotus, re diligenter inquisita, ad Trajanum episto- 



1 Non adsertionem denegundam. Non 
denegandam esselibertatem, seu vindi- 
cationem libertatis. 

z AmisenL Amisus, urbs Ponti, nunc 
Samsoun. 

3 Plinio dederunt. Plin. Ep. x. 93. 

4 Ad Eranos. Erani dicti sunt a 
voce Graeca 'pavoj, quae stipem signi- 
ficat. 

5 Principis litera. Plin. Ep. x. 94. 

6 Prohibenda est. Forte interrogabit 
aliquis cur Trajanus in provinciis Era- 
nos prohiberet, cum ipse tot alimen- 
tarios pueros in Italia educaret. Mani- 



festa es.t causa. Erani, ut plerumque; 
sunt egeni, seditiosi et turbidi. Ex- 
empla vide apud eruditum Du Cange,' 
Glossarium mediae et infimae Graecita- 
tis, verbo tvapioi. Contra ab alimen- 
tariis pueris nullus timor; magnumj 
vero Italiae ornamentum et imperiij 
subsidiuin. Inde intelligas quam mul-) 
tiplex variaque esse debeat Principis 
cura, ne ulla reipublicae pars labe- 
factetur. 

7 Snpra memoravimus. Sub fineni' 
anni 856". 



CHRONOLOGICA. 



195 



iam misit, 1 quam integram hic subjungere necesse est, ut, quam 
late serperet religio, notescat. " Solemne est mihi, Domine, 
" omnia de quibus dubito, ad te referre. Quis enim potest melius 
" vel cunctationem meam regere, vel ignorantiam instruere ? Cogni- 
€t tionibus de Christianis interfui numquam : 2 ideo nescio quid et 
• quatenus aut puniri soleat, aut quaeri. Nec mediocriter haesitavi, 
u sitne aliquod discrimen aetatum, an quamlibet teneri nihil a robus- 
" tioribus differant : deturne poenitentioe venia, an ei qui omnino 
" Christianus fuit, desisse non prosit: nomen ipsum, etiamsi flagi- 
" tiis careat, an flagitia cohaerentia nomini puniantur. Interim in 
" iis, qui ad me, tamquam Christiani, deferebantur, hunc sum secu- 
" tus modum. Interrogavi ipsos, an essent Christiani : confitentes 
" iterum ac tertio interrogavi, supplicium minatus: perseverantes 
" duci jussi. Neque enim dubitabam, qualecumque esset, quod 
" faterentur, pertinaciam certe, et inflexibilem obstinationem 
" debere puniri. Fuerunt alii similis amentiae, 3 quos, quia cives 
" Romani erant, adnotavi in Urbem remittendos ; mox ipso 
" tractatu, ut fieri solet, diffundente se crimine, plures species inci- 
" deruut. Propositus est libellus sine auctore, multorum nomina 
" continens, qui negarent se esse Christianos, aut fuisse : cum, 
" praeeunte me, Deos appellarent, et imagini tuse, quam propter 
" hoc jusseram cum simulacris numinum adferri, thure ac vino 
" supplicarent, praeterea maledicerent Christo (quorum nihil cogi 
" posse 4 dicuntur, qui sunt revera Christiani) dimittendos putavi. 
" Alii ab indice nominati, esse se Christianos dixerunt, et mox nega- 
" verunt : fuisse quidem, sed desisse, quidam ante triennium, 
" quidam ante plures annos, non nemo etiam ante viginti quoque. 
" Omnes et imaginem tuam, Deorumque simulacra venerati sunt ; 
" ii et Christo maledixerunt. Adflrmabant autem, hanc fuisse 



1 Epistolam misit. Plin. Ep. x. 97. 

2 Interfui numquam. Ergo Romaft 
haud ita frequentes fuere de Christia- 
nis cognitiones, cum Plinius nullis 
interfuisset. 

j Similis amcntia. Bene Tertullia- 
nus in Apologetic. cap. 1. Non potcs 



dcmentiam diccrc, qui revinceris, igno~ 
rare. 

4 Niliil cogi 2>o<ise. Locupletissimum 
testimonimn veros Christianos puram 
sinceramque fidem sine uila dissimu- 
latione, sine uila tergiversatione esse 
professos. 



196 



APPENDIX 



a summani vei culpae busb, vel crroris, quod esscnt soliti stato die 
" ante lucem eonveuirc : carmenque Christo, quasi Deo/ dicere 
u secuju mvicem : seque sacramcnto non in scelus aliquod* 
" obstringere, sed ne iurta, dc latrocinia, ne adulteria committe- 
u rent, ne fidem failcrcnl, ne depositum appellati abnegarent: 
ci quibus peraclis, morem sibi discedendi fuisse, rursusque coeundi 
4k ad capiendum cibum, 4 promiscuiun tamen et innoxium: quod 
u ipsum facere desisse ; post edictum meum, quo secundum 
" maudata tua heuerias esse vetueram. Quo magis necessarium 
" credidi, ex duahus ancillis, qiue miuistra? dicebantur, 6 quid esset 
•• veri, et per tormcnta, quajrere. Sed nihil aliud inveni, quam 
'• supersiitiortem pravam, et immodicam ; 7 ideoque dilata cogni- 
" lione, ad consulendum te decurri. Yisa est enim mihi res digna 
li consultatione, maxune propter periclitantium numerum. Multi 
" enim omnis aetatis, omnis ordinis utriusque sexus etiam, vocantur 
" in periculum, et vocabuntur. Necjue enim civitates tantum, sed 
" vicos etiam atque agros superstitionis istius contagio pervagata 
" est: quie videtur sisti et corrigi posse. Certe satis constat, prope 
"jam desolata templa ccepisse celebrari, 8 et sacra solemnia diu 



1 Stato die. Diem illam nuDC dlci- 
«nw dominicam; de qua 8. Paulus, 

A('t. ApOStol. XX. 7. h 11 t'i\ fxirl ?Zv 
rctfil&StriaV, '7v;r,yy.'ivxv t!'v jna^rjTWK iov 
xKcicrai afTav. 

2 Christo, quasi Deo. Egregium divi- 
nitatis Chnsti mommicntum. 

3 Non ia scelus aliquod. Quantu, 
quam splendida Cliristianae religionis 
luns! Tanto iUustrior cst, qudd profi- 
ciscitur ab hominibus, qui Christum 
ejusque religionem ejuruverunt. 

4 Ad capiendum cibum. Cama illa est, 
quae Christianis dicebatur ^kyU-n^. Inde 
D. Pauhis i. Ep. ad Corinthios xi. -21. 
eos arguit, qudd promiscuuin cibum 
nonsumerent. 

s Facere da>Use. Summa huec est 
Christianorum lex Principibus corum- 
que magistratibus obsequi, dum salva 
conscientia licct. Inde Paulus Siu, 
intcr imperii Sinensis proeercs admi- 
nittrosqne sapientissimus, ct Christia- 
*h&. coram Iiupcratore obtcttabatur se 



caput smim, suam fortunam, suain do- 
mum ultro dcvovere, si quidquam esset 
iu Cliristianorum doctrina contrarium 
aut legibus imperii, aut Principum 
anctoritati. Couplet, Vida de Candida 
Hiu, p. 5. 

6 Ministra dkchnntur. Frcquens 
postea in vcteribus Ecelesiie monu* 
meutis Diaconissarum nomen ; de qui- 
bus, si volueris, pluravidc upud Henri- 
Cum Valois ad Sozomenum, libr. yiii. 
cap. 9. 

7 Pravam et immodicam. Piam ct 
simplicem Christianorum religionem 
Plinius superstitionem interpretatur. 

8 Coepisse celehrari, Ita et nune 
ubi in Sinensem Ecclesiam sacvit per- 
secirtio, elarissima semper videntur 
Christianse fortitudinis et constantia* 
excmpla, dum alii ignave ad nefanda 
Deiun sacra deficiunt. Viguit, viget, 
semperque vigebit soleinnis Jesu 
Clnisti sententia, xoWoX y«p ilo-i xX^toI^ 
o/.lyoi ii lyMv.TK. D. Mattil, XX. lGi 



CHRONOLOGTCY. 



\9 



:h 



" intermissa repeti : passiinque vanire victimas, quarum adhuc 
" rarissimus emtor inveniebatur. Ex quo facilfc est opiuari, ejuae 
a turba hominum cmeiulari possit, si sit poenitentia? locus." 

Pronum in clementiam Piinii animum Trajanns majore adhuc 
indulgentia levavit; rescripsitque : ' " Actiun quem debuisti, mi 
" Secunde, in excutiendis causis eorum, qui Ciiristiani ad te deluti 
" fuerant, sccutus es. Neque enim in universum aliqukt, quod 
" quasi certam formam habeat, constitui potest. Conquirendi non 
"" sunt: a si deferantur et arguantur, puniendi sunt: ita tamen, ut, 



1 Hescripsitque. Plin. Ep. x. 98. 
" Conquirendi non sunt. Vere quidem 
Tertnlliar.us in Apologetie. eap. 2. () 
sententiam vecessitate confusani ! Traja- 
nus negat inquirendos ut innoccntes, et 
•matulat puniendos til nocentes. Parcit et 
stevit } dissiinulat et animadvcrtit. Quid 
temetipsum censurtl circumvenis? Si dam- 
nas,cur noninquwis; sinon inquiris, cur 
iion et absolvis'/ At cCwn nobis ssepe in 
lioc opcre de Christianis fuerit agen- 
dum, exposila in Suppleinento Annal. 
v. 8. Jcsu Christi morte ; explicatis 
i»ub TVerone Christianorum suppliciis 
Annal. xv. 44. et i)i not. et emend. 
ud Aimal. xv. 44. niemoratis quoque 
sub Domitiano Clementis consulis 
ejusque domus pro Christo certamini- 
bus in Append. ad Ann. 818. et in not. 
et einend. ad Hist. i. 46. nunc demum 
expianatis Plinii et Trajani literis, 
juvat coronidis loco quaedam De 
Christianis nondum satis explorata 
snbjungere. 

Iviultos audire est, qui, curiose in- 
certum an maligne, sa-pe interrogent 
quomodo Vespasianus, Titus, Traja- 
iras, et postea Antoninus Pius, Marcus- 
que Auretins, Principes optijni, Chris- 
tianos sint persecuti, quomodo eos non 
modo in tonuentis necari, scd barbaris 
,etiam, qurc neque lcges Ronuuue nce 
teinporum pudor, nec humanitas, pate- 
rentur, suppliciis discruciari permise- 
riut, Generatim quidem responderi 
potest in Historieis faetis quarendum 
non esse quomodo rcs factee sint, sed 
Mtrum factac sint : neminem fe.rnie < -sse 
qui adate 'sua non viderit multa eve- 
nisse qmv vera essent, licct vix verisi- 
inilia viderentur : nihil ergo ambigen- 
dum esse de Christianorum supplieiis, 
vinn ea aut occulati testes, aut scrip- 
.t»r*s indnbitata fidei. prouiderint. 



Quosdarn tameri repcrias qni adhue 
hasitent, et intimas hujusce rei eausas 
requirant. Quibus respoudere baud 
difheilo cst tria esse in mortalium re- 
bus, quae nuJlas patiuntur leges, nec 
ratione, scd impetu, ac proinde fero- 
citer, aguntur; ejvilia nempe beila, 
fraterna odia, et cqntraria sacra : haud 
mirum ergo essc, si optimi Principcs 
Vespasianus, Titus, Trajanus, Antoni- 
nus Pius, Maicusque Aurelius ad dura 
proruperint, cum ageretur de Christia- 
nis, qui Romana sacra danmarent, ca- 
que aternis ignibus digna pronuntia- 
rent: ceterum raro suDviisse illos I*rin- 
cipes; ct si quid actum, id i;i tanta 
imperii amplitudine a provinciarum 
pnvfectis magistratibusve, ignaro ple* 
rumque Prineipe, aut falsis accusatio- 
nibus cireumvento, fuisse susceptum. 

Quod si diliicilibus iiiis ingeniis 
scrupulus aliquis adhuc luvrcat, manet 
ratio ultima, eaque efficacissima. Ko- 
mines nempe hominibus, vetcra tcm- 
pora prvvscntibus suis temporibus asti- 
mcnt. Hac nostra atate, vivit Sineu^ 
sium Imperator, imperii magnitudine, 
opum vi, et, quod pnvstantius est f 
paciricis virtutibus Vespasiano, Tito, 
Trajano, Antonino Pio, Marcoque 
Aurelio non impar. Quae hic de Kien- 
Long, optimo Principe, pradico, ea 
non ineertis rumoribus, sed a viri* 
aceepi quos novi esse inccrrupta? 
fidci, qui euin sa?pe vidtre, sa x pe sunt 
alloeuti, qui multis, abliinc annis in 
regia Urbe Pekinensi ipsoque Impera- 
toris palatio degunt. Porro optimus 
iiie Princeps, Christianis miisime in- 
fensus,sinit tamen Chiistianos maxime 
in provineiis, vexari, discruciari ; et 
singulis ferme annis exilio, merte, sup- 
pliciis in eos s.vvitum esse aceipinms. 
Ivec solita taiitum, £ed nova, et moris 



i 



198 



APPENDIX 



" qui negaverit se Christianum esse, idque re ipsa. manifestuin 
" fuerit, id est, supplicando Diis nostris, quamvis suspectus in 
" praeteritum fuerit, veniam ex poenitentia. impetret. Sine auctore 
" vero propositi libelli, nullo crimine locum habere debent. Nam 
" et pessimi exempli, nec nostri seculi est." Sic Christiana religio, 
Neronis ac Domitiani furores ante eluctata, jam in Ca^sarum 
indulgentiam irrepebat, aliquando forte ' venerationem et fidem 
obtentura. 

Haec vero cum Trajanus sub anni finem rescriberet, allatum in 
Urbem " Decebalum pactis et conventis 2 non stare, arma clam 
" parare, transfugas recipere, munitiones, castella instaurare ; vici- 
" nas gentes per legatos solicitare : qui superiore in bello pro 
" Romanis steterant vexari, jamque Jazygum terras partim occu- 
" pari." Turbidum hominis ingenium, etad majores, quam barba- 
" rum decebat, spes erectum, suspectum ante fecerat Callidromus/ 
" olim Laberii Maximi servus, dein captus a Susago 4 in Moesia, 
et a Decebalo muneri missus Pacoro, 5 Parthorum regi. Cum 
pluribus annis in ministerio cjus fuisset, fugerat, et in Nicomediam 
pervenerat. Inde, ob forensia jurgia, Plinio notus, ad Trajanum 
nuper fuerat perductus. Decebalus ob talem cum potentissimo 
rege necessitudinem violataque pacis foedera, hostis a senatujudi- 



bus Sinensibus vehementer repu«nan- 
tia, tormenta adhibenter. Maudari- 
norum multi, neglecta Sinensium le- 
gttm aequitatc et clementia, in Chris- 
tianos quidquid horridius imaginantur, 
exercent. Eorum unus nuper visus 
est, qui puellam Christianam sub plan- 
ta pedum fustibus caadi jusserit : quod 
Sinensibus inauditum, yixque credi- 
bile est. Quod nunc sub Kien-Long 
viget, idem nostra tetate viguit sub 
ejtis avo Kang-hi, maximo Principe, et 
Christianis amicissimo. Idem viguit 
sub ejus patre Yong-Tching, bono Prin- 
cipe, Cliristianis infenso, licet quosdam 
suo i.i palatio baberet, (juos et honore 
et amicitia prosequeretur. Qnid ergo 
nunc de Ivomanorum temporibus Prin- 
cipibusque difficultates commiuisci,- 
mur, ciim eadem hae nostra a>tate a 
Sinensibus Iinperatoribus fieri aut vi- 
demus, aut accipimus ? Inde potius 
sanctitatem Christianaj religionis acsti- 



menms. Obruitur suppliciis, quia in- 
nocens est. Maximum enim scelus est, 
innocentia. Sceiera confessione ut- 
cumquc expiantur. Confessio inno- 
centi», irritat; et ncgare suam inno- 
centiam liaud licet. Haec inter tor- 
inenta durat crescitque Christiana rc- 
ligio, quia propitius adest Deus Chris- 
tiame religionis auctor, innoecnthe da- 
tor et ultor. 

1 Aliquattdoforte. Yenerationcm haue 
fidemque obtinuit sub Constantino 
Magno, A. U. C. 1065. J. C. 312. 

2 Decebalum pactis d conventis. Dio, 
i.xviii. p. 774. 

3 Callidromus. Plin. Ep. x. 16. 

4 A Susago. Susagus, dux Decebali, 
Dacorum regis, cum belhi Decebalum 
interet Domitianum ferverent. 

5 Pacoro. Cujus extat nuninms cusus 
anno JErji Parthicae ent, id est, 355. 
J. C. 99. 



CHRONOLOGICA. 



199 



catus est. 1 Id bellum in se recepit Trajanus,, dum Comelius 
Palma* Arabiam occupare parabat. Validissima tum fuit res 
militaris : additae erant legiones duae, secunda Trajana et tricesima 
Ulpia : firma et vigil cuncta per castra disciplina : mandatum 
quoque provinciarum rectoribus, u quantum fieri posset, milites & 
" sisnris non esse avocandos." 3 Et ne in habendis delectibus fraus 
foret, prodierat Principis praaceptum, " ut si quis filium debili- 
*' taret, 4 delectu per bellum indicto, deportaretur." Insuper reni 
militi Ia?tissimam curaverat Trajanus, permisso <c ut libere testa- 
f< menta facerent." 5 Id primus concesserat divus Julius Caesar ; 
sed ad tempus : deinde idem tribuit divus Titus, et postea 
Domitianus. Plenissimam hanc indulgentiam in milites contulit 
divus Nerva, quam ita amplexus est Trajanus, ut mandatis insertum 
fuerit caput : " Cum in notitiam meam prolatum sit, subinde testa- 
c< menta a commilitonibus relicta proferri, quae possint in controver- 
t( siam deduci, si ad diligentiam legum revocentur et obsei vantiam : 
c< secutus animi mei integritudinem erga optimos fidelissimosque 
c< commilitones, simplicitati eorum consulendum existimavi, ut 
c< quoquo modo testati fuissent, rata esset eorum voluntas. Faciant 
" igitur testamenta quoquo modo volent : faciant quomodo pote- 
c< rint, sufficiatque ad bonorum suorum divisionem faciendam nuda 
<c voluntas testatoris." 



a. u. c. 858. J. c. 105. 

Tiberio Julio Candido II. Aulo Julio Quadrato II. consuli- 
bus. Dum expectatur mare,, ut Trajanus in Daciam transmit- 
teret, venere Plinii litera?, qua) de protopraxia civitatum/ de earum 



1 Hostis a senatu jitdicatus est. Dio, 
jlxviii. p. 774. 

* Cornelius Palma. Quem consulem 
vidimus A. TJ. C. 852. 

3 Non esse avocandos. Plin. Ep. x. 
31 et 33. 

4 Filium debilitaret. Digest. Libr. 
xlix. Tit. 16. de Re militari, Leg. 4. 
ex Arrio Menandro, n. 12. Filios debi- 
litabant, ut inhabiles militiaj forent. 



Illud vitium notat Ammianus Marcel- 
linus, xv. 10. Nec eorum (Gallorum) 
aliquandb quisquam, ut in Italid, munus 
Martium pertimescens pollicem sibi prce- 
cidit, quosjocaliter Murcos appellant. 

5 Testammta facerent. Ulpianus in 
Digest. Libr. xxix. Tit. i. de Testa- 
mento militis, Leg. i. 

6 De protopraxid civitatum. Plin. Ep 5 . 
X. 109 et 110. 



•00 



APPENDIX 



largitionibus, 1 de introitu decurionum,* de solemnibus invitationi- 
bus J interrogarent. Respondit in summam imperii securitati, civi- 
tatum civiumque felicitati consuii ; nihil, nisi necesse, novari, ne 
foret perturbationi locus. Singulaque sigillatim evolvens, voluit 
" protopraxiam, seu jus, quo civitates in exigendis pecuniis, qu* 
u ipsis debebantur, ceteris ereditoribus anteponebantur, ex lege 
u cujusque civitatis sestimai i : si haberent privilegium, quo antepo- 
u nerentur, custodiri : si vero non habebant, ininjuriam privatorum 
" id non dari." Mandata, quibus prohibebatur largitiones ex 
publieo fieri, confirmavit. At, cum Amisenorum civitas ab Julio 
Pisone denariorum circiter quadragiuta millia, 4 donata ei publice 
ante viginti annos, repeteret, sanxit " ne multorum securitas subrue- 
" retur, largitiones factas ante aliquantum temporis retractari, 
u atque in irritum vindicaii non oportere. Quidquid ergd ex hae 
u causa actum ante viginti annos fuisset, omittendum esse : se enini 
" non minus hominibus cujusquc loci, quam pecunia» publicai 
u consultum velle." Decuriones, qui a censoribus legebantur, pro 
introitu 5 dare pecuniam non jusserat lex Pompeia: sed ii, quos 
Trajanus super legitimum numerum adjecerat, singula millia dena- 
riorum 6 et bina 7 intulerant. Anicius deinde Maximus, proconsul, 
eos tthm, qui a censoribus legerentur, dumtaxat in paucissimis 
civitatibus, aliud aliis jusserat inferre. Quaerebat Plinius an id in 
omnibus civitatibus exigendum. Respondit Trajanus " hac de re 
" in imiversum a Principe non posse statui : at, quod semper tutis^ 
" simum ratus est, sequendam cujusque civitatis legem : et sane id 
u acturos, ut, cum inviti fuerint decuriones, eorum erogatio eeteris 
" praeferretur." 8 Denique invitationes Plinius ex soiemnibus causis 
concesserat. Verebatur tamen ne modum aliquando excedere vide- 



' Earum largitionibus. Plin. Ep. x. 
111 et 11V. 

z Introitu dccurionum. Piin. Ep, x, 
113 et 114. 

3 Soltmnibus invitationibus. Plin. Ep. 
x. 117 et 113. 

4 Quadragintu millia. Denariowm 
quadraginta miilia efficiunt/i^/. 1J3J/. 
§s. Bd. " 

5 J'ro introitu. Teste Suctonio in 



Claud. cap. 9. Claudius sestertium octo- 
gics Angl. 66,6661. 13$. 4</. pro introitu 
novi sacerdotii coactus impendere. 

6 Singula millia denariorum. Angll 
337, 6s, 8«\ 

7 F.t bina. Bina millia denariorum, 
Angl. 661. I3s. 4d. 

'° Eorum erogatio eeteris praferrctur. 
Ii, qui erogationem inferent, eeteris 
pj aeferentujr, 



CHRONOLOGICA. 



201 



rentur, et in quamdam ambitiosarum sportularum * speciem incidere,, 
cuni, qui viriiem togam sumebant, vel nuptias faciebant, vel inibaut 
magistratum, vel opus publicum dedicabant, solerent totum sena- 
tiim, atque etiam ex plebe tantum numerum vocare, ut saepe mille 
bomines, iuterdum etiam plures convenirent, binosque denarios* 
vel singulos acciperent. Ne imprudenter egisse argueretur, monuit 
Principem. Is PJinium, quod ambitiouem sportularum timeret, 
laudavit. Voluisset quidem ut, non per corpora, sed viritim singuli 
ex notitiu ad solemnes sportulas contrahcrentur. Ne quid tamen 
imperiosius novaret, maxime cum nihil impatientius ferant civitates, 
quam si gentiles usus mutantur, id Plinio remisit, quein elegerat ut 
formandis illius provinciie moribus ipse moderaretur, et ea consti- 
tueret, quse ad perpetuam ejus quietem essent profutura. 3 

Haec pacis decora belli curis, instante navigutionis opportunitate, 
Trajanus mutavit : vitatisque Alpibus, ne moras objicerent, Adria- 
ticum mare trajecit, 4 et per Illvricum Meesiam pctiit, inde Daciam 
ingressurus : comitcin adsumsit Hadrianum, qui eo anno tribunus 
plebis factus, 5 nunc primae legioni Minervias 6 prsepositus est. 
Hostes jam pra?occupaverat terror. Multi, ubi primum audierant 
Decebaium a senatu hostem fuisse judicatuin, bellumque non per 
duces, sed a Trajauo confectum iri, ad euni defeceraut. Ipse Dece»- 
balus, prioris belli adversa et ccepta? defectionis pericula reputans, 
de pace egerat : 7 sed jussus " anna seque ipsum trariere," horrue*- 
rat; ratusque nihil sibi feedius posse evenire, belli discrimen adire 
decrevit. Tum arma copiasque palam paravit; utque vicinas 
gentes ad bellum traheret, eas acriter nionuit, 8 " si consilia vires- 
" que sociarent, ccrtam esse libertatem: si sese disjungerent, Inimi- 
4< nere servitium: se quidem primum peti, ut, cum foret superatus, 
(< cetcri indefensi et bello impares in ruinam hnpellerentur, Hi* 



1 Ambitiosarum sportularjim. Spovtu- 
iis, donisvc, favor quocrejaatur. 

*■' Biflosque deuarios, Angl. l.s. 4d. 

:i Pro/utura. Pliii. Ep/x. 117. 

* Trujecit Column, Trajan. Tab, 
lix. Adriatieiim mare. 

5 Tribunus plebcsjactus, Spartian. in 
ptadriano, cap. ..>, 



G Primce legioni Minereice. Quarxt 
Domitianus tnstituerat, et ob distinc- 
tionem de nomine Minervae appelia- 
veijat. 

7 De pace egerat. Dio, lxviii. p. 
77 i. 

8 Acriter mon&it Dio,. lxviii. p* 
774'. 



!0C 



APPENDIX 



" arlibus increvisse Roinanum iniperiiun : quibus olim succu- 
" buisse miserum fuit, nunc succumbere, probrosum. ,, At vel 
junctis viribus non satis coniisus, dolo ac scelere grassatus est; 
misitque transfugas, 1 qui Trajanum, dum adhuc erat in Mcesia, 
interficerent. ls tanto apertius insidiis patebat, qu6d suapte natura 
et ob disponendi belli necessitatem maxima esset admissionum 
facilitas. Sed plei umque turbid* et efferae sunt sceleris medita- 
tationes; quidam earum suspectus, comprehensus est; tormentis- 
que subditus, crimen sociosque patefecit. 

Trajanus, suo periculo cautior, hostile soluin ingressus est. In 
ejus venerationem obsequiumque ruit Dacorum pars,* quze ad eum 
defecerat. Parentes liberosque, manus tendentes, opem fidemque 
implorantes, benigne excepit: sacrisque operatus, 1 precatus est 
Deos, ut coeptis annuerent, mala averterent : dissonis Romanorum 
Dacorumque precibus ingeminata sunt vota. Mox caesae materiae, 
munitaque castra. 4 Interim hostis, 5 unde bellum ingrueret certus, 
partim oppida munitionibus valida, partim castella montibus impo- 
sita occupat. Niliil tutum fuit adversus Romanorum impetum. 
Capta oppida, expugnata castella, ingensque fuit hostium strages. 6 
Cuin tamen ad eorum propugnaculum, triplici muro vallatum, 7 
perventum esset ; pi imum substitit impetus : mox difficultate 
irritata est rnilitis audacia; tresque muros superavit. Necdum 
certa victoria: ibi enim hostis plurimus; et singula inter valla 
mutuffi ca?dibus dimicabatur, cum Trajanus supervenit, 8 et suis 
fiduciam_, hostibus terrorem injecit. 

At hujus anni prospera non virtus, sed fraus Decebali interturba- 
verat. Longinum cnim, 9 legionis prsefectum, qui adversus eum 
jnulta strenue gesserat, cuncta ejus arbitrio permittendi specie ad 
colloquium vocatum, interceperat. Ut id accepit Trajanus, simul- 



1 Visifquc trawfugas. Dio, lxviii. p. 
777). 

2 Ruit Dacorumpars. Column. Tra- 
jan. Tab. Lxet lxi. 

3 Sacrisqne operatus. Column. Tra- 
jan. Tab. lxii. ad lxvii. 

4 Munitaque castra. Column.Trajan. 
Tab; lxviii. 

5 Tnterim hostis. Column. Trajan. 



Tab. lxix. 

Hostium strages. Column. Trajan, 
Tab. lxx et lxm. 

7 Triplici muro vallatum. Column. 
Trajan. Tab. lxxii. 

8 Trajarim supervcnit. Coluiun. Tra- 
jan.Tab. lxxiii. 

9 Longinum cnim. Dio, lxviii. p» 
775. 



CHRONOLOGICA. 203 

que ne feliciter coepta aut temporum adversis aut hostium dolis 
perverterentur, exercitum in hiberna niature reduxit. 1 Decebalus 
autem, cum Longiuum de consiliis Trajani publice interrogasset, 
isque se nihil proditurum respondisset, liberae eum custodia? tradi- 
dit, honorificeque habuit; ratus se eo, ut pacis vade, uti posse. 
Legatum itaque Trajano mittit, qui proponat, " ut sibi terra? ad 
<( Danubium usque permittantur, bellique impensae restituantur, se 
" Longinum redditurum." Responsum ita moderatus est Trajanus, 
ut nec Longini virtutem minueret, nec efferret; ne aut nimiis laudi- 
bus cresceret redemtionis pretium, aut modicis Longini vita peri- 
clitaretur. Decebalus his ambagibus impeditus, haesit ; quid ageret 
incertus. Interim Longinus, adversis non fractus, secum reputabat 
quomodo patriee subveniret : libertique opera venenum nactus, ne 
qua oriretur suspicio, arctiorve custodia adiiiberetur, se Decebalum 
inter et Trajanum pacis sequestrum fore simulavit. Hitc de re 
supplices componit literas, quas liberto tradit perferendas. Lo 
profecto, nocte venenum hausit, et repente exanimatus est. Trajanus, 
quid Longinus meditaretur certus, libertum retinuit. Decebalus, 
se illusum indignans, libertum repetit, Longini cadaver et decem 
prasterea captivos traditurum se poUicitus. Centurionem, cum 
Longino captum, misit, qui id significaret. At Trajanus liberti et 
centurionis salutem, ob imperii dignitatem, Lougini sepultura; 
antehabendam ratus, neutrum remisit: 1 de captivis hatid ita solici- 
tus, quod nihil adversus eos auderet Decebalus, ne majori suorum 
sanguine rependeretur. 

Dum Caesar ultra Danubium victoriis imperium propagabat, 
illud ejus auspiciis per Arabiam diffuderat Corn. Palma, Syria: 
prseses. Eam quidem Cn. Pompeius 3 olim terruerat, non domuerat. 
Dein divus Augustus, intelligens quanti interesset rcgionem odori- 
fera sylvarum fertilitate inclytam, opibus potentem, et commerciis 
oppprtunissimam, imperio adjicere, JEYio Gallo, 4 iEgypti pra?fec- 



1 Mature reduxit. Inde ut vidimus 
supra Tab. xxxm. amphitheatrmn 
<pioque exhibet Column. Trajan. Tab. 
txxv. 

1 Neuirum rcmisit. Dio, lxviii. p. 
776. 

3 Cm. Pompeius. Pompeius, occu- 



patis Coelesyria et Damasco, Arabas 
terruit. Joscph. Antiq. Jud. xiv. 3. 
Vide et eruditum Belley, MSmoires dc 
V Acaclemie Royale des Inscriptions. 
Vol. xxx. p. 309. 

4 JElio Gallo. Strabo, xvi. p. 780. 
xvn. p. 819. 



204 APPENDIX 

to, hanc expeditionem mandavit. Aderat et Nabataeorum favor, 
qni se adjutores sociosque fore sposponderunt. Nec rex Obodas 
erat impedimento ; cum, nti mos est earum gentium rcgibus, otio 
resolutus pacem negligeret, bcllum ne attingeret quidem, sed ejus 
curam Sylkeo, procuratori, penitus committeret. Prajterca advef- 
sitsgentes pradiorum ignaras ct timidas, mercatura? addictas, fermi 
decem millia Romanorum peditum etsociormn ex /Egypto transvex- 
erat; ipseque Syllams quingentorum Juda?orum et mille Nabataeo- 
rum ductor. At is animo perfidus, et inhians bello parandis opi- 
bus, quas, si falieret, solus occuparet, continuis pcr sex menses 
erroribus potius, quam itineribus, inter loca aspera, arida, deserta, 
ita exercitum debilitavit, ut, licet Romani sagpe eum barburis 
conflixissent, eorum ad decem miliia uno praelio interfecissent, 
plura oppida eepissent, et suorum septem tantum amisissent, ceteri 
omnes moibis, laboribus, faine, et itinerum difficultate perierint. 
Syllaeus quidem, dum adliuc dinicitiam simulabat, aliorum quoque 
crimir.um convictus, in Urbe securi percussus es*:. 1 Sic expiata est 
perfidia : deinde tamen ab Augusto, et, qui cum secuti sunt, 
Principibus, seu incuria, seu desidia, neglecta est Arabia. 

At Trajanus, qui non modo opimae terras thesauros noverat, sed 
et dolebat singuiis annis magnam Romani auri argcntique vim 
Arabicis odoribus nuitari, 2 nec umquam remeare, fndicaque 
commercia, 3 quorum ingens tum erat celebritas, et, crescente it* 
dies luxu, necessitas, ni possideretur Arabia, tarda esse et parum 
proficua, Palmffi imperaverat, ut eam, nou terrore, sed prudentia 
occuparet. Quod callide Palma praestitit. Arabiam enim deser- 
tam, cujus iucolas inopes simul ct fortes superarc velle et inutile 
erat et periculosum, reliquit. Petra^a? vero et Pclici Arabia» 
victrices Oriejrtis legiones ostentavit; laudavit . gcntes, " qua? 



1 Securi percussus csl. Strafeo, xvi. 
p.78i*. 

2 Arabicis odoribus mvtaru Inde in 
Arabiam confluebant nwixinr.v Ronia- 
i:(>:::i;i et Parfhorum opes, teste Pli- 
nio, vi. 28« Jn vniversum gentes Ara- 
bniii ditissima;, ut apud qiias maximci' 
opes Romanorum Partkorumque subsis- 
lant, vtndcntibus aute i' muri uv.t sylcis 



capiunt, nihil invieem rcdimrntibus. 

J Indicaqne commcrcia. Plinii a^tafe 
jain India, Seres, et Arabicae margurijl 
ta x , mininia con-.pntationc, miliies eou- 
tena millia sestertium Ai.pl. 8S3,333li 
(i.<c. 8d. annis omnibus imperio Romangj 
adimebant. Tanto iis deiicia? ct fajnt* 
wdi constabant, Plin, sri. 18, 



CHRONOLOGICA. 



20; 



" super ceteros terrarum popuios opibus abundarent, iisque ita 
cc provide uterentur, ut apud eas privatam rem augentibu$ 
" prannium, minuentil^as pcena* esset constituta, nec laborarent 
" nisi regum suorum vitiis, in quorum vitam saepe erat inquiren- 
" dum. 4 Penes eas esse ignavum fcedumque servitium excutere, 
ic et sese Romauo imperio inserere. Se iis sub optimo suo 
" Principe, fortunarum incrementum, et quod in fortuna dulcissi- 
*' mum est, securitatem adpromittere. Adesse legiones, si adnue- 
ic rint, non in excidium, sed in pra?sidium paratas." Placuit 
imperii novitas et magnificentia : nec victa, sed adquisita est 
Arabia. 3 Praecipuae urbes Bostra et Petra/ ob mutatos dominos* 
ltetitiam statim testataj sunt, hocque anno novse dominationis 
suaeque felicitatis tempora cpmputare instituerunt. Nec minorem, 
ijuam Palma promiserat, indulgentiam, expertae sunt: ea quoquc 
magnificentia adornata fuit Bostra, ut Nova Trajana Bostra 
nuncuparctur. 

Cum ita creseeret imperium, contigit tristissima sex urbium 
clades : 5 terrae motu collapsis Elaea, Myrinfi, Pitane, et Cyme im 
Asia, Opunte in Achaia, et Oritano in Euboea. 



1 Minuentibus poena. Strabo, XVI. p. 

783. 

z Erat inquirendum. Strabo, ibid. 

3 Adquisita est Arabia. Ftiit in Mu- 
seo Collegii Ludovici Magui nnmmus 
ex aere magno, imp.caes; kervae 

TllAlANO AVG. GER. DAC. P. M. 

tr. p. cos. v. p. p. eaput Trajani 
laureatum. Jn adversa. parte, spqr 
OPTIMO PRINCIPI. s c. Stat 
Arabia stolata, dextra ramum thuris, 
iinistra calamum odoratum tenet : ad 
ejus pedes ealamus. Iufra, arab. 
Auqvis. id est, Arabia adquisiia. 
Habetur et in Thesauro Re$>io num- 
mus sereus, laudatus ab Harduino, Se- 
lecta opera, p. 750. ATTOKPATilP 
K A I C A P T P A I A N C A A K 1 K O C, 
capite laureato. In adversa parte, 

A I • X? • • • 

Araoue emgies, pectorc tenus, m sinu 
gestat infantes duos, geminae Arabia*, 
Fclicis ac Petracie, syinbola. Infra, 
arabia, Latinis literis*. Partem 
uaximam Arabi* Felicis, Oritutalem 



nempe, Trajanns ipse postea adqulr 
sivit. 

4 Bostra et Peira. Chronic. Alexan- 
drin. Testes quoque nummi plurina 
Bostreaornm quos videre est apud Ci. 
Peilerin, Mfchiilies des Peuples et des 
Villcs, Vol. m. p. 244. et C. Belley, 
Mitmires de V Academie Royale des 
Inncriptions. Vol. xxx. p. 307 et seq. 
iiostra, urbs Arabiae, tunc dicta est 
Nova TrajanaBostra, in nummis N<? A 
tpaianh B o c T P a. N uuc. dicitur 
Bowra, et nt alii scribunt Bussora. Petra 
autem, urbs Arabia?. Petraeae, nunc 
appellatur Erac. 

5 Sex urbium clades. Euseb. iu Chro- 
nie. Elrea, nunc Jalea: Myrina, nunc 
Sanderlic. Cymc, nunc Namourt. Ce~ 
terae intercidere. Ule terrae motus 
occupavit ducenta viginti millia pas- 
suum ab Oriente iu Occidentem. My- 
rinam et Cymen prostratas jam ridi- 
rnus supra Aunal. n. 47. 



20(> 



APPENDiX 



a. u. c. 859. J. c. 106. 
L. Ceionio Commodo Vero, L. Tutio Cereale consulibus, 
Belli curas ne per liyeinem quidem Trajanus omiserat : immo 
cuncta paraverat, ut ei imem imponeret. Operj maxime instabar, 
quod nunc vincendie Daciae, post n tinenda\ plurimiim inserviret. 
Expertus enim priore bello vi frigoris et gelu ' dirTractas esse 
naves, ortasque inde moras, cum magna laborum et impensarum 
jactufa; ne id incommodi rediret, jusserat ponteni in Moesia 2 



1 Vifrigorisjet gelu. Plutarchus, de 
frigore, cap. 6. 

2 Pontem in Moesia. De hoc ponte, 
ob operis famam, plura sunt diconda. 

Magniticentiam pontis, quo Traja- 
nus Moesiam Daeiamque supra Danu- 
bium junxit, maximis iaudibus extulit 
Dio, lxviii. p. 776. Tantam operis 
molem se satis admirari non posse ex- 
clamat ; eamque, licet egregia fuerint 
cetera Trajani opera, omnibus tamen 
antecellere contendit. Pontis pila-, 
inquit, sunt viginti ex lapide qnadrato ; 
quarum singulce, pratter fundamentum, 
altcc pedes 150. latce pedes 60. distant 
inier se intcrvaUo pedum 170. suntque 
fornicibus devincta?. Quantee in tantum 
opus impensce ! Quanta difficultas, cum 
magno in flv.vio, cujus eursus aliu averti 
non potuit, vorticosA in aqua, limosoque 
solo pileefuerint firmandce ! Adde tunto 
rapidiorem profundioremque Danubium, 
quanto hoc in loco arctiorem. Tot tantis- 
quedifficultatibussuperatis,intelligitur 
quanta fuerit Trajano animi magnitudo 
ut tam arduum opus susciperet, tanta- 
que celeritate exequeretur. Ciimque 
Principis animo par esset prudentia, 
structa in utraque fluminis ripa pnesi- 
dia, qua? pontem defenderent. 

Praeter Dionem Historici multi de 
hoc ponte scripserant: hujus quoque 
meminerant, teste Tzetze, Chiliad. n. 
35. tum Philaeterius in libro de Por- 
tuum structuris et fundamentorum 
positionibus, tum Theophilus, procom 
sul, qui ait Apollodorum, nobiiissimum 
architectum, et pontis opificem, ante 
jacta fundamenta arculam, quam ja/3w- 
nov vocat, fabricasse longitudine pe- 
dum 120, latitudine 80. Firmata nempe 
tali arcula singularum pilarum funda- 



menta. Ipse quoque ApoJlodorus de 
suo ponte iibrum scripserat. Utinam 
illa opera extareut, quibus multa de 
antiquorum artibus abstrusa ct. ignota 
docercmur, quidque de ponte, de quo 
nunc agimus, sit sentiendiun, intellige- 
remus. 

Nonnulla enim occurrit difficultas. 
Multi existimant totum illum pontem 
fiiisse iapideum ; suasque in partes 
trahunt Dionem, qui yiyvfav "kidivw 
dixit. At Columna Trajani. Tab. 74. 
pilas quidem quadratas quadratoque 
lapide compactas exhibet, sed forniees, 
concameratis lignis structos ct pilis 
impositos ostendit. In argenteis quo 
que Trajani nummis, inscriptis d a 
nvvivs, vidcre est Dauubium sub 
fornice ligneo. Itaque existimavcrim 
Apollodorum destinasse poutem illum 
lapidca concameratione firnmre: ipsa 
Columna Trajaoi initium coucamera 
tionis lapideae in duabus primis pilis 
demonslrat. Sed ob instantem belli 
necessitatem, Apollodorus ligneos for- 
nices adstruxit : deinde operibus, quae 
in Urbe aedifieavit, distractus, prius 
consilium omisit, probante Principe, 
qui ea, qua? intenderat, erat adsecutus. 
Mox Hadrianus, Trajano invidus. 
Apollodoroque infcnsus, superiorcn: 
pontis partem evertit, periculum ob 
tendens, si hostis, expugnatis praesi 
diis, pontem occuparet, et Moesi; 
invaderet. Extabant adlmc pihe 
testeque Dione, nihil esse quod humaj 
no ingenio etiici non possit compro* 
bant Nunc, temporum injuria e 
tiuminis violentia dirutae, sub aq 
delitescunt. 

Manent tamen conspicua in utraqu 
Danubii ripa ruinarum vestigia: at e 



CHRONOLOGICA. 



507 



strui, qui Daciam Romano imperio adnectefet Arcliitectus fuit 
Apollodorus, origine Damascenus. Is magniiieentiam, Principi 
insitam, animo.itacomplexus est, tit, licet postea in Urbe multa 
exstruxerit, quas admirationem vicerint, hoc tamen in opere major 



iis nova oritnr difficultas. Arguunt 
enim non tantara esse fluminis latitudi- 
nem, quantam scripsit Dio. Hanc 
difficultatem movit Cl. Comes Aloy- 
sius Ferdinandus Marsigli, tum in 
Epistola ad R. P. de Montfaucon, tum 
in egregio opere,cui titulus, Danubius 
Pannonico-Mysicus, Vol. n. p. 25. et 
seq. nec tamen ipse loca satis diligcn- 
terinvisit et explicavit. Illustrissimus 
Princeps Eugenius, ductuscuriositate, 
quae Principem Trajani aemulum dece- 
ret, pontis vestigia exploravit, et com- 
perit lapideos non fuisse tbrnices, nec 
eam, quae ferebatur, pontis longitudi- 
nem. Mensuras adtnovit Cl. Baro 
Hrngelhard, et inter saxeas moles, qui- 
bus arcus incumbebant, reperit intc r- 
vallum esse 535 Klaffters, quod efficit 
Gallicas hexapedas .520. At vel in his 
angustiis pons Trajani maximus haberi 
debet, eum septuplo major sit ponte 
Regio, qui supra Sequanam prope hor- 
tos Regios, Tuilleries, Parisiis visitur. 

Forte dicet aliquis quomodo in sig- 
nanda pontislongitudine tantumerrare 
potuerit Dio, vir consularis, scriptor 
diligens, et qui, cum vicinam Mcesiae 
Pannoniam praeses rexerit, superstites 
pilas videre potuit. Proclivis fuit er- 
ror, velin scriptorc, vel in librariis; et 
pedes pro palmis architectouicis usur- 
pavere, ut ingeniose observavit Cl. d' 
Anville, Memoire sur le Pontde Trajun. 
iEdificia autem et aedificiorum loca 
palmis, non pedibus, architectos metiri 
esse solitos constat veteri et continuo 
architectorum Roiuanorum usu. Nuila 
ergo, ut opinor, de hac explicatione 
suboriri potest difficultas. 

Superest itaque ut ex emendato 
Dione locique ratione proponamus 
mensuram pontis, quem Trajanus supra 
Danubium struxit. Yiginti fuere pilae : 
singuiae, praeter fundamentum, altae 
pedes Parisienses 100. lativ, pedes 40. 
distantes inter se, pedibiu 115. Areuia, 
qua singulai pila; sunt firmataj, emeu- 
dato errore Theophili, <}ui pedes quo~ 
que pro palmis accepil, fuit pedum 
Parisiensium 80. longitudine, 53. lati- 
tudine. Nunc vero meritas iaudes obti- 
net CK Perronet, quod pontem Neullia- 



cum, le pont de Neuilly, constantem sex- 
arcubus, quorum singuli longi sunt 
pedes 120. partim in insula, partim in 
angusto Sequanae alveo a^diiicaverit. 
Plurimas quociue adsecutus est Cl. de 
Labellie, qui Londini, supra Tamesam, 
pulcherrimum pontem cle Westminster, 
pvope WhiteJially quindecim arcubus in- 
signem, Iatum pecles 44. longum pedes 
1223. per decem annos construxit: 
suis laudibus ne defraudetur Apollo- 
dorus, qui supra Danubium, tam exi- 
guo temporis intervallo pontem lon~ * 
gum pedes 3090. struxit. Nec objicere 
est ligneam fuisse concamerationem. 
Id postulavit instans belli necessitas, 
parsque lapide concamerata architecti 
scientiam eonsiliumque, si per tempus 
licinsset, satis comprobat. Neque diffi- 
ciles erant Romanis lapidei illi forni- 
ces, ut satis ostendit pons super Ta- 
gum, qui hodieque extat in Hispania 
oppidoque Alcantara. Altus est aqua 
tenus pedes 200. longus pedes 670. la- 
tus pedes 23. constat arcubus sex, qui 
singuli longi sunt pedes 80. Municipia 
provinoiae Lusitania?, stipe collata, 
architecto Lacero, id opus perfecerunt, 
et Trajano dicaverunt A. U. C. 105. 
Inscriptiones vide apud Gruterum, p. 
162. li, 1. 2 et3. 

Romana industria non in solis flumi- 
nibus sese exeruit: major clariorque 
visa est in mari, cum veteres avchitecti, 
certissima perpendiculi scientia usi, 
sine calce, sine caemento, pilas ipso 
in mari firmarc, arcusque imponere 
ausi suut. Talis est pons nunc appei- 
latus de Suaco, apud Gades, Cadiz. 
Longus est pedes 700. latus pedes 15. et 
amplius : anterides, altas 15. estados, 
seu pedes 75. Ponti addita alia utili- 
tas, cum simul esset aquaeductus, quo 
aqua Tempul a monte dc las Cabras, 
prope Xerez de la Frontera, per unde- 
cim lucas perduceretur. Suarez de Sala- 
zar, Grandezas y Antiquedades de la Isla 
y Ciudad de Cadiz, i. 16. et Emporio de 
el Orbe, Cadiz Ulustrada por Geronimo 
de la Concepcion, p. 318. 

Haec autem observasse haud erit 
inutile, ciim artes exemplis et semula- 
tione vigeant. 



208 



APPKNDIX 



et praecellentior slt habilus. Pontem quidem in angusto Daniibii 
sinu statuit. Sed quaato ibi arctior nuvius, tanto profundior erat 
et rapidior. Quadrato lapide positae sunt pihe viginti ; singuhe, 
super fundamentum, alta> pedos centenos quinquagenos, latae pede.s 
sexagehos, inter se distantes pcdibus centenis septuagenis, et forni- 
cibus concamorata\ Opus, quamquam ante aliquot annos cceptum, 
nonduin erat absolutum. Expeditus tamen transitus : tramissoque 
exeroitu, Cdesar sacrifioiis ' et religionem et iaetitiam testatus est» 

Uuc eum conwiiere Dacorum legati, 4 pacom orantes: admissi 
quidem sunt, et auditL Id tantum sinebat Principis clementia. 
Nam super ceteras belli causas, regis per supcriorem annum flagitia 
ultionem poenasque reposcebant. Jussus ergo exercitus 3 progredi- 
Adventantein Principem, structis aris, excepere milites/ in Dacia 
per hyemem reiicti. Dein suovetaurilibus lustratus ost exercitus ; 5 
tribunalque conscendit Trajanus, et milites adloeutus, monuit 
" adesse laborum finem : bunc annum aeternam ipsis gloriarn, 
4f Romano imperio provinciam additurum. Macti virtute, in disci- 
" plina militari perstarent, qua una datum Romanis beliare ct 
lc vincere." Mox quid cuique esset gerendum praescripsit. 7 Tiun. 
pars in castra eommeatus comportat, s dum sociorum cohorles ei 
legionum vexilla 9 hostem petunt. 

Nacti agros, iD jam messibus albentos, oos demossuere, ut, ciim 
angustior foret res, furor resideret. Dein valido Dacorum oppido 
propinquatum," cujustamen uon statim cuepta obsidio, quodprope 
esset hostium exercitus. Placuit rem }>otiiis pnelio transigere 1 * 
conslernatis enim clade animis, certa deditio. Utrimque ergo 
instructue acies: atroci certamine conilictum est : ex utraquc parte 



! Ca-sar saorificiis. Cohimn. Trajan. 
Tab.LXxiv. 

2 Dacorum ligati. Cohimn. Tiajau. 
Tab. lxxv. 

' 3 Jussusergo exercitus. Colunin. Tra- 
jun. Tal). LXXVI. 

4 Exccpcrc miiitcs. Column. Trajan. 
Tab. lxxvii. 

\ 5 Lustratus est cxercitus. Column. 
Trajan. Tab. LXXVIH. 

' 6 Miliies adlocutus. Coluinn. Trajan. 
Tab. lxxix. 



7 Prascripsit. Coluran. Trajan. Tab. 

LXXX. 

15 Commeattts comportat. Columu. 
Trajan. Tab.LXxxi. 

9 Sociorum cohories ct legionum rcx- 
iUa. Coluran. Trajan. Tab. lxxxii. 

10 Nacti agros. Column, Trajan. Tab. 

LXXXIII. 

" Oppido propinquatum. Column. 
Trajan. Tab. lxxxiv. 

J - Prcp.lio transigere. Columw. Tra- 
)u:>. Tab. LXXXV» 



CIIRONOLOGICA. 209 

multe primum mortes, plurima vulnera. Prae ceteris tamen enituit 
unius ex equitibtts Romanis virtus. Is, gravi vulnere saueius/ ad 
tabernaculum erat delatus, ut medici fomenta adhiberent : ibi audiit 
nullam sibi esse salutis spem : cum adhuc ferveret sanguis, et vires 
suppeterent, stringit gladium, equum scandit, praticipiti cursu 
hostem petit, lateque stragem facit, donec exsanguis, sed ultus, 
corruitexaniinus. Tali yirtutis portento recrudescit militis Romani 
ardor: undique cadunt Daci; et per calcatas eorum strages in 
superstitUm excidium itum est. Tum in victoris potestatem cessit 
indefensum oppidum. 

Dato tempore, ut fessus miles vires resumeret, cuncta parata, 
queis praesidium, 2 locorum asperitate et multiplici munimentorum 
serie et anfractu defensum, expugnaretur. Admotae scalae : fundi- 
tores lapidibus, sagittarii telis eminits hostem aggrediuntur, dum 
alii muris succedunt, qui cominus feriant. Contra Daci ingentes 
saxorum moles in oppugnatores devolvunt, eosve sagittis figunt. 
In longum trahebatur obsidio, ni venisset Trajanus, 3 qui loca 
inspexit, ac praesentia consilioque animos viresque suffecit. Nihil 
tamen magis juvit, quam ipsa Dacorum audacia. Muros egressi,* 
in Romanos impetum faciunt : at fortiter excepti, repulsique, caesi 
fuere plurimi : ceteri in fugam acti. Occupatum est praesidium ; 
et ne fiat aliquando liosti sufYugium, exscinditur. 5 Dein effossi 
putei, 6 caesa sylva proxima, collectaeque materiae, ut inter arida 
petrosaque loca consistere posset exercitus,, nec munimentis 
careret. 

Inde mota castra, et propinquatuin Sarmizegethusae ; 7 laeto milite, 
qui urbem aspiceret tot periculis quaesitam, et tamdem in opima 
spolia cessuram. Venit quidem unus e primoribus Trajano suppli- 
catum. 8 Inanes fuere preces; jussusque miles urbem occupare. 



1 Gi<avi vulnere saucius. Dio, lxviii. 
p>777. 

2 Queis pr&sidium. Column. Trajan. 
Tab. lxxxvi. 

3 Venisset Trajanus. Column. Traj. 
Tab. lxxxvii. 

4 Muros egressi. Column. Trajan. 
Tab. lxxxviii. 

* Exscinditur. Column. Trajan. Tab. 

VOt. T. 



LXXXIX. 

6 Effossiputei. Column.Trajan. Tab, 
xc. 

7 Sarmizegethusa*. Column. Trajan» 
Tab. xci. De Sarmizegethusa, urbe 
Vi incipe Dacorum, jam dictum supra, 

8 Trajuno supplicatum. Col. Trajan. 
ibid. n. 291. 



310 



APPENDIX 



At, horrendum dictu ! furor hostem abripit : in se Romanis saevior, 
suam ipse urbem ' regiamque flammis succendit. Vitam quOque 
suam exosus, commune init mortis consilium ; statuiturque in eorum 
medio vas ingens venenis plenum. 2 Ut quisque furore atrocior, 
rapidis haustibus mortem ebibit : hanc sibi invicem propinant, et 
alacrcs ministrant. In hoc tamen morientium furore, superstes 
adhuc pietas ; visusque pater morienti filio adsidere. 3 Alii, quibus 
non ita ferox pectus, aut timidius, fuga novis + se objectant peri» 
clis: diun quidam, quibus nondum insana mens, ad Caesarem 
confugiunt, 5 ejusque genua advoluti, vitam veniamque orant. 
Indignis quidem precibus nihil datum- sed humanitati indulsit 
Princeps, ne pari suorum scelere vitam iinirent. 

Interea miles, urbem ingressus, loca flammis et cadaveribus 
foeda purgabat ; quodque supererat commeatuum opumque, collec- 
tum. Reperta ingens frumenti copia, 6 quae viritim militi data. 
Dein Caesar, milites adlocutus, 7 jubet muniri castra, ut reliquum 
belli tuto peragatur. 

Dum fervent operae, 8 Dacorum primores Caesarem adeunt,' 
seque ejus arbitrio permittunt. Is, increpita gentis pertinacia, et 
regis protervia, qui ante arrogans, nunc ignavus, fugitet, interrogat 
ubi lateat. Supplicum unus eum cum exercitus reliquiis ultra 
Sargetiam flumen lo secessisse monstrat. Postquam Trajanus eos 
in fidem accepit, ligneo ponte 11 Romanum exercitum trajecit. 
Daci haud procul tenebant locum, 1 * partiin lapidibus, partim 
lignorum strue vallatum : cum defendi non posset, illum dese- 
ruere, ne numero obruerentur. Nondum tamen spe exciderant. 



1 Suam ipse urbem. Col. Traj. Tab. 

XCII. ' 

z Vcnenis plenum. Column. Trajan. 
Tab. xcm. 

3 Morienti filio adsidere. Col. Traj. 
ibid. 

4 Fug& novis. Column. Trajan. Tab. 

XCIV. 

5 Ad Ccesarem confugiunt. Column. 
Trajan. Tab. xcv. 

6 Frumenti copia. Column. Trajan. 
Tab. xcvi. 

7 Milites adlocutus. Column. Trajan. 
Tab. xcvi et xcvn. 



8 Fervent operce. Column. Trajan. 
Tab. xcvin. 

9 Ccesarem adeunt. Column. Trajan. 
Tab. xcix. 

10 Sargetiam fiumen. Column. Trajan. 
ibid. Sargetia, unus fuit ex amnibus, 
qui alluebant Sarmizegethusam. Idem 
esse creditur, qui nunc Strey appel- 
latur. 

11 Lignco ponte. Column. Traj. Tab. 
xcix. n. 302. 

IZ Tenebant iocum. Column. Trajan. 
Tab. c. 



CHRONOLOGICA. 



211 



Et cum Romani castra haud ita valida occupassent, Daci ausi sunt 
obsidionem tentare. 1 At a coeptis brevi destitere, 2 temeritate in 
ruinam cedente. 

Tum allati sunt Trajano Decebali thesauri. 3 Hos quidem 
Decebalus, praesentium temporum formidine, averso captivorum 
opera fluvio, 4 et effossa humo, cum pretiosa vasorum supellectile 
condiderat : deinde, injecta terra saxisque aggestis, fluvium immi- 
serat. Quidquid autem aquis humentive solo corrumpi poterat, 
speluncis fuerat abditum. Post captivi, quibus usus erat, ad 
unum occisi, ut loca ignorarentur. At Bicilis, Decebalo intimus, 
et secreti particeps, in adversis Dacorum praeliis captus, loca ape- 
ruit; statimque jussa lecta militum manus eascrutari, thesaurosque 
efferre. Militem, imposito munere perfunctum, et complures 
equos 5 opulentissima praeda onustos trahentem, pro tribunali 
excepit Caesar, ejusque fidem et diligentiam laudavit. 

Interim Decebalus, hactenus vel sua inter pericula interritus, 
sensit, capta regia, proditis arcanis, ablatisque thesauris, cuncta 
sibi periisse, nihil spei esse reliquum. At neque animo fractus, nec 
dejecto vultu, sed nrma voce, suos supremum adloquitur. " Ad 
" quas, inquit, angustias fata res nostras adegerint cernitis : nec 
" me vestri, nec' vos, opinor, mei poenitet. Quod penes nos fuit 
" praestitimus. Honor, virtus, fortitudo in tuto sunt. Diu victores, 
" tamdem vincimur. Id humanas sortis est ; quam quidem queri 
" non possumus, cihn, quod plerisque hominum negatum est, 
" longa felicitate frui et aeternum nomen parare nobis datum sit. 
" Illam ipsam, quae nunc imminet, necessitatem momento finire in 
" nostra manu est. Haec autem nostra laus semper erit numquam 
" serviisse. Addet aetas postera semperque mirabitur Dacorum 
" gentem populo Romano terrarum victori restitisse : victos nume- 
r rosissimos ejus exercitus ; captos caesosque duces, aquilam signa- 
" que rapta ; Domitianum, superbissimum Caesarum, turpem in 



1 Obsidionem tentare. Column. Tra- 
jan. Tab. ci. 

z Desiitere. Column. Trajan. Tab. 
cn. 

3 Decebali thesauri. Colunw, Tra- 



jan. Tab. ciii. 

4 Fluvio. Fluvio Sargetia, de quo 
modo dietum est Dio, lxviii. p. 777. 

5 Complures equos. Column. Trajan, 
Tab.cm. 



tv. 



APPENDIX 



" fugam actum : Romam, Romam ipsam nobis factam esse sfipcn« 
• riiarium : annua tributa Domitianum, divum, ut vocant, Nervam, 
" Trajamuii ipsum pependisse. Nunc tamdem victor est. At ne 
4 ejus quidem victoriaj invideatis. Certior inde promtiorque 
" nostra ultio. Aliena rapienti nihil umquam satis est. Nostro 
" excidio audacior avidiorque Trajanus suum in exitium ruet. 
" Atque utinam non me mea fallat mens, Roma undique raptis 
" opibus jam corrupta, nostris corruptior, citius i» luxuriam, in 
" ignominiam, ac tamdem, sine ferro, solis suis vitiis, pudendam in 
* 4 ruinam rcsolvetur. Haec mea 3pes ; eaque laetus, mortem ullro 
" sponteque obibo. Hoc unum superest, qua me mihi, me vobis 
" approbem." 

Haec locutus, omnibusque in admirationem defixis, genu terram 
fcangit, Romaeque ruinam precatus, gladium jugulo imprimit.* 
Multi, exemplum regis secuti, pariter in mortem ruunt. Alii 7 
quibus molHor manus, se interflciendos tradunt.* Quidam, quos 
vitae amor tenet, pretiosiorem supellectilem, quam secum tulerat 
Decebalus, tollunt, adeuntque Trajanum, 3 hoc pretio vitam erner- 
eaturi. Manebant tamen adhuc Dacici exercitus reliquiae. Multi 
in armis palabantur, aut avia in castella sese abdiderant. Ne quid 
hostile relinqueretur, eques pcdesque adversus eos missus. 4 CiteV 
quidem Dacorum equitcs assecutus est Romanus eques; 5 et jam 
fessos turbidosque ita intercepit, ut penitus sint deleti. Repertuni 
Decebali cadaver, cujus amputatum caput n castris illatum est: tum 
©stentui habitum, dein Romam pcrferendum, ingens victoriaj monu- 
mentum. Interim a Romano pedite palantes Daci aut caesi/ aut 
>inclis onusti. Capta et incensa castra. 8 Horuni unum pn* 
muris etiam defendere aust sunt Daci. Temeritas graviore exitio 
repensa ; hsecque fuit suprema Daciae ciades. Propinquante jam 



1 Gladium jugulo imprimii» Colnmn. 
Trajan. Tab. civ. Dio, lxviii. p. 
7-77. 

% Interfuiendos tradunt. Col. Trajan. 
Tab. cv. 

3 Adeuntfjue Trajanum. Col. Trajan, 
ibid. n. 311. 

4 Adversas eos mUnis, Col. Trajaji. 
Tab. cvj. 



5 Romanus eques. Column. Trajan : 
Tab. cvn et cvm. 

6 Amputaturn caput. Column. Traj, 
Tab.cix. 

7 Aut cccsi. Column. Trajan. Tab, 
cx et cxi. 

8 Capta et incensa castra. Column* 
Trajan. Tab. cxi et cxn* 



CHRGNOLOGXCA. 



213 



Jryeme, acklitum militi donativum, et in hiberna missus est. Reman- 
*it Trajanus, per hyemem Dacise statui consulturus. Hadrianus, 
qui in hoc bello Principi strenue adfuit, muneratus est adamante/ 
quem ipse Trajanus a N.erva acceperat : lsetumque fuit knperii 



ausrurium. 



In Urbe, quam continuas Principis victorke novis in dies gaucjiis 
extulerant, aucta est Isetitia, celebrato quinquennali Jovis Capito- 
lini certamme, a Domitiano, ut supra memoravimus,* instituto. 
Sexto hoc lustro L. Valerius Pudens, 3 cum esset annorum trede» 
cim, inter poetas Latinos omnibus sententiis judicum coronatus 
«st. Quod non ob claritatem ingenii, sed propter singularitatem, 
et proniores ad ingeniosae pueritiae admirationem animos, retulerim. 
Plerumque enim improspera praecox natura: nec porteniis^ sed 
fitudio et arte visen-t literae. 



A. u. c.860. j. €. 107. 

L. Licinio Sura III. C. Sosio Senecione IV. consulibus. 
Panubius non jam limes, sed pars fuit impeni Romani, quod ad 
Tyram * usque nuvium propagatum est. Trajanus victoriis addir 



1 Adamantc. Spartianus in Hadrian. 
«ap. 3. Ea aetate maximuin in rebus 
;huuianis pretiuni habebat adamas ob 
duritiam suam inenarrabilem, simulque 
ignium victricem naturam, et num- 
<juam incalescentem, teste Plinio, 
xxxvii. 4. Summum quoque manet 
apud nos adamanti pretium, licct nec 
jam inenarrabilcm ejus duritiem jacte- 
mus, quam ante trecentos annos fran- 
gere docuit Ludovicus de Berquen ; 
nec prsedicemus ejusnaturam victricem 
ignium, cum compertum nobis sit re- 
«entibus experimentis adamantem non 
modo igne vinci, sed et dissipari, et in 
pulverem terreum redigi. Piaecellit 
fulgore, cui ars vim addidit. 

z Supra memoravimus. In Append* 
Chronol. ad A. U. C. 839. 

3 L. Valerius Pudens. Extat in oppi- 
do Histonio, nunc Guasto, in Abruzzo, 
Inscriptio apud Gruterum, p. 332. 
n. 3. 



E. VALERIO. L« F. 

PVDINTI 

HIC. CVM. ESSET. ANNORVK 

XIII. ROMAE. CERTAMINB 

IOVIS. CAPITOLINI. LV3TRO 

SEXTO. CLARITATE INGENII 

COEONATVS EST. INTER 

POETAS. LATINOS. OMNIBVS 

6ENTENTIIS. IVDICVM 



4 Ad Tyram. Tyras fluvius, trane 
theDnicsler; aut ut alii scribunt Niester. 



2M 



APPENDIX 



derat 1 , plus quam decies centeua millia passuum circuitu. Nihil 
omisit u t tantum terrarum non modo retineretur, sed pro virili 
portione ad publicas utilitates tqtum converteret. Prima cura fuit 
vias aperire* et sternere, ut expediti forent militares commeatus, 
commerciisquc pateret regio. Oppida, castra, 3 strui jussa : ob 
pontis vicinitateni, addita Sernensium colonia 4 juris Italici; resti- 
tuta quoque Sarmizegethusa ; ibique condita per M. Scaurianum s 
colonia, qua3 victoris nomine Ulpia Trajana nuncupata est. Ne 
quid autem turbarum umquam oriretur, ex toto orbe Romano 
arcessiti, qui Daciam incolerent, mores ritusque imperii transfunde- 
rent. Veteres coloni, virile ac muliebre secus, cum fiberis, armen- 
tis, pecudibus, 6 in imperii interiora sunt recepti, ut fera ingenia 
mitescerent, et procul a patrifi Romanis sacris legibusque facilius 
assuescerento 



1 Victoriis addiderat. Daeiam, pro- 
vinciam a Trajano additam, decies cen- 
tena millia in circuitu tenere docet 
Eutropius Libr. vin. Immo additum 
esse plus quam tredecies centena millia 
passuum probat eruditus d' Anville, 
Memoircs de V Academie Royale des 
Inscriptions, Vol. xxvm. p. 462. 

2 Vias aperire. Muitae adhue extant 
in Dacia viae Trajani jussu facta?, ; ho- 
dieque appellantur troian, corrupto 
nomine pro Trajan. Viarum illarum 
pra?cipuae sunt, quae a Viminiaco, nunc 
VipaUmJca, Tibiscum, nunc Temesvar, 
inde Sarmizegethusam, Varhel, ac de- 
irnim Paroiissum, Lees, usque proten- 
debatur. Altera ab ostiis ferme Arari 
fluvii, nunc the Siret, ad Tyram, the 
Dniester, ducebat. 

3 Oppida, castra. Quae inter emjne- 
bant Ulpianum, nunc, ut creditur, Co- 
losvar, Castra Trajana, nunc Rihnik. 

4 Sernensium colonia. Digest. Libr. 
ly Tit. 15. de Censibus, Leg. 1. ex Ul- 
piano, n. 8. Nomen adhuc retinet, et 
appellatur Czernez. Fuerc alize colo- 
niae, Apulum, nune Aibe-Jnlic, et/Na- 
poca, nunc Doboca, inter Colosvar et 
Szamosvivar. 

5 Per M. Scaurianum. Testis cst Tn- 
• rriptio in ruinis urbis JVarhrl reperta 
apud Gruterum, p. 6. n. 3. 

I. O. M. 
R O MYLO. P A R i:a 1 1 



MARTI. AVXILIATORX 

FELICIBVS. AVSPICIIS 

CAESARIS. Diyi. NERVAE 

TRAIANI. AVGVSTI 

t CONDITA. COLONIA 

DACICA 

S ARMI Z 

PER 

M. SCAVRIANVM' 

EI VS. PROPR 



In aliis Inscriptionibus memoratur 

COLON. VLPIA TRAIAN. AVGV 
DACICA SARMIZGETVSA. Fllit 

quoque juris Italici, utvidere est apud 
Ulpianum in Digest. loc, cit, 

6 Cum liberis, armentis, pecudibus. 
Column. Trajan. Tab. cxm et cxn. 
De illa columna, magnificentissimo et 
utilissimo opere, plura hic adderem, ni 
opportunius foret ea, pro rei dignitate, 
anno sequenti fusius persequi, 






CHRONOLOGICA. 



215 



Cum Trajanus ea providisset, Urbem repetihV Ante profectus 
erat Hadrianus, ut praBturam iniret;* eique datum quadragies 
sestertium, 3 quo ludos ederet. Longe splendidior fuit Urbis facies 
ob adventum Augusti. Iu ejus occursum effusa tota civitas. Arde- 
bat quisque optimum Principem revisere^ et propagatori imperii 
gratulari. Accrevit publica laetitia, cum acta est triumphi pompa,* 
et spectata fortissimae gentis spolia. Nihil veteris magnificentia} 
tramissum : datum plebi congiarium, 5 et pomoerium 6 Urbis amplifi- 
catum. Addidit Princeps ludos quos immensa munificentia per 
centum viginti tres dies 7 edidit. In iis caesa sunt undecim millia 
ferarum pecudumve, decem millia gladiatorum certavere. Tanto- 
rum spectaculorum Isetitia aucta visu prorsus novo, et majestate 
populi Romani dignissimo. Longus erat legatorum ordo, quos 
reges socii amicive Romam miserant Trajano victorias gratulatum. 
Hos inter videbantur, qui a barbaris gentibus extremisque Indis 8 
missi venerant, fama incertum an timore exciti. Eos omnes Traja- 
nus in senatorum sede ludos spectare voluit. Magnificum et ipsi 
erant spectaculum. 



1 Urbem repetiit. Ob Prlncipis ad- 
■ventura cusus'nummus ex aere maximo 
in Cimelio Regio : i m p. c a e s. 

NERVAE TRAIANO AVG. GER. 
DAC. P. M. T R. P. COS. V. P. P. 

caput laureatum Trajani. In adversa 
parte, adventvs avgvsti. 
Imperator in equo cum hasta, Victoria 
pra^cunte, duobus militibus subse- 
quentibus. Infra, spqr optimo 

PR I NCI Pl. 

z Prceturam iniret. Spartianus in 
Hadriano, cap. 3. Sed erravit in consu- 
libus qui nominantur, Surd. bis et Ser- 
viano consulibus. 

3 Quadragies sestertium. Spartianus, 
ibid. Sestertium iterum vicies. Quod 
efficit AngL 53,53M. 6s. 8rf. 

4 Triumphi pompa. In nummo aureo 
Musei Theupolitani, i m p. traia- 

NO AVG. GER. DAC. P. M. T R. 

p. cos. v. p. p. caput Trajani. In 
adversa parte, s. p. q. r. optimo 
principi. Quadrigap triumphalcs 
aurigante Imperatore, dextra ramum, 
sinistra scipionem tenente. Quam- 
plurimi autem sunt nummi inscripti, 

T I C. DAC. ailt D A C C A P. Id 



est, Victoria Dacica, Dacia capta. D A- 

CIA AVGVSTI PROVINCIA. 

Aliis in nummis, spolia Dacica, aut 
lugentis Daciaj imagines. Singulos 
persequi intinitum foret. 

5 Congiarium. Extant nummi multi 
ex aere magno inscripti, i m p. c a e s. 

NERVAE TRAIANO AVG. GERM. 
DAC. P. M. T R. POT. C O S. V. P. P. 

caput Trajani laureatum. In postica 
parte, congiarivm tertivm, 
s c. imperator congiaviinn distribuit. 

6 Pomosrium. Pomcerium a Trajano 
auctum docuit Inscriptio, quam me- 
morat Nicolaus Galeotti, Soc. Jesu, 
Francisci Ficoronii Gemmos antiquce lit- 
terata, p. 127.'* Reperta est anno 1735. 
juxta Ccenobium Monachorum Sancti 
Stephani supra Cacum. Postea periit, 
ut dixi in not. et emend, ad Annah 
xij. 23. 

7 Centum viginti tres dies. Dio, 
xlviii. p. 777, 

8 A barbaris gentibus extremisque In~ 
dis. Dio, ibid. Indos maxime exciverat 
Arabiae adquisitae fama, et semper in- 
gens veloxque victoriarum rumor, quem 
circmnferebat coramerciorum soci«tas. 



2lfr APPENDIX 

Mirum, ut efferbuere ingeuia : ardent Principis laudibus seso 
seternitati inserere. Graecis etiam versibus Caninius 1 Dacicum 
bellum complecti aggressus est. Juvabat virum altissimi ingenii, 
quodque amplissimis operibus incresceret, latam copiosamque. 
materiam tractare, qufi, quamquam in verissimis rebus, fabuke 
licentiam asquaret aut superaret. Egregium enim dicere immissaj 
terris nova fiumina, novos pontes fluminibus injectos, insessa castris 
montium abrupta, pulsum regia, pulsum etiam vita regem, nihil 
desperantem. Supcr hasc, actos bis triumphos, exultantisque 
Urbis faciem, qualem ne iibertas quidem olim viderat. 

Ttarissimam temporum felicitatem, ni excelsa fuisset Principi 
mens, luctuosam fecisset aula. Ibi invisum, quidquid eminet; loco- 
que criminis est, Principis favor. Quisquis apud eum amicitia 
praevalidus, palam quidem obsequiis, clam calumniis mactatur. 
Iis saape jam petitus Licinius Sura, sua integritate, Principis 
conscientia, .inimicos eluserat. Novae, ideoque atrociores para- 
bantur. Praesensit Trajanus ; illustrique exemplo amicum iis 
exemtum voluit. Itaque ne vocatus quidem, dimissa custodum, 
corporis turba, Suram adit ccenaturus.* Ante oculario ejus medico 
oculos suos inungendos, tonsori radendam barbam permittit: ita 
lotus, cum amico recumbens jucundissimam init coenam. Postero 
die, cmn adstarent, qui Suram cruentarum machinationum insimu- 
labant, " Erratis, inquit, si vitam meam Sura peteret, heri eam 
" eripuisset." Quo dicto adserta tum Surae tranquillitas, tum 
Trajani gloria : qui norat amicitiis fortunam Principum indigere, 
praecipuumque eorum opus esse amicos parare, et, cum paraverint^ 
defendere. 

A. u. c. 86l. J. c. 108. 

Appio Annio Trebonio Gallo, M. Atilio Metilio Bradua 
consulibus. Auctis imperii opibus, ad publicam Urbis magniii- 
centiam Trajanus curas vertit. Aderat Apollodorus, quem supra 
memoravi, 3 vir vastissimi ingenii, et creatrice natura instinctus. Is 

1 Caninhis. Plin. Ep. viii. 4. 1 3 Supra memorari. Cum de ponte, 

* Suram adit camturus. Uio, LXVili. } quem supra Danubium Trajanus stnut 



p. 777 et 778. | jussit, agcretur ad A» U. C. 859, 



CHRONOLOGICA. 



217 



vidit iu foro Romano adultam esse populi Romani gloriam : divum 
Julium Ca?sarem. forum alterum ' splendidius addidisse, ingens 
coepti imperii ornamentum : suum, cum crevisset Urbs, et terra- 
prum orbi jura diccret, divum Augustum* struxisse; ibique claris- 
simorum virorum statuas, iuscriptis eorum laudibus consecrasse, ut 
aspectu et gloria virtus accenderetur : divum Nervam, novum a 
Domitiano inchoatum, sed meliore dignum auctore, non mod6 
absolvisse, sed quidquid etiam anteactum sublimitate operum 3 
superasse. Supremum, quod omnia vinceret, 4 et seternum foret 
Urbis mouimentum, anirno concepit. Grandioribus ausis utilitatem 
addid.it. Nempe in hoc Urbis splendore fastigium Quirinalis 
montis centum octo et viginti pedibus adhuc adsurgebat. Compla- 
nato monte, vallibusque aequatis, Apollodorus forum imponere 
statuit, quod cuncta imperii decora, sacra, leges, ingenia complec- 
teretur; eaque inter emineret Principis majcstas, cum seterna 
suscepti operis memoria. 

Ob id delineavit forum, columnarum magnitudine et ameis 
Jaquearibus s superbum, in cujus atrio Trajanus aere expressus 
et equo insidens spectarctur. Fori fastigia inauratis equorum 



1 Forum alterum. Julius Caesar fo- 
rum suum cura rede Veneris struxit. 
Ejus magnificcntiam pra?clicat Plinius, 
xxxvi. 15. Pyramidas regum miramur, 
ciim solum tantkm foro exstruendo JrhS 
millies, Angl. 833,333/. 6*. 8d. Ceesar 
Dictator emerit. Quantum enim in 
aedifieando impendit, qui tantnm in 
emendo ?olo impenderat. De Gallia- 
xnm manubiis tantum cpus a Caesare 
inchoatum et peractum. 

x Divum Augustutn. Augustus forum 
suum cum aede Martis Uitoris struxit. 
Tllud inter pulcherrima operum, quce 
umquam fuere, annumerat Piinius, loc. 
cit. 

3 Sublimitate operum. Manent adhuc 
egregia rudera ad arcum, quera vocant 
de' Pantani, et ad turrim Comitum, 
vulgo Tor de Conti. Ibi ingentes co- 
lumnae, quas vocant le Colonacce. 

4 Omnia vinccret. Quanta magnifi- 
centia praeniterct forum Trajani ex- 
pressit Ammianus Marcellinus, xvi. 6. 
Constantius Imperator Romam visere 
gestiit. Cim ad Trajaniforum vcnisset, 



singularem sub omni ccclo structuram, vt 
opinamur, etiam numinum assensione mi- 
rabilem, hcerebat attonitus per giganteos 
conicxtus circumferens mentem, nec relatu 
effabilcs, nec rursus mortalibus appeten- 
ilos. Nec visendae tantae artis ulla erat 
satietas. Immo tente Cassiodoro, Va- 
riarum, vn. 6. Trajani forum vel sub 
assiduitatevidere miraculum est. Partem 
hujus fori vidcre est in nummis ex aere 
magno et auro inscriptis forvm 
t r a i a n i. Et anno 1700. in Coeno- 
bii Monialium Spiritufi Sancti funda- 
mentis plura reperta sunt columnarum 
fragmentaexThebaico lapide candidis 
guttis intertincto, quae sane fuerint 
Trajanae porticus decora. Ibidem in- 
ventae tessellae pcrmultae atque crustae 
ex marmore Numidico, vulgo Giallo 
antico, quibus porticus pavimentum 
stratum fuisse creditur. Vide erudi- 
tum Galeotti. Francisci Ficoronii Gem~ 
mce antiquce littcratce, p. 109. 

5 JEneis iaquearibus. Pausanias in 
Eliacis, v. 12. 



'21 S 



APPENDIX 



atque signorum militarium simulacris circumundique ornata. Insu- 
per tropaeis et sejugi triumphali curru, cui superstabat Princeps, 
victricem laurum tenens et & victoria coronatus, insignis porticus/ 
Hincjuri dicundo basilica erat Ulpia: 1 inde Ulpia? bibliothecae,* 
quae non ingeniorum tantum, sed senatus et imperii monimenta 
ipcluderent. Ibi quoque attollebatur mngninca tenipli moles, 4 
Deorum qui victorias tutaverant imaginibus praefulgens. Ha?c inter 
sublimis columna marmorea, 3 egregia arte sculpenda, ut cunctos 



T Tnsignis porticus. Haec omnia vide 
in numxnis inscrjptis, forvji t ii a- 

1 A N I. 

z Basilkacrat Ulpia. Basilica?. Ulpiae 
frontem columnis, statuis, equisque 
insignera exhibent nummi aurb et sere 
magno cnsi et inscripti, basilica 

VLPIA S P Q R OPT1310 T H I X- 

cipi. Eara quoque memorat P. Vic- 

tor, de Regionibus Urbis, Reg. viii. 
Basiiica Trajum inforo eftisdem. 

3 Bibliothecce. Dio, lxviii. p. 778. 
Vide et Anlum Gellium, xi. 17. qui 
bibliothecam templi Trajani memoraj:, 
in qua erant edicta veterum praetorum. 
Libros quoqne linteos bibliotheca> Ul- 
pia? commemorat Vopiseus in Aure- 
liano, cap. 1 et. 8. Imnio et libios 
elephantinos, id est eboreos, ejusdera 
bibliothecse iaudat Vopiscus in Tacito, 
cap. 8. Habet bibliotheca Ulpid. in Ar- 
mario sexto iibrum elephantinum, in quo 
Jmc S. C. perscriptum est: cui Tacitus 
ipse manu sua subscripsit, Nam diu fuec 
S. C qua ad Principes pertinetmnt , in 
libris elephantinis scribebantur. 

4 Tetnpii nioles, Hujus templi fron- 
tcm octo columnis et Deum imagini- 
bus prafulgentem videre est in nummis 
ex aere magno inscriptis, i ivi p. c a e s. 

NERVAE TRAIANO AVG. G E R. 
DAC. P. M. T R. P. COS. V. P. P. 

caput Trajani laureatum. In adversa 
parte, spqr optimo principi. 



Templum octo colunraarum. Quibus- 
dam in nummis templura hoc liinc et 
inde porticibus ornatum. 

5 Columna marmorea. De h£c co- 
lumna P. Victor, de Regionibus Urhis, 
iveg. viii. Forum Trujam cum templo, 
ct equo crneo, ct columna cochlide, <pta> esi 
alta pedes 128. habeique intus gradus 
\V>i>.fcnestcllas 45. Extat adhue egre- 
gium illud et praestautissimum antiqui- 
tatum Komauarum nionumentnm, feui 
explicanclo nos immorari non erit in- 
gratnm. 

Sublimis adhuc Romoe extat Trajani 
Columna, alta pedes 128. Intus ad 
ejus fastigiura ascenditur per 185. gra- 
dus. Fenestellaa Ao. lucein ministrant. 
Tota columna coustat 34. lapidibus 
marmoreis stupendaj magnitudinis, 
quorum octo tenet basis, unum torus, 
viginti tres columna : uno constat 
capitulum, uno apex, cui olim imposita 
Trajani statua. 

Basis singula latera lata sunt pedes 
Romanos 21, Pars media basis lata 
est pedes Romanos 18. uncias 4. cum 
minutis duobus. Pcs Romanns divi- 
ditur in uncias 12. singulae unciae 
dividuntur in minuta 5. In hac parte 
media basis multa arte sculpta arma, 
signa, vestes victarum gentium : qua? 
inter Inscriptio, quara tenent dua? 
Victoria\ 



SENATVS POPVLVSQ ROMANVS 



>I P. CAESARI. Dlvl. NERVAE. F. NERVAE 



TRAIANO, AVG. G E R M. DACICO pONTl? 



CHRONOLOGICA. 



19 



Dacici belli eventus repraesentaret ; eaque altitudine, quae Intuehti- 
bus omnibus quantum montis fuisset tantis operibus egestum decla- 

MAXIMO. TRIB. POT. XVII. IMP. VI. C O S. V I. P. P. 

AD DECLARANDVM QVANTAE ALTITVDINIS 
MONS. ET LOCVS TANTIS 0J9ERIEVS SIT EGESTVS. 



Male alii supplent tanlis ruderibus, vel 
tantis ex collibus, ut reetc observat eru- 
ditus Fabretti, Syntagma de Columnd 
Trajand, p. 52. 

Supra quatuor basis angulos stant 
aquilae, quarum ductu et auspiciis 
partae vietoriae Dacicae. Aquihc un- 
guibus tenent lemniscos et quercearum 
laurearumque coronaruminsignia. Haec 
basis, praeter egregiam sculpturae ar- 
tem, praestat adlmc nobili simpiicitate, 
a qua tantum recedimus, dum trium- 
phales nostras bases catenatis distortis- 
que victarum gentium iiguris deturpa- 
mus. 

Supra basim attollitur torus, laurea 
corona insignis, cujus <liamelcr est pe- 
dum 17. Altitudo basis et tori estpe- 
dum 21. unciarum undecim, cum minu- 
tis duobus. Supra torum adsurgit co- 
lumnae scapus, constans, utjam memo- 
ravi, 23. marmoreis lapidibus. Ejus 
diameter est pedum l2f. in inferiore 
colunmae parte; in superiore parte, 
pedum lOf. Altitudo autem columnae 
cum capitello est pedum 90£. Ka?e 
est columna, quae insculptos exhibet 
Romanorum, Dacorum, Sarmatarum 
exercitus, commeatus, castra, flumina, 
pontes, sacriflcia, pradia, adlocutiones, 
singulos denique utriusque beili Dacici 
eventus, quos iu superiorum armorum 
historia explicavi. Tanta vero est ars 
in singulis hujusce columnae partibus, 
ut quicquid postea praestantius eo in 
genere effectum est, inde sit repetitunj. 
Quantum autem ea imitatione profece- 
rint summi pictores Raphael Urbiuas, 
Julius Romanus, Joannes Franciscus 
Polydorus, Hieronymus Mutianus, TS i- 
colaus Poussin, Carolus le Erun, cum 
Constantini Magni, Alexandri Magni, 
aiiasque Principum victorias cxpres- 
sere, curiosis omnibus artium amatori- 
bus compertUm est. Praeter equos et 



quamplurimas alias figuras, in hac co- 
lumna numerare est homines bis milie 
et quingentos. Figurae altae sunt cir- 
citer pedes binos, modo paulo plus, 
modo paulo minus. Nec crescunt, 
prout excelsior est columna, ut voliiit 
Ciacconius : sed ejusdem sunt altitu- 
dinis in infima mediaque columnae 
parte. Observatur tantum in supivraa 
parte, quae capitello subjacet figuras 
esse proceriores tribus quatuorve un- 
ciis. 

Diameter capitclli est pedum 14|« 
Apicis diameter est pedum 9£. 

Apici imposita erat colossca Trajani 
statua, jam dudum injuria temporum 
disturbata: sed repertum ad columnac 
pedem Trajaui caput. Quod ciuri a 
vertice ad mentum haberet pedes 2f. 
statuam altam fuisse pedes 21. credidit 
eruditus Ciacconius : eam nempe sta- 
tuam per novem capita metiebatur. 
At cum antiquae et praestantissim:? 
statuae juvenum habeant tantum capita 
7§. hominum heroumque, capita 8. 
Trajani statuam altam fuisse pedes 18. 
recte definivit eruditus Bellori. 

Statuam iliam adhuc videre est in 
nummis ex aere magno, i m p, c a es. 

NER. TRAIANO OPTIMO AVG. 
GER. DAC. P. M. TR. P. COS. V?. 

p. p. caput Trajani Iaureatum. In 
adversa pa rte, senatvs popv- 
lvsqve romanvs. Columna, in 
cujus apice Trajani statua. Hujus co- 
lumnae ioco, Sixtus V. Pontifex maxi- 
mus statuam bcati Pctri Apostoli ex 
aere aurato, altam pedes xiii. posuit 
anno Pontiricatus sui iv. 

Intra Trajanam columnam elaborata 
est cochlea, in ipsa crassitudine mar- 
moreorum lapidum; quod solidilati 
plurimum confert, Cochleae pars soli- 
da habet diametrum pedum S. Singuii 
gradus iongi sunt pedes 2|. Reliquus 



It 



APPEXDIX 



raret. Columnae capiti imposita colossea Trajani stalua, dextrft 
orbem gestantis, sinistrfi iimixi hasta. Ceterum cum optimus 
Princeps in hos usus ncque a^rarii neque fisci opes impendi vellet, 
vcd contractas tantum ex vendita l>aeica praeda pecunias desti- 
naret, foro inscriptum : ex manvbieis." Ut placuit, 
plaudente senatu populoque Romano, operis meditamentum, quale 
nullum umquam fuit majus excogitatum, statim conquisita* operae, 
asportaUe materiae; omniumque fuit impetus, ut quod erat artis, 
/ieret celeritatis miraculum- 

Interim altioribus curis distinebatur Princeps; certusque ex 
majestate simul et cx utilitate esse, ut Roma latius mari, quam 
tcrris pi ajsideret, huc imperium propagare decreverat. Jam Ocea- 
uum, jam mare Mediterraneuin tenebant classes Romame. Sub 
ipso divo Claudio Caesare, jam agitata, ut ante memoratum est," 
per Rubrum mare commercia ; sed tenuia et languida, quod nulki 
protegerentur classe. Adquisita .Arabia, patebat tandem ille sinus, 3 
unde per iEgyptum Orientisque regna in immensum opes quondam 
diffusa?. Ut nunc in Urbeui coniiuerent, Trajanus in mari Rubro 



«rolumnae scapus habet pedes 2. cum 
minntis 4. 

Ha?c est colurnna, qusr. extat adhuc, 
per tot secula tcmporum hominumque 
vim eluctata. Ipsa argumentum est 
quanta sint veteris Romae rudera. 
Kunc. enim depresso antiquae Urbis 
f^oio, tota ferme basis lateret, ni undi- 
que effossa fuisset terra, ut patcrct, et 
spcctantium curiositati consuleretur. 
Cornelius Meyer, Batavus, matbema- 
ticis mechanicisqne artibus illustris, 
audaci, non novo tamea, .eonsilio ba- 
sim totamque columnam sublimem ef- 
ierre, ut fundamentum substrueretur, 
■et recenti Urbis solo a^.quaretur, propo- 
suerat. Quod casus metu inccrtum 
an ob impensae magnitudinem haud 
pra?stitum est. Impensas tamen non 
«xcessuras nummos Romanos scx mille 
et treeentos, Angl. 521. lOs. spondc- 
i>at Cornelius Meyer. 

Aliud consiiium, et nobilissimum, 
mente conccperat Franciseus I. Galb- 
rum rex, literarum artiumque amantis- 
simus. Jamque sub Poutificatu Fauii 



III. cceperat partes aliquot cohimna* 
arc contiare, ut eam integram in urbe 
Lutetia Parisiorum erigeret. Illud 
consilium aut rei difficultatc, aut Prin- 
cipis morte impeditum. Mclioribus 
auspiciis Ludovicus XIV. quo nullus 
fuit consiliorum magnitudine ct gloria 
Trajano propior, cum Gallicam pictu- 
rae Aeadcmiam Romae fundasset anno 
1670. jussit in alumnorum utilitatem 
egregia antiquitatis monumcnta con- 
quiri et reprajsentari. Prima cura tuit 
ut Trajana colunma gypso exprimere- 
tur. Inde cum mira artium literarum- 
que utilitate increvit ejus celebritas, 
et pervulgata exemplaria. 

1 E.x manubieis. Gellius, xin. 24. In 
fastigiis fori Trajani simulacra sunt sit# 
circumundique inaurata equorum atqucsig- 
norum militarium: subscriptumque est t 

E X MANVBIEIS. 

2 Ante memoratum est. In Suppl, 
Annal. x.'3 c 2. 

3 Ille sinus. Nunc the Arabian guJf 



CHRONOLOGICA. 



S2h 



dassem instituit ; * aemulatusque quod olim SesostrLs a iEgyptL, 
Darius 3 Persarum rex tentaverant, Ptolemaeusque Philadelphus 4 " 
promoverat, navigabilem alveum fecit; ducta i\ Babylone ad 
Heroum oppidum 5 fossa, t$a& Nilum Arabicumque Sinum 
conjimxit. Praeter adsertam Arabiaj fidem,- his operibus hinc immi- 
nebat opulentis JEthiopiae oris, inde Indiam petebat, et, si laadere- 
tur commerciorum societas, bellum vastationemque spargere 6 medi- 
tabatur. Numquam latius prudentiusque fuerat imperitatum ; ita 
coalescente Romanae dominationis vi_, ut nibil intus esset divulsum, 
nihil externum nisi cum suo exkio posset hostilia exereere. 

Id tamen ausi Sarmatae, acti prasdse cupidine. Compressi sunfc 
ab Hadriano, 7 qui tum legatus praetorius Pannoniam regebatj 
quantoque apud Trajanum favoris cupidior, tanto retinendae mili- 
taris discipiinae diligentior. Civilia quoque pari studio tractabat; 
et procuratores, quos ndn fiscus, sub optimo Principe aequus et 
modestus, sed privata avaritia ad injurias adigebat, coercuit. 

A. u. c. 862. j. c. 109. 

Aulo Cornefio Palma II. Caio Calvisio Tullo II. consulibusv 
Annus inquies fuit terrae motibus. Iis tres urbes 8 in Galati& 
prostratae. Perterritus quoque extremus Oriens/ simul adeo atroci 
conflictatus fame, ut corporibus humanis vesceretur. Caesar, haud 
minus securitati, quam splendori Urbis intentus, haec mala pro 
virili portione praecaverat. Numquam enim major fuit annona^ 



1 Classem instituit. Cassiodorus in 
Chronic, 

x Sesostris. Strabo, Libr. xvn. p. 
804. Ante Trojanum bellnm, id a Se- 
sostride tentatum. 

3 Darius. Darius primus, Histaspis 
filius. Strabo, ibid. 

4 Ptolemausque Philadclphus. Diodo- 
rus Siculus, libr. 1. p. 21. "Vide et Stra- 
bonem, loc. cit. 

5 H,eroum oppidum. Hcroopolis, nunc 
Ageroud. Fossa in Heroopolitieum si- 
num, nunc Suez, desinebat. Fossa illa 
ii PtO^emaeo, IV. 5. TpoJawS 7Tot«|Oio?, 
Trajanifiuvius appeilatur. Maqrizi qui- 
deiH, ut videre est apud Goliuwi ia not. 



ad Alferganum, p. 153. ait canalene 
illum esse Hadriani Casaris, fbrte quotl 
coepta a Trajano perfecerit. Nequte 
ex auctoritate scriptoris recentioris 
minuenda Trajani gloyia, a Ptolemaee> 
adserta. 

6 Vastaiioncmque spargere. Cassio- 
dor. in Chronic. 

7 Compressi sunt ab Hadriano. Spar- 
tianus in Hadrian. cap. 3. 

B Tres urhcs. Euseb. in Chronic. 

9 Extremus Oriens. Terrae motum, 
horrendamque illam famem inemoraf 
quoque Historia Sineiub Kia-tsee- 
houti-ki. 



ttt APPENDIX 

cura; et, ut ad posteros etiam ejus solicitudo tenderet, reperil 
tirniavitque pistorum collegium. 1 Adversus quoque aut immi- 
nentes terrae tremores, aut Tiberis exundationes, quarum vim 
magnam jam exhauriebat fossa a providentissimo Principe facta, 
uti supra relatum est, z statuit ne domorum altitudo, sexaginta 
pedes 3 superaret. Eadem earitas, assiduae per provincias largi- 
tiones, et continua in urbes beneficia : praecipuo tamen, ut Caesarem 
decebat, Italise amorc, cujus non modo commoditati, sed aeter- 
nitati* in omnibus consultum voluit. Inde non quaesita, sed Princi- 
pum beneficiis semper devota, erupit oinnium veneratio. Undique, 
quod numquain ante auditum, propagatori imperii, s locupletatori 
civium acclamabatur. Unus omnium timor, sola querela, quod 
aliquando fata optimum Priiicipem raperent, nec esset ei soboles, 
quam sui similem et heredem institueret. 

Circumspiciebat quidem Trajanus virtutes, quas in id fastigium 
adsumeret. At difficilis ob raritatem delectus, et semper anceps, 
quod privatorum virtutes plerumque in regnantum vitia cedant. 
Praeterea ambitione et cognatione gliscebat Hadrianus, Licinii 



1 Pistorum collegium. Aurel. Victor, 
de Ccesaribus. 

z Supra relatum est. Ad A. U. C. 
856. 

3 Sexaginta pedes. Aurel. Victor, in 
Epitome. Vide et jam notata supra 
Annal. xv. 43. 

+ JEternitati. Vide Tabulam aeneam 



apud eruditum Gori, Inscriptiones An- 
tiq. Vol. i. p. 65. in qu& indulgentissi- 
nms Imperator Trajanus aeterni- 

TATI ITALIAE SVAE piOSpicit. 

5 Propagatori imperii. In veteri In 
scriptione apud eruditum Fabretti, 
Svntagma de Column. Trajani, p 

206. 



IMP. CAESARI. DIVI. NERVAE. F. N E R V A E TRAIA 

NO. AVG. GERM. DACICO. P O N T I F. M A X. 

T R I B. P O T. XIII. IMP. VI. COS. V. P. P. PROPA 

GATORI. ORBIS. TERRARVM. LOCVPLETA 

TORI CIVIVM. CVLTORES. LARVM. ET. I *f A 

GINVM. DOMVS. AVGVSTAE. SOLO. PRIVAT» 

SVA, PBCVNIA, FECERVNT 



CHRONOL.OGICA, 



22^ 



Surae amicitia, Plotina;, Trajani uxoris, favore, oraculis ■ etiam, 
quae semper audaciae promta sunt, subnixus. Aderat et commen- 
datio ob Sabinam, 2, Marcianee, sororis Trajani, nepteni, quam 
uxorem duxerat. Haasitabat tamen Trajanus, et reformidabat ieve 
et versatile ingenium, Graecorum literis, moribus, artibus impen- 
sius, quam Principem decet, deditum, subdolum etiam, quod 
vitia et virtutes pariter simularet. Ut curatius introspiceretur, 
cumque Hadrianus fortiter in belio Dacico se gessisset, et recens 
Pannoniam egregie rexisset, hoc anno consul suffectus est. 3 In eo 
magistratu a Sura comperit se esse adoptandum. Ubi primum id 
vulgari coeptum, semper pronis ad fortunae reverentiam animis, 
momento mutata de Hadriano hominum judicia. Ante ejus mores 
contemtui, artes irrisui habebantur. Statim in immensum crevere 
virtutes : nulla fuere vitia. Passim ut literarum et elegantiarum 
arbiter celebratur : canere, psallere, mederi etiam peritus omnium 
laudibus attollitur: musicus quoque, et geometra, et pictor, et 
,fictor ex aere, vel marmore, proxime Polycletos et Euphranoras, 4 " 
praedicatur. Has inter adulationes, seu virtus, seu invidia fuit, 
infensi mansere Palma et Celsus. 5 Apollodorus 6 autem, aemula- 
tionis expers, sed ingenita nobilitate ingeniorum, cum in ejus operi- 
bus aliquid coram Trajano Hadrianus arguisset, libere eum adl©- 
cutus : " Haec, inquit, nihil ad te. Tuas cura cucurbitas." 7 Quae 
nunc tanto patientius dissimulavit Hadrianus, quanto acriorem para- 
bat ultionem, 8 si umquam rerum potiretur. 

a. u. c. 863. j. c. 110. 
Sek. Salvidieno Orfito, M. Peeducseo Priscino consulibus, 



1 Oraculis. Spartian. in Hadrian. 
cap. c 2. 

2 Ob Sabinam. Sabina matrem ha- 
buerat Matidiam,filiam Marcianag. 

3 Consul suffectus est. Spartian. in 
Hadrian. cap! 3. 

* Polycletos et Euphranoras. Aurel. 
Victor. in Epitome. Polycletus et Eu- 
phranor pingendi fingendique fuere 
summi artifices. Hic centesima quarta 
olympiade, ille octogesimi, septima 
tiVuit. 



5 Palma et Celsus. Spart. in Hadrian. 
cap. 4. 

6 Apollodorus. Apollodorus, Damas- 
ceims, hac 3etate architecturae laude 
summus. Praeter pontem supra Danu- 
bium, Romse forum Trajani, gymna- 
sium, odeumque condidit. Dio, lxix. 
p. 789. 

7 Tuas cura cucurbitas. v A7teX0£, jta* 
rag KotoxvvQag yyutye, Dio, LXIX. p. 789. 

3 Parabat ultionem. Eum exilio, dein 
morte niultavit Hadrianus. Dio, ibid. 



224 



APPKNDiX 



Pantheon* tactum fulmine; auetaque assiduis tempestatibus ei 
crebris diluviis mala. Exuudavit Tiberis, demissioribus ripis altc* 
supcrfusus : ipse Anio,* delicatissimus amnium, fractis raptisque 
quibus iriumbratur, nemoribus, late per agros villas tectaque disje- 
cit, et, super ruinas evectus, pariter divitum apparatus gravemque 
supellectilem, et ruris instfumcnta, armentaque, boves et rectores 
adstulit. Nec malo vacant, quos excclsioribus terris illa tcmpestas 
non deprehendit. IIos premit' assiduus imbcr, et dejecti nubibus 
turbines. Proruta opera, quassata atque etiara decitssa moni- 
menta ; mnlti ejusniodi casibtts debilitati, obruti, obtriti ; plurima 
passim damna. Repentinae calamitati subvenit Trajanus, Italiam- 
que restituit. 3 Egregium quoque subsidittm paraverant jam diu 
coalitae pax et concordia, 4 carumque comcs abundantia. Magn» 
quidem horum temporum laus, sed non ita grata legentibus. Varie- 
tate placent bellorum motus et fori strepitus : sequalem et incon- 
cussam felicitatis tranquillitatem fastidimus. At detur virtuti, detur 
exemplo, sa?pe cupita, rar6 visa, et forte serius reditura, memorari 
tempora, quibus Princeps et populus mutuo felices, sibi invicem 
plaudentes, tati adquiescebant : hic in reveretrtiam, ille in benevo- 
lentiam intentus. Prseemmebat qttidem Pnnceps, non dignitate 
tantum, sed, quibus semper certum Principibus placere, liberali- 
tate _et affabilitate. Tantaque ejus popularitas, ut nimiam erga 
omnes comitatem amici culparent. At voces, veteris servitutis reti- 
nentes, egregio, et per onmes aetates in Principum documentum 
ituro, corripuit dicto, " Talem se Imperatorem esse privatis, qualea- 
" esse sibi Imperatorcs privattts optasset." s 



1 Panlkcon. F.useb. in Chronie. Tem* 
plum illud, splendidum magnificeiitkv 
Roniana; monumentuin, adhuc extat ; 
et, ob rotundam suam formam, Rotunda 
dicitur. 

* Ipse Anio. Plin. Ep. VIII. 17. 
Anio, nunc Tecerone. 

3 Italiamque rcstituit. Tcstis num- 
mis ex a?re magno apud Ilarduinum, 
Selecta opera, p. 750. iivir. caes. 

JVERVAE TRAIANO. AVG. GER. 
D A C. P. M. T R. P. C O S. V. P. P. Capilt 

Trajani laureatum. ln adversi* paste. 



SPQR OPTIMO PRINCIPI. S. G. 

Infra, rest. i t a l. Id est, restitu- 
tori Italice. Imperator Italiam, cui 
duo pueri adsistunt, procidentem in 
genu sublevat. 

4 Pax et concordia. Vide apud eum- 
dem Harduinum loc. cit. nummos in- 
SCriptOS, EIPHNH KAI OMONOIA 
L. ir. Id est, anno tertiodecimo imperii. 
Dea geminum cornu copia» tenet. 

5 Privatus optiisset. Eutropius, iix 
Breviario, Libr, vin. 



CHRONOLOGICA. 



225 



Inter eas civilis vita? clelicias, nihil de principalibus curis remis- 
sum. Novis quotidie operibus promovebatur publica commodi- 
tas. Jam superi inferique maris ♦portus * absolvebantur. Jam 
prasclara arte maximisque impensis strata erat per Pomptinas palu- 
des via: 2 eam produxit Cassar, et & Benevento Brundusium 9 
pecunia su& fecit. Ex altera imperii parte iter per feras gentes 
conditum, quo facile ab usque Pontico mari in Galliam 4 permea- 
retur. Simul Sauromata? regis 5 amicitia disjurictas terras conso- 
ciabat, Orientemque Occidenti connectebat. Tantam imperii 
amplitudinem, consensu validam, Trajanus novo firmavit invento., 
quo, quantum patitur hominum natura, omnia, numinis instar, intue- 
retur, omnia exaudiret. Admota nempe publici cursus media, 6 ut 
quidquid ubique e republica gerebatur, ocius nosceretur, et, si quid 
egeret regimine, statim adesset Principatus vis et auctoritas. 

Singulae imperii partes in optimo statu erant constitutae. 
Novum ac mirabile ex ipsis Principis oblectamentis decus acces- 
sit. Ingens erat fama immensarum navium, quas JEgypti reges 7 



1 Superl inferique maris portus. In 
niari supero, portus Anconitanus. In 
mari infero, portus Centumcellarum ; 
de quibus dictum supra &d A. U. C. 
856. 

z Per Pomptinas paludes via. Vide 
jam dicta ad A. U. C. 856. 

3 A Benevento Brundusium. Testis 
Inscriptio apud Gruterum, p. 151. et 
Andream della Monica, Hist. Brundusii, 
II. 7. 

IMP. CAESAR 

DIVI NERVAE F 

N ERVA TRAI ANVS 

AVG. GER. DAC. 

PONT. MAX. TRIB. POT 

XIH. I MP. VI. COS. V 

P. P. 
VIAM A BENEVENTO 

B RVNDVSIV M 

PECVNIA SVA FECIT. 

VOL. V. 



4 Pontico mari in Galliam. Aurel. 
Victor, de Ccesaribus. Ponticum mare, 
nunc tke Black Sea. A Tyra fluvio, tke 
Niester y iter illud in Galiiam Belgicam 
ducebat. 

s Sauromatce regis. Sauromatae II. 
regis Bospori, aureus nunanus extat in 
Cimelio Regio, BA2IAES12 2ATP0- 
matoY. Caput Sauromatae diadema- 
tum. In adversa parte, caput Trajani 
laureatum, HT, id est, apno 408. eeras 
Bospori, cujus initium repetendum est 
ab autumno A. U. C. 456. Plures ex- 
tant hujus regis aummi, quos vide apud 
eruditum Cary, Ilfcioire dss Rois du 
Bosphore, p. 57 et seq. 

6 Publici cursils media. Aurel. Vic- 
tor, de Ccesaribvs. 

7 JEgypti reges. Ptolemaeus Phila- 
delphus maximas naves aedificare cce- 
perat. Multd majores fecit Ptole- 
maeus Philopator. Harum una fuit 
ordinum quadraginta, longa ducentos 
octoginta cubitos; lata octo et trigin- 
ta ; ad acrostolion usque alta ©cto et 
quadraginta cubitos; a puppis tabuli* 
ad mare usque ; alta cubitos quinqua- 
ginta tres. Amplarn hujus navis de- 
scriptionem vide apud Atlienaeuni, 



526 



APPENDIX 



et Hiero, 7 clarissinius Syracusarum rex, quondam struxeranl 
Trajanus huec artis miracula, bellis quidem et commerciis minu 



Libr. v. p. 203. Monuerim tantum 
duodecim tabulata in ea nave fuisse 
singula senum cubitorum. Perperam 
in Graecis Latinisque libris legitur Ifa- 
xoo-twv nnyjx»> corrigendum ? | vny^Sv* Al- 
teram fecit Philopator, quam Thala- 
megon vocavit, ut in Nilo navigaret, 
paulo quidem minorem, sed regio or- 
natu et gemmis superbam. Ejus lon- 
gitudo fuit dimidii stadii, seu pedum 
312. latitudo major, qnam cubitorum 
triginta ; altitudo cum tabernacnli fas- 
tigio parum a quadraginta cubitis abe- 
rat. Navem illam fusiiis describit 
idem Athcnaeus, Libr. v. p. 204. Ne 
audias Cl. Deslaudes, Essai sur la Ma- 
rine des Anciens, qui ita negligenter 
Athenaeum legit, ut et erret in navium 
magnitudine, et se deridendum propi- 
net, eum eas naves fabulosas et absur- 
das contendat, p. 27. 



1 Hicro. HieroII. Syracusarumre: 
adjutus divino Archimcdis ingenio c> 
miam navem fecit, quam descrips 
Athenaeus, Libr. v. p. 206. Si quis ai 
tem velit cognoscere quantum in i 
celeberrima et notissima delirare poss 
vir ingeniosus, adeat Cl. Deslande 
Essai sur la Marine des Anciens, p. 2 
Vcrba ipsa referam : II est facile de 
convaincre que, si cet ouvrage du Tin 
dc Syracuse ajamais existi^ ce ne pouvi 
Hre qu'un batiment sur pihtis, auquel ( 
avoit donnc', par ajfectation, laforme d'u 
tialere. Quomodo navis illa fuit aec 
ficium fistucationibus palationibusqi 
fundatum, quae Syracusis Alexandria 
reinulco deducta est. At tales opini 
sissimi viri conjccturas refellere supt 
vacuum est. Erudito lectori grati 
erit epigramma de ea nave Graei 
scriptum, et ab erudito Grotio Latii 
versibus redditum legere. 



" Transtra quis in terris rex haec ingentia fecit, 

" Aut quibus in pontum funibus acta ratis ? 
" Qui surrexerunt ex alvo stamina? Navi 

" Quae faceret clavos, unde securis erat? 
" Verticibus par, ^tna, tuis, aut maxima qualis 

" Innatat iEgaBis Cyclas in aequoribusj 
" Tollitur aequatis laterumcompagibus? Hoc n« 

" Ad supera admorunt astra Gigantes opus? 
" En lorica triplex mediis in nubibus extat: 

u Inter sidereas ludit aplustre faces. 
" Sic illam vinctam tenet anchora, sicut Abydos 

u Cum Sesto Xerxis juncta labore fuit. 
" Quis molem e terris in aquas devolverit istam, 

" In vastis humeris litera picta docet. 
" Nempe Hieron Hierocle satus, quo Graecia dante 

" Triticeas fruges insulaque omnis habet, 
" Sicelidos terrae rex Doricus : aequore tuta 

" Haec, Neptune, tuo munere puppis eat."' 



Si Graeca volueris, adi Athenaeum, ibid. 



CHRONOLOGICA. 



22f 



habilia, sed ob magnificentia2 et artificii commendationem aeternum 
memoranda, renovare atque etiam superare aggressus est : ratus 
dignum esse populo Romano spectaculum, et interesse ut, qui 
orbem virtutc et armis vicisset, eum quoque ingeniis et artibus 
vinceret. 

Itaque quintodecimo ab Urbe lapide delegk Aricinum lacum/ 
profundissimum, illimi aqua, nec ullis umquam casibus obnoxium- 
Locus erat non modo vise Appiag vicinia, et Numag regis * memori& 
celeberrimus, sed amoenissimis quoque collibus, semper virentibus 
sylvis, saluberrima aeris temperie, ditique solo, et laetis prospec- 
tibus gratissimus. Ibi aggestis immensis larignarum, pinearunr, 
cupressinaruin, quercearumque arborum struibus cum ingentibus 
ferreorum, aereorum, et roboreorum clavorum acervis, structa 
est navis/ omnium quag umquam fuere maxima, quingentos sex 
pedes longa, 4 lata ducentos quinquaginta tres, profunda sexaginta. 

Prima cura fuit, ut tanta moles valiclissima compage coagmen- 
taretur ; iisque in partibus_, unde hiscere potuisset, solidius firmare- 
tur. Tabulae non junctae tantum, sed minoribus tabulis, 5 latis 



1 Aricinum lacum. Nunc tke lake of 
Nemi, prope Cynthianum oppiduin, ho- 
die Gensano. 

2 Numce regis. In proximum nemus 
Aricinum, Numa sine arbitris veiut ad 
congressum Deae Egeria?, se perszepe 
inferebat, Livius, i. 21. 

3 Structa est navis. In explicanda 
hac Trajani nave, ducem sequor Fran- 
ciscum Marehi, tcstem peritissimum et 
oculatum, qui, quae ipse videt, descrip- 
sit in praestantissimo et rarissimo 
opere, Della Architettura militare del 
Capitanio Francesco d€ Marchi, Bolog- 
nese, Gentilhuomo Romano, lihri tre ; 
nelle quali si descrivono li veri modi del 
fortiftcare, che si usa a tempi moderni. 

In Brescia. 1599. In folio maximo. 
Apresso Comino Presegni. Is Libro, u. 
cap. 82. fol. 42. narrat quomodo adju- 
tus machina quam Guiilielmus da Lorc- 
■na repererat ut aquas intraret, et sub 
iis diutius commoraretur, ipse Arici- 
num lacum subiit, navem explcravit, et 
dimensus est die 15. Julii mensis, anno 
1535. 

4 Quingentos pedes longa. Mar- 

chi, loc. cit. La lunghezza, e canne 



settanta? la larghezza, e canne trenta 
cinque: V altezza dal fondo alla cima 
della sponda, canne otto, De hac 
canna ipse Marchi : Dieci pdlmi Ro~ 
mani fanno una canna, la qual misurae 
in una tavola di marmo in campidoglio. 
E questa misura adoperano li Romani a 
misurar li terreni et fabriche. Palmus 
autem Romanus ex iinagine quani ex- 
hibet Cl. Marchi et ex observationibus 
Cl. Cassini est, ut vulgo loquimur, 8. 
pollicuin Parisiensium et 3. linearum. 
Navi* ergo Trajani longa fuit pedes 
Parisienses 481. pollices 3. lata pedes 
240. pollices 7|. aita pedes 55. 

5 Minoribus tabulis. Marchi, ibitK 
Le tavole, chefacevano ilfondo, esponde, 
e cgni brasso vi era una committitura 
di legno larga quatro diia, che entrava in 
Vuno, e Valtro tavolone, ehe teneva serrate 
le tavole insieme, dove erano di questi c«- 
vigli di rovere, che passavano quelli legni, 
cke serravano le tavole insieme, ma non 
riuscivano fuori delle sponde, le quali 
spov.de erano di tavoloni grossi sei dita, 
chi piu e cki meno. Quelle da busso eram 
piu grosse } cke quclle di sopra. 



*25 



APPENDIX 



circiter quaternos digitos, per striaturas insertis, connexa}, et robo- 
reis elavis constrictse : cautum tamen est ne clavi foras exirent, ut 
exterior tabularutn facies purior et firmior maneret. Nullus 
usquam fuit ferreorum clavorum usus, nisi iis in locis, in quibus 
aut rubigine hifici, aut excidere, sine ullo navis damno poterant. 
Quidquid robustiore et perenni juiictura fuit continendutn, a^reis 
clavis, quorum multi binos palmos erant longi^ transfixuin est. 
Ultra progressa estcura; juvitque, cum duraturum pararetur monu- 
mentum, extimam totam navim plumbeis laminis ' vestire. At, ne 
quid humidi penetraret, ligneasque materias corrumperet, inter 
navis tabulas et plumbeas laminas infarctae lanag 2 suave olenti pice 
imbutae. Pneterea\, ut pars navis, aquis mergenda, incorruptior 
foret, licet jam ibi major esset tabularum crassitudo, duplicibus, 
adhuc plumbeis laminis redimita est : in superiore autem dimirliit 
parte simplices tantum fuere. JEreis clavis fixae erant lamina? ; et, 
nc desideraretur elegantia, clavorum caput in radiantium stellarum* 
formam erat figuratum. 

Major in interiore nave, adversfts ignium vim arenato et lateri- 
bus 4 vestita, magnificentiaj ostentatio. Ibi structa digna Principe, 
digna Trajano domus ; praeter opes et decora, quae tantam semper 
sequuntur fortunam, vermiculatis pavimentis, aereisque trabibus s 
superba. Improvisum magis, edque gratius, additum etiam orna- 



* Plwnbeis laminis. Marchi, ibid. 
Le lamme di piombo erano poste sopra in 
doi modi, da mezzo in giu erano poste 
doppie, e da mezzo in su sempie, ma sopra 
poste tutte Vuna all* altra, alla congion- 
tura erano grosse le piastre quanta e la 
costa d'un cortello ordinario, piu presto 
piuj che meno, e dette lastre erano di 
fuori inchiodate nelle sponde della barca. 
Supra scripserat Marchi, Li chiodi 
erano posti per di fuori della barca, e 
quelli tenevano le lastre dc piombo—li 
detti chiodi erano lontani Vuno daW aliro, 
quanto e la paima della mano. 

2 Infarctce lance. Marchi, ibid. Qu\elli 
chiodi tenevano le lastre de piombo, J? la 
vela di lana coperta d'una mistura, che 
sapeva di buono e ardeva facilmetite: 
questa eva tra le sponde della barca e il 
piombo. 

3 Radiantiumstellanim. Marchi, ibid. 



Erano certi raggi di relievi a sbnilitudim 
d'una stella. 

4 Arenato et laieribus. Marchi, ibid. 
Dentro della btarca, v'erano delli pavimenti 
de matoni di tre palmi per ogni verso, e 
grossi quatro dita, le quali eruno rossi 
come £ un carmesino. Ancora cavassimo 
un pezzo de smalto di un pavimento, il 
quale era rosso e di bel colore : era cinque 
palmi per un verso, e otto per V altro, 
grosso un mezzo palmo. 

s Mreisque trabibus. Quas vidit Guil- 
lielmus da Lorena. Marchi ausus non 
est domus cameras ingredi, ut ipse tes 
tatur, ibid. In dctta barca si vedcvanc 
certe scurita, le quali erano le catnere rf<N 
palazzo, che qui era edificato sopra quest< 
barca, dovai non mi attentai di entra 
per paura di non mi perdore, e ancora 
il pericolo deW instrumento. 



CHRONOLOGICA. 



2*9 



mentum. Nempe e summo colle, qui trecentis circiter passibus * 
adsurgit Septemtrionem versus, fons erumpit : ejus aqua piumbeis 
canalibus* in navim perducta, ut et commoditati sufficeret, et 
salientibus jactibus domiis areas condecoraret. 

Tantum artis prodigium stabat in medio lacu : ad ejus oras nave 
hinc et inde funibus alligata : 3 nec ullus intumescentium aquarum 
metus, excavato intra montem per tria passuum millia emissario, 4 
quo superfluum exoneraretur. Civium oblectamenta inter princi- 
pis delicias non omissa. A-mbitu trium circiter miilium passuum 
explanata via, 5 lacui immineus, qua currus ducerentur. Inde per 
trecentos circiter passus facilis ad lacum descensus ; 6 ibique, pari 
circuitu, multaque platanorum umbra/ commoda peditibus deam- 
buiatio. Ipso in lacu, magna cymbarum copia, ut quae quisque 
longius suspexerat, propius inspiceret, adiretque, et Principis 
voluptatibus frueretur. 8 Id autem tradidisse operae pretium fuit, 



1 Trece?iiis circiter passibus. Marchi, 
loc. cit. p.43. Ndla ripa di Settentrioni 
cade tm' acqua de fmtana. — Pno csser 
daila cima ver sino aW acqzia (del Sago) 
300. passi andanti per linea dritta. 

a Plumbeis canalib ,;v. Reperti quo- 
que sunt in Aricino lacu piumbei ca- 
nales inscripti tib.-caesar avc. 
Forte et Tibcvius lacum illum inccluit ; 
forte quoque canales illi e veteribus 
operibus detracti et in novos usus con- 
versi. Virle eruditum Vulpium, Vetus 
Latium, Vol. vn. p. 136 et seq. 

3 Funibus alligata. Videntur adhuc 
anuli, 'teste Ci. Marchi, ibid. Nella 
ditta ripa vi sono ancora de gli anclli di 
ferro impiombati in grosse pietre, dove si 

aitaccam ia detia barca in ia ripa verso 
il Ponente. 

4 Emissario. Marchi, ibid. Nella 
ripa dcl lugo e un' apertura, che fecevo 
JRomanif la qiidl e p^sta in la ripa di 
Poncnte, che passa un mcnte, cke camina 
trc grosse miglia. La bocca dove uscisse 
Vacqua, e aita da ,venti palmi, e larga 
seite. Io non viddi se non il principio, 
dove Vacqua corre di conihiuo, alta quat- 
tro paimi. 

5 Explanata via. Marchi, ibid. Le 
ripe di quecto lago sono piane di sopra, 
con una strada ulV intorno, che vipossono 
andare le carozze, la qual strada puo gi- 
rare tremiglia d, circondare il lago. 

6 Ad lacum descenms. Marcui, ibid* 



Per andar a basso vi e una strada stretta, 
quanto vi puo andare «w' kuomo, la quale 
e lastricata di picire selze, le qvxtli paiono 
sempre onte di olio ; e la detta strada e 
nclla ripa che volia la faccia verso il Le* 
vante, c calla dalla cimc per insino alV 
acqua, un terzo de miglio; la qual trova 
K»' altra strada, ckc e piano, chc circonda 
tutto il lago, tanto appresso Vacqua, che in 
doipassi si iocea; c la dctta strada e un 
poco piu larga, di quella che calla a hasso; 
e dhnostra, che la fusse ancora lci lastri- 
cata di pieira selci. 

7 Platanorum nmbrO.. Marchi, ibid. 
Quecta ripa e piena aiV intorno iValberi, 
li quali sono tanto spcssl, chefanno bosco, 
e sono qnasi tutti di sorte, che tcngono la 
v^rdrra tvlto Vanno, come sono lauri, 
ginepri, agrifoli, mertella, elera, e altri 
simili arbori; mavi e ancora gran quan- 
tita di plxdani, evene e uno tra gli altri, 
che e alla bocca dclV apertura del lago, 
cke e cose dignisshna da vedere, fa una 
grande e oscura ombra, la quale fu molto 
sthnata da gii antichi Romani. 

s Voluptatibvs frueretur. Frueremur 
et nos, si quac supersunt hujus navis, e 
lacu extraherentur. Sana adhuc et 
ferme integra navis materiatura. Ligna 
tantum induere nigrum ebeni colorem, 
teste Cl. Marchi. iErei clavi integri 
sunt et splendidi. Ferrei clavi, qui 
olim fuere digitaiis crassitudinis, nunc 
vix «quaut scriptorium calamum. 



230 



APPENDIX 



cuiii nihil summum silere debeat Historla, prudensque rerum 
non minus ex oblectamentis, quam ex consiliis factisve Principes 
aestimet, 

a. u. c. 864. j. c. 1 11. 

C. Calpurnio Pisone, M. Vettio Bolano ■ consulibus. 
Structum in Martio campo ainphitheatrum,* thermasque 3 Urbi 
additas, aliaque complura monumenta 4 aut a Principe in publicos 
usus, aut a populis in Principis venerationem posita, lic£t egregia 
sint pacis et felicitatis ornamenta, haud tamen recensuerim, ne sit 
similia narrantis satietas. At, ob raritatem et exemplum, silere 
nefas amicitiae decora. Exoleverant cruenta illa teinpora, quibus 
praecipua fuit Principatus lex: " Oderint, dum metuaLlt. ,, Traja- 
nus, id atrox et Principe indignum ratus, se Titi aeniulum ferebat ; 
et ut, quas Titus orbi delicias promiserat, ipse faceret, se optimis 
amicis accinxerat, queis sine nihil datum Principibus magnum aut 
suscipere, aut peragere. Gloriam, quam eorum consiliis sibi 
peperit, cum iis communicatam voluit ; eosque consulatibus extulit, 
honoribus prosecutus est. Vidit la-ta civitas, non ob fortunam et 
opes, sed propter virtutem et amicitiam, a Principe honoratos cives, 
statuasque 5 in ejus foro positas Sosio Senecioni, Licinio Surae, et 
Publicio CelsOv 



Adeo eos attrivit rubigo. Aricinus au- 
tcm lacus, in quo stat hosc navis, olim 
Caesarnm, nunc est Principurn Colurn- 
nensium. Observaverim splendidis illis 
Caesarum oblectamentis adhuc rcci eari 
Sinense» Imperatores. T estis F. Atti- 
ret, qui egregie descripsit Ipipera- 
toriam villam Yvin ming yven, inter 
magnificas niuitas naves, quas ibi vidit, 
unam memorat iongam tredecim hexa- 
pedas, latam quatuor, cui superba 
domus est imposita. 

1 M. Vettio Bolano. Horum consu- 
lum nomina habet vetus Inscriptio 
apud Grutcrum, p. 163. n. 7. Iis suf- 
fecti fuere C. Ursus Servianus II. et 
L. Fabius Justus, ut videre est in alia 
veteri Inscriptione apud eumdem Gru- 
terum, p. 190. n. Setti. 

* Amphitheatrum. Magnum fuisse il- 
ludamphitlicatrum Uocet Pausan. v. 12. 



3 Thermasqne. Fuere in iii. Urbis 
regione, testc P. Victore, de Reg. Urb. 
Mulieres in iis lavisse docet Ms. Codex 
Vindobonensis, quem edidi in not. et 
emend. ad. Dialog. de Orat. cap. 17. 

4 Complura monumenta. Gynmasium 
exercendis ccrporibus, odeum musicis 
concertationibus, ab Apollodoro struc- 
ta memorat Dio, lxix. p. 789. Trajani 
porticum in campo Martio recenset 
P. Victor, de Regionibvs Urbis, Reg. 
ix. Hippodromum quoque, duo stadia 
longum, habet Pausanias, v.12. Optimi 
rrragnificentissimique Principis vene- 
ratio per omnes provincias invaluit. 
Statuas ei posuere universi Gra?ci, teste 
Pausania, v. 12. Paucis Eutropius, 
Libr. viii. Trajanus per orbem terra- 
rum Deo proximus nihil non venerationis 
rneruit, etvivus, etmoriuus. 

s Statuasque. Dio, lxviii. p. 778. 



CHRONOLOGICA. 



«31 



Tanta Principis humanitate malesanos animos ad scelus provo- 
catos referre puderet, ni interesset illustri exemplo comprobare 
turbida ingenia caeco impetu in novas res ferri, et, quamquam recti 
studia saepe praDtendant, ambitione tantum et audacia regi. 
Numquam id evidentius coinpertum, quam cum in ea reipublicas 
tranquillitate Crassus, Laberius Maximus, 1 aliique conjurationis 
socii, adversus optimum Principem conspiravere. Ultionem Traja- 
nus, sna conscientia et populi amore tutus, dedignatus est. Senatus., 
non ex sceleris atrocitate, sed ex Cassaris indulgentia, in reos animad- 
vertit. Crassus et Luberius Maximus insulis clausi sunt. 

Dum illi sese in exitium praecipites agebant, Hadrianus fortunae 
validius se inserebat. Sura, quem mod6 memoravimus, mortali- 
tatem expleverat, Principi ob familiaritatern, populo ob publicae 
magniiicentiae studium conditumque gymnasium gratissimus. 
Diictum ei publicum funus:* et in perennem memoriani, thermas, 
recens structas, Trajanus de ejus nomine Suranas appellavit. 3 Ejus 
ingenio in componendis Przncipalibus orationibus usus erat 
Caesar, 4 non qu6d literas aut nesciret, aut despiceret : immo extant 
vel Graecis in literis 5 ejus ingenii monumenta. At ab ipsa juventute 
in castris bellisque fuerat mnutritus : dein Princeps vetera ducum 
exempla, militaresque artes, et imperii curas tractare, quam in 
operosa verborum compositione, vix decora Principi, cum eam 
priniis ab annis non calluerit, tempus terere, satiiis duxerat. In 
Sura± locum dictandis orationibus Hadrianum adsumsit. 6 Magnum 
fuit et favoris et familiaritatis incrementum, quod Hadrianus 
blanditiis, Plotina artibus piomoyerant? 






1 Crassus, Laberius Maximus. Dio, 
lxviii. p. 778. Spartian. in Hadrian. 
cap. 5. Eutropius, Libr. vni. 

2 Publicum funus. Dio, lxviii. p. 
777. 

3 Suranas appellavit. Victor, de Cae- 
•aribus et in Epitome. 

4 Usus erat Casar, Spartian. in Had- 
rian. cap. 3. 

5 Grcecis in literis. Epigramnia a 
Trajano scriptum in defonnem quem- 
«Um extatin Anthologia, n. 13. n. 17. 



'Avtiov r\Odau CTricrag pha } ml ffToja» 
y^aaxujv, 
Ati%tig Tag wpag ncctTi TrapEp^OjtAEVOtj. 

Quod ita vertit Grotius. 

Si nasum radiis obvertas Solis, et hiscas 
Ore, videbit ibi qui volct hora quota 
est. 

6 Hadrianum adsumsit. Spartian* 
ibid. 



232 



APPENDIX 



• a. u. c. §65. j. c. 112. 

Trajano Augusto VI. T. Sextio Africano consulibus, Longa\ 
imperii Romani pace creverat Parthorum superbia. Jam Paco- 
rus 1 hostilia tentaverat: majora suscepit Chosroes. Hic, mortuo 
Armenise rege, Exedari diadema imponere z ausus est. Trajanus, 
nbi id nuntiatum est, Chosroi scripsit " nihil adversus majestatem 
" Romanam jusque imperii attentaret. Non Parthorum, sed 
a Romanorum, esse Armeniae reges dare. Meminerit veterum 
u temporum, et Neronis/ qui id auctoritatis recens sibi vindicavit. 
a Non passurum, se Principe, minui imperii decus : neque existi- 
a mare-se Chosroem bellum, quam pacem, malle. Jam a Venti- 
" dlo* cum divisa ac turbulenta esset Rornana res, superalos esse 
u Parthorum exercitus : riune mtegras bello pacecue adolevisse 
a Romani imperii vires; totasque externam vim propulsuras. Se 
a esse hortatorem pacis ; modo, ni consiliis annuat, ducem belli, 
a lareseque populi Romani majestatis vindicem fore." 

Chosroes, insita Orienti vanitate, longinquas minas inrisit. Id 
Trajanus, haud ill&tus, rescivit ; qudd, parta quaesita? pacis fama, 
loca paternis victoriis s nobilitata reviseret, Alexandri Magni 
premeret vestigia, et, post propagatos ultra Danubium imperii 
fines, trans Euphraten Tigrimque Romanas aquilas ostentaret : ibi 
cum immortali sui nomine clarissima patriae tropaea positurus ; 
Indias etiam, si fata siverint, penetraturus. In has belli cogita- 
tiones intentus, incertosque mortalitatis casus reputans, quantum 
potuit, reipublicce consuluit; providitque ut maneret Urbis feli- 
citas, coeptaque in ejus splendorem opera absolverentur. Par 
circa provincias Principis caritas; cumque Neratium Priscum, 
virum quem hsec aetas virtutis laude et juris scientia summum tulit, 
alloqueretur ; " Commendo tibi," 6 inquit, " provincias, si quid 



1 Jam Pacorus. Quamdam Pacori 
cum Decebaio societatem vidimus su- 
pra ad A. U. C. 857. Secuta hostilia, 
qtiorum memoria periit. Id tantiim 
supercst. quod habct Suidas in verbo 

~ Diadema impenere. Dio, ixvin. 
p. 77a. 



3 Et Neronis. Vide supra Annal. 
xvi. 23. et Suppl. Annal. xvi. 37. 

4 A Ventidio. Supra Hist. v. 9. 

5 Paternis victoriis. Vide supra Ap- 
pend. Chronol. ad A. U. C. 828. 

6 Cemmendo tibi. Spartianus ia Had- 
riano. cap. 4, 



CHRONOLOGICA. 



233 



" mihi fataliter contigerit." Ubi cuncta clisposita sunt, vota suscc- 
pit 1 Princeps, ut Dii bellum prosperarent; senatus populnsque 
Romanus, ut periculis immunem, salvumque, Principem optimum 
reducerent; additaque Trajano patri coeiestis religio, 2 ut filium 
ardua tentantem protegeret. Mox Trajanus profectus est, 1 comi- 
tibus Plotina, quse numquam a marito discessit, et Matidia, ctijus 
mater, Marciana, soror Principis, expleta mortalitate, DeCim 
honores receperat. 4 Hadrianus, Plotinae favore, 5 inter Iegatos 
adscitus. 

Cuin id bellum moras pateretur, iter Trajanus ita instituit, ut 
in proyinciarum utilitatem cederet : multasque invisit. Postquam 
Athenas advenit, ei occurrere Parthorum legati. 6 AuditaTrajani 
profectione, Chosroes, territus quod minis facta tam cit6 instarent, 
belloque invalidus, hcs miserat, " nt pacem orarent; Armeniam 
" peterent pro Parthamasiride, qui et ipse Pacori erat iilius ; 
" nuntiarentque Exedarem a se regno esse pulsum, quod adversus 
" Romanos et Parthos aeque indigne se gereret." Legati, oblatis 
muneribus, regis mandata exposuere. Trajauus munera rejecit ; 
idque tantum respondit: " Amicitiam operibus, non verbis, aesti- 
" mari: se Synam mox petiturum : ibique quid facto opus consul- 
"turum." 7 



1 Vota suscepit. In aureo rmramo 
Cimelii Reg ; i, imp. c a e s. n e r. 

TRAIANO OPTIMO AVG. G E R. 

dac. caput laureatum Trajani. In 
adversa parte, p. m. t r. p. c o s. 

VI. P. P. SPQR. VOTA S V S C E P- 

t a. Trajanus tcgatus cum senatore 
togato ante aram sacrificat. 
• 2 Trajano patri cosleslis religio. Fuit 
in Museo Collegii Ludovici Magni 
nummus argenteus i m p. t r a i a n o 

O. AVG. GER. DAC. P. M. T R. 

p. cos. vi. p. p. caput laureatsun 
Trajani. In adversa parte, divvs 
pater traianvs. Sedet in selia 
curuli, nudo Tapite, cum basta et pa- 
tera. In alio nummo argenteo ejus- 
dem Musei, imp. traiano avg. 

DAC. P. M. TR. P. COS. VI. P. P. 

caput Trajani laureatum. In postica 
parte, divi nerva et traia- 
n v s p a t. capita duo adversa, Nervae 
Augusti laureatum, Trajani patris nu- 
dnm. 



3 Trajanu? profecttts esi. In n.umino 
aureo Cimelii Regii eadem quae in 
superioribns numnys inscriptio. In 
adversa parte, pidfectio a v- 
g v s t i. Trajanus sedet in equo, 
prrpeunte uno milite, tribus subsequen- 
fibus. 

4 Detim honores rccepcrat. In num- 
mo aureo Cimelii Regii, diva. a v- 
g vsta marci a n a. caput Marcia- 
nse. In adversa parte, Aquila, conse- 
cratio. In eodem Cimelio nummus 
est argenteus, i M p. teaian. a v g. 
germ. d a c. cos. vi, p. p. ma- 
tidia avg. Matidia, Marcianae 
filia, dextra pateram tenet. In adversa 
parte, diva avgvsta marcia- 
n a. caput Marcianae. 

5 Plotincefavore. Spartianus in Had- 
riano, cap. 4. 

. 6 Parth&rumlegati. Dio,LXvm. p. 778. 

7 Consulturum. Dio, ibid. Haec om- 
nia omisit Moses Chorenensis : alia me- 
morat de quodam Artase, quae satis 



254 APPENDIX 

Inde Asia, Lycia, locisque finhimis lustratis, flexit ad iEgyptum, 
ut turbatas res provincia? mobilis et ventosa?, at ob Urbis annonain 
cautius coercendae, componeret. Ibi hortantibus amicis ut de 
belli eventu consuleret Heliopolitanum Deum, 1 cujus responsa 
magna celebritate multisque experimentis comprobata ferebantur ; 
Ca . i. vei itus, prius religionis fidem 

exploravit; misitque signatos codicillos,* ad quos sibi rescribi 
vellet. Deus jussit " afferri chartam, eamque signari puram, et 
" mitti." Stupuere plurimum sacerdotes, qui conditionem codicii- 
lorum i^uorabant. Hos vero maxima cum admiratione Trajanus 
excepit, quod ipse quoque puris tabulis cum Deo egisset. Tum 
quasi religionis certus, aliis codicillis conscriptis signatisque consu- 
lit " an Romam, perpetrato belio, rediturus sit." Vitem centu- 
rialem 3 Deus ex donariis, in aede dedicatis, deierri jussit, divisamque 
in partes sudario condi, ac proinde ferri. Obscurum responsum, 
nunc prout cuique sensus aut adulatio in varia tractum, post, cum 
defuncti Trajani ossa Romam relata sunt, ambitiose laudatum, 
Caesar ad properandi necessitatem melius convertit. Itaque compo- 
sitis iEgypti rebus, vicinos adik Judseos, 4 gentemque inquietem, et 
fanatico impetu malisque ad atrocia semper pronam, compescuit ; 
ne quid turbarum retro andiret, dum Armeniis Parthisque incum- 
beret. 

Inter has peregi inationes, cum Hadrianus factus esset Athe- 
narum princeps, queni Archontem vocant, mulier bicipitem fcetum 5 
Roma? edidit. Aruspicum responso in Tiberim abjectus est. Feli- 
cior fuit mater, quae Alexandrige uno utero quinque liberos 6 genuit : 



arguunt liujus scriptori.s vauitatem, qui 
fr.rme totus est in incredibilibuy. 

1 Ileliopolilanum Deum. Keliopoiis, 
urbs JEgypti Soiis cultu pereelebris. 
Hodieque dicitur Ain el chcms, id est, 

Solis. Fcrtur Jesum Christum 
hic habitasse, cum in .Zligypto commo- 
ratus est. Urbs illa r.on multum dista- 
bat a fossa, qua Niium et mare Ru- 
brum Traianus cccjunxit, ut diximus 
*upra ad A. U. C. 861. 

2 Signatos codicillos. Macrobius, Sa- 
turnal. i. 23, 



3 Vitem centurialem. Vitem fuisse in- 
signe centurionum vidimus supra An- 
nal. i. 23. 

+ Judaos. Quos Moses Chorenensi», 
Hist. Armeniac.ii. 52. Palaestinos ap- 
pellat. 

s Bicipitemfcetum. Phlegon, de Re- 
lus mirabilib. cap. c 2o. 

6 Uno utero qainquc liberos. Phlegon, 
de Rebus mirabilib. cap. 29. In his li- 
beris tres erant masculi, duae foeminae. 
Manet adhuc iEgypto vis illa fcetifica, 
•4 vtteribu* auctoribus sacpe laudata. 






CHRONOLOGICA. 



t35 



hos Trajanus suis sumtibus ali jussit. Eadem anno sequenti tres 
peperit. 1 

a. u. c. 866. j. c. 113. 

L. Publicio Celso II. L. Clodio Priscino consulibus. Adserta 
per provincias tranquillitate, Trajanus Seleuciam venit. z Urbi 
proximus est mons Casius, quem placuit Csesari conscendere, 1ion 
mod6 ut excelso ejus e cacumine quart:-i vigilia orientem per tene- 
bras solem aspiceret, 3 brevique circumactu corporis diem noctem- 
que pariter experiretur; sed major erat religio Jovem, summum 
loci numen, venerari ; eique argentea vasa aliaque Dacicse victorise 
monimenta sacrare. Pietatem Caesaris carmine Graeco 4 celebravit 



1 Tres peperit. Phlegon. ibid. 

2 Seleuciam venit. Dio, lxviii. p. 
778. Hsec est Seleucia Pieria, urbs 
Syriae, nunc Suveidia. Ob Trajani ad- 
ventum cusus est nummus, qui fuit 
olim collegii Ludovici Magni, ex asre 
minimo. attokp. NEP. tpaianoo 
APICT. KAl. CEB. capite laureato. 
In adversa parte, ceaetkehn 
niEPiAC. Idest, Seleucemium Syrite 
Pierice. Fulmen supermensa positum. 
Sub mensa, A. In alio nummo e Mu- 
seo, P. de Vitry, CEAETKEClN 
n i E P I A c. Mons Casius, in quo tem- 
plum. Infra, ZETC kacioc. Ad 



latus i =>, hoc est, anno xvi. tribuniciae 
potestatis Trajani. 

3 Solem aspiceret. Plin. v. 22. Ca- 
sius mons est Syriae, cujus altitudo per 
directum, i v m pass. Plin. v. 22. So- 
lem ex ejus cacumine quarta vigilii 
aspici, non intelligendum de initio 
quartaa vigiliae,id est, tribus horis ante 
solis exortum, sed circa finem quartaa 
vigiliae, ut postulat montLs altitudo. 

4 Carmine Gneco. Epigramnia hac 
de re ab Hadriano scriptum memorat 
Suidas, verbo Kunov. Illud integruui 
ex Ms. Anthologia edidere Salmasius 
et Kusterus. 



Zyjv) t6$ A\veulr]C Kourlop Tgaiuvbc uyaXpx 
Koipavoc uvftgwnoov, xoigavoo uQuvutcov 

"AvQsto, dotoi Kitu 7ro\u^al^aXa 3 xu) fiobc ovgov 
j A(txyitqv XP v<rc ? irafiQavoaiVTi xepac. 

*E%UITU TTpOTepY]C OiTTO A>)*'§0^ y)^0C UTStpYjC' 

Ilepcrev utteoQuiaovc cp vtto dovp) TsTUC. 
' AKka cv ol xu) t^vSe, xeXuivscpsc, eyyuakt^ov 

Kgyvui evx\emc o*y)qiv y Aya^vlfiv* 
*0<$gu toi eteooocovTi faavfo%oL ftvuJbv \u\vy\ 

dmoi, tu \Csv TiTsoov <jxv\a } tu V 'Apcruxftwv, 



536 APPENDIX 

Hadrianus, quem nulla umquam fugit placendi occasio. Inde 
Antiochiam * ventum. Ingens fuit ob receptum Principem urbis 
laetitia, sed in Christianofum luctum versa. 

Supra memoravimus 2, Trajani literas, quibus Christianos quidem 
conquiri prohibitum. Id ultro indulserat Ca?saris clementia. At, 
si deferrentur et argucrentur, eos puniri jussum ; qu6d vetita esset 
externa qiuequc religio, ni a senatu probaretur. Ignatius, 3 Antio- 
cbiae Christianorum antistes, difficilia tempora, quibus multi periere, 
erat elapsus, cum, tamdem accusatus, coram Trajano sistere se 
jussus est, Is pervicax perstitit, seque Theophorum dicebat. 
Trajanus jubet ", eum comprehendi, duci Romam " et in amphi- 
u theatro bestiis objici, ut populus Romanus Theophori spectaculo 
" fruatur." 

Tum C&rsar ad belli curas conversus est. Eum convenit 



Quod Latine vertit eruditus Grotius. 

" ./Encades Casio Trajanus dona Tonanti 

" Rex hominum regi dedicat ista Deum. 
" Uri grande bovis cornu quod bractea levit 

" Aurea, praeterea stragula picta duo. 
" De prada donatasibi, quo tempore victrix 

" Ipsius indomitas perculit hasta Getas. 
" At tu, summe pater, da nunc nova rursus ut illi 

" Gloria Mavortis surgat Achaemenii ; 
" Ut coram positis spohis lactere duobus 

" Et Geticae gentis, gentU et Arsaciae." 



1 Antiochiam. Urbem Syriae princi- 
pem, nunc Antakia. 

1 Supra memoravimus» Ad A. U. C. 
857. 

3 Ignatius. Vide Acta Sanctorum ad 
diem 1. Fehruarii, et Acta primorum 
Martyrum sincera et gelecta, ab eru- 
dito Ruinart edita. Peccant tamen 
vel sincera ilia Acta, dum Ignatium 
passum esse anno quarto Trajani, vel 
consulibus Sura et Senecione II. Haec 
vitiosa sunt, cum compertum *it 
A. U. C. 355. Trajanum non fuisse in 
Oriente, sed in Dacia, ubi Decebalum 
profligafeat. Inde placuit eruditis viris 
pro Surd et Scnecione II. emendare 
Sura III, et Senecione IV. qui quidcm 



annus est U. C. 860. Favet Joannci 
Malela, Antiochenus, Libr. x. Chronic. 
Is enim ait Trajanum Antiochiam ve- 
nisse msnse Audynaeo, sive Januario, 
die scptima, feria quinta, hora quart& 
matutina. KarrixSfv s fiacnkivs Tpaiavo, 
aixo &cc,q>vn;, %a\ tlcrnkQcv h "Avrtoyjla rns 
Ivpia; . . . fj,nv\ A.vlvysw } r<Z %a\ 'lavovapiw, 
ifiooy.n, Tiy-tpa f, wpa ?ijU.fptvw $'. H 

enimtantum anno 860. dies Janu; 
septima in feriam quintam incidit su 
Trajani principatu. Nihilominus, cun* 
Malela vanus sit et fabulosus scriptor, 
mors Ignatii in annum 866. fuit difFe^ 
renda, cum Trajanus Antiochiam venit 
Armenios Parthosque bello petiturus. I 



CHItONOLOGICA. 



257 



Arbandes, Abgari Arabum regis ' filius. Pater, qui regnum magna 
pecuniae sufhma a Pacoro redemerat, 4 fldem exuere nondiun aude- 
bat : cupidus tamen gratiam apud Trajanum occupandi, filium 
piEemiserat, qui munera et obsequia deferret. Juvenem, vultu 
formosum, 3 procerum corpore, aetate florentein, multu cum huma- 
nitate Ca)sar excepit; amice tantum questus, quod ad legationis 
officia, non in belli et periculorum societatem venisset; ejusque 
inaurem attrectans, (illi enim gentili de more perforatas aures, et 
aureis inauribus onusta?) <e hanc tibi," 4 inquit, " libenter avellerem, 
* ut in posterum non hoc cultu, sed armis, Romanum Impera- 
" torem adeas." Alia addidit filio patrique grata. 

Dein Antiochia profectus est cum valido exercitu: geminus 
ei erat, 5 alter legionum, alter sociorum : ingens insuper auxiliarium 
copia, et multi in numeros relati. Armeniam primum petiit. Ut 
ejus finibus propinquavit, undique in occursum et venerationem 
adcucurrere vicini satrapae regesque, 6 sua quisque offerentes 
muncra, et si quid haberent singularitate curiosum ostentantes. 
Haec inter visus equus/ doctus anteriora genua fiectere, cervicem- 
que pedibus ejus, qui prope aderat, submittere. Dum fervent 
salutantum officia, Parthaniasiris, adversus ingruentem belli procel- 
lam impotens, literas ad Trajanum misit, 8 usurpato regis nomine. 
Nihil ei rescriptum. Alteras, omisso regis titulo, scripsit ; petiit- 
que ad se mitti Marcum Junium, Cappadociae prsesidem, quicum 
ageret. Trajanus, Junii filio eum adire jusso, ipse Samosata 
proficiscitur, 9 quibus citra pugnam potitus est. Mox, ne Partha- 
masiris nectendo moras iliuderet, magnis itineribus indefensam 
Armeniam penetrat : captisque Satalis, 10 Anchialum, Heniocho- 



1 Abgari Arabum regis. Jam supra 
Annal. xn. 12. Arabum nomine desig- 
natum vidimus regnum Osroenae, quoil 
Abgarus occupabat. 

2 A Pacoro redemerat. Suidas in ver- 
bo 'Qvnrn. 

3 Vultu formosum. Suidas in verbo 
*A>tfa. Dio, LXVIll. p. 780. 

4 Hanc tibi. Suidas in verbo 'exao- 
j8i*. 

5 Geminus ei erat. Suidas in verbo 



K«T«Xoyoj ex iEliano. 

6 Satrapce rcgesque. Dio, fcviu. p. 
779., ^ 

1 Visus equus. Dio, ibid. 

8 Ad Trajanum misit. Dio, ibid. 

9 Samosata projiciscitur. Satnosata, 
urbs Cominagenes, Euphrati proxima, 
nunc Simsat. 

10 Satalis. Satala, urbs Armenise mi- 
fioris, nunc Arzingan. 



C38 



APPENDIX 



rum et Machelonum l regem, ob fidem, donis remunerat.* Deinde 
occupat Elegiam: 3 ibi munita castra; dataque Parthamasiridi 
Caesarem adeundi copia. Is, intra castra pro tribunali admissus, 
Trajanum salutat. Nihil autem humile, nihil abjectum reputans, 
dum regnum obtineat, diadema capiti detrahit : eoque ante Ca?saris 
pedes posito, stat silens et venerabundus, ejus jussa opperiens. 
Miles, ketus videre Arsacidarum sanguincm, Pacori filium, 
Chosrois fratre genitum, quasi captivurn, ante Romanam majes- 
tatem demissum, ingenti clamore Trajanum, ut victo hoste profli- 
gatoque bello, imperatorem consalutat. Improviso tumultu horret 
Parthamasiris, eumque sui injuriam inlei pretatus, fugam trepidus 
circumspicit. At se undique cinctum milite intuens, haeret, et 
deprecatur " ne in tanta turba eloqui cogatur." In Principis 
tabernaculum deducitur; regnumque orat : sed nihil impetrat; 
certo Caesare Armeniam Romano imperio continere, dum Parthico 
bello distineretur. 

Parthamusiris, nulla regni spe subnixus, iraque infremens, e taber- 
naculo exilit. Jam castrorum medium attigerat, cum illum arcessi 
jubet Trajanus, 4 ne, si inauditus recederet, quas inter ipsos secreto 
crant agitata, falsis rumoribus corrumperentur. Itaque iterum 
conscenso tribunali, imperat Parthamasiridem adstare, et, prout 
libitum, causam orare. Is adhuc ira et amissi regni desiderio 
incensus, in libera prorumpit verba : " Se non victum, non captum 
" bello : sed sponte venisse, ratum apud Principes inviolatam esse 
" Principiim dignitatem : nec se aut nova, aut indebita, petere. 
" Idem a Nerone Tiridati datum ; prioresque Ca?sares cum Arsa- 
" cidis non ut hostes, sed ut amicos egisse. Se primum esse 
" delectum, ut per sui contumeliam in regum injurias iretur." 
Trajanus, libertate haud ofFensus, sed dignitatis retinens, respondit: 
" Eam esse populi Romani asquitatem, ut neminem laedat : eam 



1 Heniochorum et Machelomim. He- 
niochi et Machelones australem oram 
tenebant maris Pontici, versus Orien- 
tem, ubi nunc Issancti et Guria. Aus- 
trales magis erant Maeheloues. De 
Anchialo vide Arrianum in Periplo 
Ponti Euxini,-p. 7 et 11. 



1 Donis remunerat. Dio, lxviti. p. 
779. 

3 Occupat Elegiam. Elejria, urbs Ar- 
meniae in Sophene, nunc Ilija, trans Eu- 
phratcm. 

4 Arcessijubet Trajanus. Dio,Lxriu. 
p. 780. 



CHRONOLOGICA. 



T39 



<( majestatem., ut nec reges despiciat, nec timeat. A Pompeio 
* prioribusque Csesaribus Armeniam regibus permissam, quod id 
" tunc tranquillitati publicae expediret. Nunc Chosroem amicitia? 
H foedera violasse; datisque Armeuia? regibus, dominationis 
" Roinanae jura perfregisse : ea se sarta tectaque velle; et in 
i( posterum non regnum, sed provinciam fore Armeniam. Sibi 
u autem sacra esse gentium jura : nec Parthamasiridem suis in 
" castris captivum attineri. Qu6 vellet, abiret; Parthique, qui 
u eum erant comitati, sequerentur." Armenii autenr, qui cum eo 
venerant, cum et ipsi, ut et eorum patria, pars essent imperii 
Romani, manere jussi sunt. Parthamasiridi additi equites, 1 qui 
eum ducerent, ne forte dum discederet, turbas seditionesve machi- 
naretur. 

Tum reliqua Armenis occupata : vicini reges in fidem recepti, 
aut, si repugnavere, non prreliis, sed auctoritate, in ditionem redacti. 
Castris praesidiisque munita provincia, Trajanus Edessam profec- 
tus est,* ut Parthicum bellum disponeret. Abgarus, qui_, missis 
ssepe legatis et muneribus, amicitiam ejus coluerat, ei occurrit; 
obtulitque 3 ducentos quinquaginta equos, totidem loricas atque 
ephippia, et sexaginta millia telorum. Tres tantum loricas accepit 
Trajanus; cetera remisit, sponte indulgens Abgaro, quod non 
prius in ejus conspectuin venisset. Inde Edessam ingressus est. 
Magna fuit ob ejus adventum laetitia. In convivio rex filium 
suum barbarico de more saltantem induxitjj regnumque, quod k 
Parthis, ut jam retuli, redemerat, Principi ultro offerebat, in obse- 
quia e6 effusior, qu6 serior. 

Interim Ignatius, quem supra memoravi Romam pervenerat, 
Cum instaret ludorum finis, xiii. Kal. Januarias 5 leonibus objec- 
tus est, statimque discerptus ; mortis, quam hcminum vulgus vitae, 
avidior. Non in Urbe tantum, sed in provinciis visa eadem 



1 Additi equites. Dio, ibid, 
* Edessam profectus est. Dio, 



ibi. 



Edessa, urbs princeps Osroenae, in Me- 
sopotamia, nunc Orfa. 

3 Obtulitque. Suidas in verbis A-3yapoj 
et "Ehc-o-a,. 

4 Saltanteminduxit. Dio, lxviii. p. 

7S0. 



s xiri. Eal Januarias. Die 20. De- 
cembris, q«o festa Sigillaria ceiebra- 
bantur. Acta S. Ignatii. In veteri 
Kalendario Herwartiano, xi n. kal. 

I A N V A R 1 1 M V N V S K A N D I D A : 

id est, munus candidatorum. De Sigil- 
lariis autem fcstis vide Macrob, Satur- 
nal. 1. 10, 



?40 



APPENDIX 



Christianorum alacritas ; iisque profuit. Puduit enim morte 
punire, quibus voiupe erat mori. Sic restincta, qua? adversus 
Christianos eiferbuerant, odia: cumque Tiberianus/ Judses 
praeses, Trajano scripsisset, se in eos animadvertendo esse imparem, 
quod sponte la?tique supplicia provocarent, Caesar prudentia simul 
et clementia inutiles poenas prohibuit. 

A. u. c. 867. J. c. 114. 

Q. Ni^nio Hasta, P. Manilio Vopisco consulibus. Praeter 
laetos receptae Armeniae nuntios, forum ct columna/ splendidissima 
artium miracula recens absoluta, Urbem gratissimo spectaculo 
recreabaut. Cousentientibus senatus et populi votis dedicata sunt ; 
cunctique jactabant ic terram tristi pyramidum mole non obrui, nec 
" peregrinas obeliscorum formas operosius, quam gloriosius, osten- 
" tari: tamdem Romam suis artibus victoriarumque suarum moni- 
u mentis splendescere, et supra quidquid prisca setas praedicavit 
" evehi." Iterum Principi additum est Optimi cognomentum; 3 
rara et majore, quam ante, gloria ; cum praepropera? laudis toties 
populos poenituerit, puduerit Princujes. At idem erat post tot 
annos Urbis sensus, eadem Principis virtus. Pace belloque incla- 
ruerat. Novum decus ex Parthicis rebus accessit. 

Dum bellum per superiorem annum in Armenia flagrabat, 
Mannus, Arabias, quoe Mesopotamias contermina est, rex, 4 et 
Sporaces, Anthemusia? phylarchus 5 (id ibi nomen regibus), seu 
tide in Parthos, seu ob incertos belli eventus ambigui, neque 
Trajanum adierant, neque legatos miserant. Eorum quoque exem- 



1 CiCmque Tiberianus. Suidas in verbo 

Tfxiayog. 

x Forum ct cclumna. De quibus dic- 
tum supra ad A. U. C. 861. cum in- 
choata sunt opcra. 

3 Optimi cognomentum. Dio, lxviii. 
p. 781. Hu« quoquc spectat nummus 
t-x aere magno, qui fuit in Museo 
Collcgii Ludovici Magni, imp. caks. 

NER. TRAIANO OPTIMO AVG. 
GER. DAC. P. M. TR. P. COS. VI. 

p. p. caput Trajani laureatum. In ad- 
\ < ra i parte, senatvs popvlvs- 
qve romanvs. Dea stans tenet 



dextra cadnceum, sinistra cornu copise . 
Alios ejusmodi nummos cum iisdem 
imcriptionibus habet Museum Theu- 
politanum, in quibus columna Trajana, 
vel Victoria, vel tropaea exhibentur. 

4 Mannus, Arabia, rex. Dio, lxviii. 
p. 780. Parti Arabiae desertae impera- 
bat Mannns, quae etiam trans Euphra- 
tem erat diffusa. 

5 Sporaees, Anthemusia phylarchus. 
Dio, ibid. Anthemusia regio fuit Meso- 
potamias; ibi urbs Anthemusias inter 
Edessam, nunc Orfa, et Batnas Sarugi, 
nunc Serug. 



CHRONOLOGICA. 241 

plum secutus Manisarus 1 , licet intestinis cum Chosroe dissidiis 
Armeniam Mesopotamiamque occupasset, tuncque eos inter vige- 
rent hostilia. At ubi audiere Caesarem, Mesopotamiam ingressum, 
ad Abgarum venisse, statim misere, qui de pace componerent. 
Manisarus se regionibus, quas occupaverat, cessurum pollicebatur. 
Respondit Cxsar : " Veniret ipse, fidemque factis, 2, non verbis, 
H probaret." Suspectus magis Mannus, quod copias Mebarsapi, 
Adiabenes regi, subministrasset. At Caesaris diligentia fuerant 
intercepta?. Ne aut societate, aut tempore, valescerent, visum 
satius esse eorum obsequia imperare, quam expectare. Itaque 
Trajanus, suadente Abgaro, Anthemusiam profectus est, ut inde 
Adiabenen peteret. 

Certus autem longinqua in prirnis bella imperatoris exemplo 
et militari disciplina profligari, pedes cum exercitu incedebat, 
tranabatque flumina : militari victu, lardo, caseo, posca 3 contentus. 
Si movenda erant castra, ipse instruere exercitum, ordinesque pro 
locorum temporumque varietate disponere : idemtidem falsos 
etiam rumores spargere/ ut vigil et impiger miles bellum caute 
capesseret. Cum in exercitu nihii esset vagum, nihil solutum, 
ducesque Ca?saris exempla aemularentur, quidquid armis petitum, 
cessit. Capta Anthemusia : adquisita Arabia. 5 Lusius Quietus, 
bello Dacico clarus, 6 Smgara 7 aliaque Mesopotamiae oppida citra 
pugnam potitus est. Nisibin, 8 urbem validissimam, Batnasque 9 
Ca?sar expugnavit. Tum cum ultra Euphratem victrices aquilae 
dominarentm, regnaquc, Parthici imperii decora et auxilia, parere 



1 Manisarus. Dio, lxviii. p. 781. 1 trseatn, partemque Arabiae Felicis ad- 
Ad hunc regem eruditns Corsinus num- 1 quisitam, duce Cern. Palina, vidimus 



mum argenteum retulit : at incertae est 
scriptura : immo non Minisari nomen, 
•ed aainnitao potius legitur. 
Vide eruditum Frcelich, Duiria de iUin- 
nisari aliorumque Armenice regum num- 
mis, p. 5 etseq. 

x Fidemque factis. Dio, ibid. 

3 Caseo, posca. Spartianus in Had- 
rian. cap. 10. Posca, potio erat aqua 
et aceto mista. 

4 Falsos etiamrumores spargere. Sui- 
das, in verbo nfoo-Mirwv. Dio, lxviii. 
p. 781. 

; Adquisita Arabia. Arabiam Pe- 

YOL. V. 



supra ad annum U. C. 858. Partem 
Orientalem Arabiae Felicis nunc adqui- 
sivit Trajanus. 

6 Bello Dacico clarus. Vide supra ad 
A. U. C. 855. 

7 Singara. Dio, lxviii. p. 781. Sin- 
gara, urbs Mesopotamiae, nunc Sinjar, 

b Ninibin. Dio, ibid. Nisibis, urbs 
Mesopotamiae,nunc Ncsibin, vel Nesbin. 

9 Bainasque. Dio, lxviii. p. 781 
Barvaj. Male interpres Latinus vertit, 
captis Batanis. Trans Tigrin fuere 
Batana. Batnae autem, urbs Me*op«- 
tamiai, nunc Serug. 



242 



APPENDIX 



cssent coacta, Caesar Par/hicus appellatus est. 1 Gloriosum quidem 
nomen; sed ei laetum magis 2 nomen Optimi: quod in illo bellicse 
lantum virtutis laus erat : iu hoc autem, praeter animi morumque 
commendationem, se amarc populum, se a populo redamari 
audiebat. 

A. u. c. 868. j. c. 1 15. 

L. Vipstanio Messala, M. Vergiliano Pedone consulibus. 
In Oriente summa erat Romani nomiuis claritas ; in Urbe abun- 
dantia et opes. Has amplificaverant Dacia, et Pannonia 3 metallo- 
rum feraces. Auro, argento, a?reque efFossis, quod fuit monetae/ 



1 Pcu thicus appellatus est Dio, ibid. 
Tum frequens fyit in nummis Parthici 
cognomen. Sit satis unum ex argento 
appellasse, qui fuit in Museo Collegii 
Ludovici Magni, i m p. caes. ner. 

TRAIANO OPTIMO AVG. GER. 

D a c. caput laureatum Trajani. In ad- 
versa parte, parthico p. m. tr. 
p. c o s. vi. p. p. spqr. Dea stat 
cum hasta, dextra radium tenet, quo 
orbem terrarum ad pedes positum os- 
tendit. provid. Id est, Providentia 
Czesaris. 

2 Lcetum magis. Dio, ibid. 

3 Dacia, et Pannonia. In ntraque 



provincia- sunt adhuc uberrimap. fo- 
dinaB, 

4 Quodfuit monetce. Dio, lxviii. p< 
777. Huc quoque pertinet nummus 
ffiie minimo, qui fuit in Musco Colle 
gii Ludovici Magni, imp. traiani 

AVG. GER. DAC. P. M. TR. P. 

cos. vi. p. p. caput laureatum 
jani. In adversa parte, metalli 
v l p i a n i p a n n . Id est, Pannonici 
Dea Moneta, cum libra et cornu copiae. 
Insignes autem sunt tres bases, Roma 
ad S. Cleraentem effossae anno J. C 
1585. 



HERCVLI AVG 

S ACR 

FELIX AVG. LIB. OPTIO ET 

EXACTOR AVRl ARG. AERIS 

ITEM SIGNAT. SVPPOSTORES 

MALLIATORES MONETAE CAESARIS. N. 

SIGNATORES SVPPOSTORE9 MALLIATORES 

PVDENS LIB. SATYRVS H B. GORGIAS LIB. 

Getera nomina omiserim, quae vide apud Gruterum, 

Inscript. Antiq. p. 170. In fine scriptum : 



D. V. K. FEl. 



D. S. D. D. 






CHRONOLOGICA. 



243 



aut usu detritum, aut fraude adulteratum, aut avaritia clausum, 
reparatum est; versaeque in victoriarum monimenta divitiae, 

£. VIPSTANIO MESSALLA. M. VERGILIANO P E- 

F 

DONE COS. 

In altera basi ; 

PORTUNAE AVG. 
9 A C R 
O FF I CI N A.T O R E S MONETAE 
AVRARIAE ARGENTARIAE 
CAESAR. N. 
FELIX LIB. OPTIO ET EXACTOR 
AVRl ARGENTl AERIS 
VRBANVS LIB. OPTIO 
LACHES L I B. OF F 
LYSIMACHTS LI B. ITEM 
OPTATVS LIB. IT. 
STOLVS LIB. IT. 



Cetera nomina vide apud Gruterum, p. 
74. Sedmulta^n hac Inscriptione de- 
scribenda peccavit, quaB ex Mss. Sir- 
mondi schedis emendavi. Et ne ulla 



sit difficultas, adverte : Laches, lib. off„ 
id est, Laches libertus officinator. Lysi- 
machus libertus item, id est, officinator; 
et sic de ceteris. 



In fine, 

D. 9. D. D. DEDICAT. V. K A L. F E B R. 
L. VIPSTANIO MESSALLA M. .VERGILIANO PE- 
DONE COS. 



In tertia basi, 



APOLLINI AVG. S A C. 

FELIX AVG. HB. OPTIO ET EXACT0R 

AVRI. ARfiSNTI, ET AERXS 



244 



APPENDIX 



Caesaris viriute et providenti& partx. Talibus monimentis niate- 
riam continuo suppeditabant, qui ex Oriente afferebantur, nuntii. 
Simul crescebat amor Principis, qui tot se objectabat periculis. 
In Urbe, in provinciis vota pro ejus incolumitate suscepta; et, ut 
praesens semper foret pater patria?, passim posita? ejus imagines. 

Ipse interim per domitas gentes Romanam dominationem firma- 
tum ibat. Parthamasiride occiso, 1 Armenia et Mesopotamia* in 
potestatem populi Romani redactis, capta et Parthia : 3 Cardueni + 
Medi, Mardique s occupati: Iberorum, Sauromatarum, Bospo- 
ranorum, Arabum, Osroenorum, Colchorumque reges in fidem 
accepti. 6 Et ut Oriens intelligeret Romanos non capere terras, 
sed injurias ulcisci, et pacatum orbem velle, Trajanus terra* 
victoriis partas diribuit, regesque impcsuit, qui auctoritate populi 
Romani jura populis dicerent. Magnifica semper scena, laetissima 
fuit, cuin in hostili ante solo, procul & priscis imperii finibus, 
praisente victore exercitu, visi sunt tres reges, 7 nudo capite 



Quartam basim Victorise inscriptam, 
sed mutilain, videre est apud eruditum 
Muratori, Inscript. Antiq. p. 319. n. 2. 

1 Parthamasiride occiso. Corrupte 
Eutropius, Libr. vm. Pharnace Syrio 
occiso. 

2 Armenia et Mesopotamict. Breviter 
Eutropius, Libr. vm. Armeniam, quam 
occvparerant Parthi, recepit. At egre- 
gius, et hac in re prcestantissinrus est 
nummus ex rcre magno, qui fuit in Mu- 
seo Collegii Ludovici Magni, i m p. 

CAES. NER. TRAIANO OPTIMO 
AVG. G E R. DAC. PARTHICO P. 

m. tr. P. cos. vi. p. f. caputTra- 
jani laureatum. armenia et meso- 

POTAMIA IN POTESTATEM P. R. 

redactae s. c. Stat Imperator 
paludatus, dextra hastam, sinistra sci- 
pionem Imperatorium tenet, inter am- 
nes duos humi jacentes, Tigrin et Eu- 
phratem, intermediamque provinciam, 
jacentem quoque, et manus post terga 
revinctam, cui ra capite tiara Armena 
est. 

3 Capta et Parthia. In atireo nummo 
Cimelii Regii, imp. caes. n e r. 

TKAIAN. OPTI M. AV G. G E R. DAC. 

parthico. caput Trajani laureatum. 
lu adversa\ parte, p. m, tr. p. cos. vi. 



p. p. spqr. Tropreum cum captivis» 
Infra, parthia capta. 

4 Cardueni. Rufus Festus, in Brevia* 
rio. Nunc Kurdistan. A Plinio, v. 15» 
appellantur Cordueni. 

5 Medi, Mardiqne. Corrupte Eutro- 
pius, Libr. vm. Mardiomedos otcupa- 
rtt. Medi, nunc Aderbigian, Mardi 
nulic Deilem, mari Caspio proxrmi, 

6 In fulem accepti. Eutropius, Libr. 
vm. Idem habet Cassiodorus in Chro- 
nico; sed perperam id retulit sub con- 
sulibus Commodo et Cereali. 

7 Visi suni tres reg-es. Qua de re cu- 
sus nuramus ex aere magno, qui fuit in 
Museo Collegii Ludovici Magni, i mp. 

CAES. NEK. TRAIANO OPTIMO 
AVG. GER. DAC PARTHICO P. 

m. t r. p. cos. vr. p. p. caput 
laureaturn Trajani. In adversa parte, 
regna adsignata. Trajanus in 
tribunali sedet laureatus, cui adstant 
Romani duo. Ante tribunal stant trtflf 
reges, quibus regna a Trajano adsig» 
nantur. Infra, sc. Qui sint tres ilii 
reges, quibus adsignata regna, haud ita 
compertum est. Julianum quidem Ap- 
silis regem a Trajano esse datum me* 
morat Arrianus, in Periplo Ponti Euxi- 
ni, p. 12. Rex quoque Albanis datai, 
Eutrop. Xibrv viu. 



CHRONOLOGTCA» 



245 



suppHces, Caesaris jussa excipere : iis obsequia professis adsignata 
regna. 

Tum placuit Caesari eorum fidem absentia experiri : simul menft 
erat imperii rebus propius consulere, ut, cum cuncta forent tuta, 
bello Parthico iinem audentior imponeret. Itaque destinavit 
hyemem Antiochise agere. Ut eam urbem, Syriae caput, repetiit^ 
illuc undique confluxit infinka hominum multitudo : alii ut publi- 
cas privatasque res, alii ut externas, tractarent: multi ut optimum 
Principem, tanta victoriarum fama praefulgidurn spectarent et 
venerarentur. Pedo quoque consul Roma advenit. Aderat et 
ingens militum copia. Ne iis quidem temporibus, quibus valuit 
Oriens, umquam fuerat Antiochiae tam magna hominum vis, tanta 
imperii majestas. Splendida ketaque urbis facies momento fune- 
ribus et luctu mutata. Praecessere quidem fulmina, tonitrua, et 
insolita ventorum procella, haud credita tamen tantorum malorum 
praenuntia. 

His autem sopitis, a. d. decimum Kal. Januarias 1 ante diluculum 
auditus repent^ terribilis sonus ; simul intumescit, tremitque terra : 
nutantia hinc inde moenia tectaque attolluntur: mox pondere 
depressa et mutuo occursu arietantia, horribili cum fragore colum- 
nis, trabibusj lateribus, saxisque crepitantibus, ruinas per vacuum 
etiam viarum arearumque spargunt. Avulsae quoque radicitus 
arbores sursum vibratae subsultant. Hos inter strepitus tam densa 
cooritur pulveris nubes, ut nec videre, nec loqui^ nec audire 
quisquam valeat. Interim immcnsa hominum vis exanimatur : alii 
sub tectis oppressi ; alii, dum tentant fugere, multiplici ruina elisi, 
aut obruti. Triste in hac strage subsidium mors. Sors enim 
tristior hos manet, quos parte tantum corporis obtritos premunt 
columnarum trunci, trabiumve aut saxorum fragmina, mortis 
certos, in tormenta vivaces. Dies multos, multas noctes dura- 
verat horrendus ille motus, cum tandem resedit. Tum visi, qui 
evaserant: pauci quidem incolumes, multi cruribus brachiisve 



1 A. d. decimum Kal. Januarias. Die 
23. Decembris. Joannes Malela scrip- 
sit diem 13. feria prima. Certe cmen- 
*landum die 23. Hoc cnim anno dies 



23. erat feria prima : ac dies erat 
feria qninta. Horrendum illum terr* 
motum fuse narrat Dio ? lxviii. p. 781. 
782 et 783. 



246 APPENDIX 

t 

fractis, alii rupto capite, alii sanguinem evomebant : hos int«r fuit 
Pedo consul, et paulo p6st extinctus. Ut oppressis, si qui adhuc 
viverent, subveniretur, mota urbis rudera. Dum fervet flebilis 
labor, audita unius mulieris querula vox, quae se et infantem lacte 
suo pastu, una cum infante eruta est incolumis. Ceterorum reperta 
tantum cadavera, praeter tenellum puerum mortuae matris ubera 
adhuc sugentem. Unicum fuit tantae cladis solatium servatus Traja- 
nus. Ubi primum terra intremuit, per fenestram ex aedibus evasit; 
occurritque vir corporis vi et proceritate insignis, qui eum levissimo 
tantum vulnere saucium foras eduxit. Dum duravit motus, iii 
Circo sub dio egit. 

Extra urbem saevierat tremor ; multaeque urbes x afflictae aut 
versae. Casius mons, Antiochiae imminens, ita concussus est, ut 
inclinata ejus culmina novam ruinam minitarentur. Alii montes 
subsedere : emissi novi aquarum rivi : siccata veterum loca. 

a. u. c. 869. J. c. 116. 

L. /Elio Lamia, ^Eliano Vetere consulibus. Provisis, quse 
restituendae Antiochiae sublevandisque miseris erant opportuna, 
Caesar bellum Parthicum e6 acrius repetiit, qu6, breve et incertum 
vitae expertus, cit6 parandae immortalitatis cupidine flagrantior. 
Superiore anno, antequam Antiochiam proficisceretur, cum summa 
esset circa Tigrin lignorum raritas_, jusserat apud Nisibim, ubi 
magna erat eorum copia, naves fabricari, ita tamen paratas, ut ob 
faciiiorem usum et conjungi et dissolvi possent. a Hae ciim fuissent 
structae, plaustris comportatae sunt, ut adGordyaeos montes 3 Tigris 
pcnte jungeretur. Adversa ripa barbaris erat insessa : eorum vim 
infringere opus fuit. At cum maximus esset navium numerus, 
ingensque Romanus exercitus, pars naves gravis armaturae milite 
et sagittariis plenas in barbaros dirigunt, pars per divcrsa loca 
trajectum minantur : simul alii mira cum alacritate pontem 
instruunt. Consternati barbari tanta navium multitudine, maxime 



1 Multeeque urbes. Dio, lxviii. p. 1 3 Gordyceos montes. Dio, ibid. Ii 
781. montes nomen fecere regioni, quam ap- 

2 Dissolvi possent. Dio, lxviii. p. pellamus Kurdistan. 
783, I 



CHRONOLOGICA. 



247 



in locis sylvarum nudis, et veriti ne invadantur, diffugiunt. Libero 
tum transniissu, Ca^sar ineunte vere Adiabenen l ingreditur. 

Cum exercitus Adenystris 2 (munitissimum erat Adiabenes 
castellum) propinquasset, Sentius, centurio, legatus Mebarsapi 
ante missus, et ab eo cum sociis perfide detentus, inditisque 
vinclis, castello abditus, occasione usus est. Consilio cum suorum 
audacissimis inito, rumpit vincula, praesidii praefectum interficit; 
suisque in libertatem vindicatis, se ad exercitum recipit. Comite 
victoria, peragrata est Adiabene : et in ditionem redacta. Juvit 
invisere celeberrima Orientis loca, Ninon, 3 clarissimam quondam 
regum Assyriae sedem, Gaugamela, 4 " vicum Darii castris notum, et 
Arbela, queis aeternam gloriam circumdedit Alexandri Magni 
victoria. 

Inde per vastam hostium solitudinem Babylonem ventum. 5 
Intestinis discordiis ita exhausti fuerant Parthi, ut ne conspectum 
quidem Romani militis sustinere auderent. Trajanus lustravit 
urbem, Chaldaicarum gentium olim caput, nunc Medorum Partho- 
rumque invidia exinanitam, sed vel suis in ruderibus venerandam. 
iEdes adiit, in quibus Alexander mortalitatem exuerat. Cum ei 
parentasset, invisit aggerem/ opus, ut ferebatur, Semiramidis, alti- 
tudine pedum viginti quinque, latitudine pedum quinquaginta, 
longitudine ducentorum stadiorum : magnum veteris magnificentiae 
monumentum. Vidit quoque lacum bituminis/ quo ferrumi- 



1 Adlabenen. Trans Tigrin Adiabcne, 
nunc the easternpurt of Ktt.-distun. 

x Adenystris. Dio, lxviii. p. 781. 
Ouem locnra occupaverit hoc castei- 
lum, hicertum est. 

3 Nbwn. Loco, in quo fait urbs 
Ninus, aut Ninive, manet nomen Nino, 
exadverso urbis Mosul. 

4 Gaugamela. Vicus fuit Assyriae, 
Darii clade nobilissimus, sexcentis 
ferme stadiis, ab Arbelis, nunc Erbil, 
dissitus. Penes tamen Arbela mansit 
victorise nomen, qucd ante ignotus 
vicus Gaugamela, clarius vero oppidum 
Arbela. 

5 Babylonem ventum. Dio, lxviii. 
p. 783. Urbis omnium antiquissima 1 . 
manent adhuc rudera, locoque nomen 
Babil, ad Euphratem, 



6 Invisit qggerem. Suidas in verbo 
"/Sp. Ule ager post murum Babylonis 
fuit. 

7 Lacum bituminis. Dio, lxviii. p, 
783. Lacum illum R. P. Emmanuel a 
Sancto Alberto, ex ordine Carmelita- 
rum discalceatorum, ante annum 1742. 
adiit. Lacus est cis Tigrim, fiuvioque 
proximus : distat ab urbe Bagdad tre- 
decim dierum itinere : ejus ambitus 
est duorum circiter millium passuum. 
Plenus est bitumine, quod ardore So- 
lis liquescit, noctu spissescit. Fons, 
unde erumpit, ebullire videtur. Mirum 
quanta vis aquaticorum animalium, 
dum immergunt, aggiutinetur, ita ut 
numquam possit se expedire. Fertur 
leones, canes, aliasque feras, quae pras- 
da trahuntur, capi. Id bitumen in na- 



54 S 



AITENDIX 



nati " Babylonis mUri; specumque halitus tam pcstilentis, 1 ut 
quodque animalium et volucrum genuSj vel tenuissimo ejus spiritu 
adfiatum, exanimaretur. 

Artis et naturae mira speculatus, ad ingentia, qua? volvebat 
animo, consilia curas vertit. Destinavcrat fossam ab Euphrate 
ad Tigrin perducere, ut, transvcctis navibus, Tigrin ponte junge- 
ret. 3 At Euphrate multo excelsiore comperto, quam Tigri, consilio 
destitit, ne immissus Euphrates exhauriretur, tollereturque ejus 
navigatio. Itaque jussit naves machinis trahi; iisque per brevissi- 
mum Euphratcn inter et Tigrin spatium deportatis, cum Seleuciii * 
prius csset potitus, Ctesiphontem occupat. 5 Fugiente semper 
hoste, capta Cliosrois filia, aureaque Arsacidarum sella, 6 tot regum 
regnorumque opibus superba. Trajanus, victor Parthorum, irnpe-* 
raior consalutatus est/ iterumque Parthicys cognominatus. 
Trecenta quinquaginta millia passuum ultra Ctesiphontem adhuc 
progressus, Susam cepit, 8 veterem Persarum regiam. 

Tantarum fortunarum nomina, Assyrii, Medi, Persae, Parthique 
ditioni Romamc acccsserant. Ciim ha?c Romam nuntiata, & 



vium aliorumque operum usus adhuc 
impenditur. Voyage Ms, du P. Emma- 
nuel de S. Alberi d 1 Alep en Perse. 

1 Ferruminati. Plin. xxxv. 15. Sui- 
das quoque in verbo 'Ahufiwr), ait hoc 
bitumen tantam firmitatem aediriciis 
afferre, ut cum coctis lateribus parvis- 
quc lapillis commixtum, quovis ferro 
vaiidius cvadat. 

z Specumque halitfls tam pestilantis. 
Dio, lxvjii. p. 783. Suidas, ibid. Nec 
jnirum cum his iu regionibus terraa et 
aqii£e sulphureis aliisque diris vapori- 
bus inficiantur, teste P. Eramanuele 
a S. Alberto, qiiem supra laudaVi. 

3 Ponte jungerei. Dio, lxviii. p. 
784. 

4 Selcucitl. Cis Tigrim est Sclcucia, 
nunc Al-Moda'rn ; de qua dictuni est su- 
pra Annal. vi. 42. 

5 Ctesiphontem ocvupat. Ctcsiphon 
fp.it trans Tigrira fermo ex advcreo 
Sejeucia . Unde utrique loro nofiaen 
Al-Modain, id est, duae urbcs. Proprie 
tamen Ctesiphonti nomen nuuc cst So- 
liman Pak. Tunc JPartbici rcgni caput 
erat Ctesiphon. 



6 Aureaque Arsacidarnm setla. Spar- 
tianus in Hadriau. cap. 13. Mancnt 
adhuc inter Ctesiphoutis ruinas veteris 
aedificii rudcra, quibus noinen est 
Takt-Kezra, id est, solium Cbosrois. 
Qnara magnifica fuerit Arsacidarum 
sella SBstimare possumus ex Turcici 
Impcratoris solio, aureis columnis suf- 
fulto, et ex Mogolico solio, quod hac 
nostra astate Thamas-Koali-Kan ra- 
puit. Inde non mirum, si Parthi sel- 
lam illam ab Hadriano repetkre, et si 
postea inter belia de easit actum. 

7 Imperator consalutatus cst. Dio, 
LXVIH, p. 784. Tunc cusus vidctur 
numniusex are magno, qui fuit in Mu- 
seo Collegii Ludovici Magni. i m p. 

C A E S. NER. T R A I A N O OPTIMO 
AVG. GEli. DAC PARTHICO P. 

m, t r. p. cos. vi. p. p. caput lau- 
rcafum Trajani. In adversa parte, 
Trajanus cohortes alloquitur. Infra 
I .VI PliRATOK. viii. s c. 

b Susqm eepit. Auctor Dialogi *t>o- 
isaroihq apud Luciauum, p. 1128. Susa, 
a Tithono, Memnonis patre, addificata, 
itcrum a Dario Hystaspis filio condita^ 
nune appcllatur Smtcr. 



CHRONOLOGICA. 



249 



senatu decretam est ut Trajanus triumplios, quotquot vellet, 
ageret. 1 At is propagandi imperii et augendae fama» cupidior, 
voluit Persicum sinum et mare Rubrum * scrutari. Haud ingens 
ei classis, Caesare tamen digna. Quinquaginta erant naves/ 
quarum quatuor, imperatoriis signis splendidae, praetoriam navem 
iunibus alligatam trahebant. 4 Haec autem longitudine triremem, 
latitudine et altitudine onerarias naves, quanta maxima est vel 
Nicomedea, s vel iEgyptiaca, 6 aequabat. Ejna aplustria auro 
insignia, summoque in velo Trajani nomcn et imperatoris tituli 
praefulgebant. Intus conclavia erant, quae numero et ornatu 
Caesaris fortunam decerent. Classis tres in partes divisa est, ne, 
si continuo ordine succederet, inter se allisis navibus, cursus inter- 
turbaretur. Appulit ad Mesenem/ Tigris insulam, in qua regna- 
bat Athambilus, qui se ultro ditioni Romanae subdidit, et tributa se 
persoluturum spopondit. CiSm inde proveheretur classis, vi teinpes- 
tatis, fluminis violentia, aestuque maris 8 ita conflictata est, ut 
summum in discrimen Trajanus foret adductus, ni, qui Characem, 9 
oppidum Pasitigri IO proximum, incolebant, parebantque Atham- 
bilo, eum perhumaniter excepissent. 

Defunctus periculo, et audentior, Oceanum ingreditur." Cum 
in ejus naturam inquireret, vidit navem, quae in Indiam cursum 
dirigebat. Olim lacrymas divo Julio excusserat visa Alexandri 



1 Triumphos, quotqnot vellet, ageret. 
Dio, lxviii. p. 784. 

2 Mare Rubrum. Dio, lxviii. p. 
784. 

3 Quinquaginta ernnt nttves. Suidas in 
verbis N«Dj et 'k-^octj/ t«, ex Arriano. 

+ Alligatam trahehant. Sic et nos tra- 
bimus naves ; quod dicimus, to take a 
vessel in tow. 

- 5 Nicomedea. Nicomedia, urbs Bi- 
thyniae, nunc Is Nikmid. 

6 Vel /Egyptiuca. Quantas essent 
/Egyptiacaj naves aestimare possumus 
ex Ms. Vindobonensi codice, qui sub 
Augusto Caesare memorat Alexandri- 
nam navem, qme, praeter frnmentum 
aliasque merces, attulit vectores 1200. 
et obeliscum, cum base, altum pedes 
87. Vide not. et cmend. ad DiaL de 
Orat. cap. 18. 



7 Ad Mesenem. Dio, lxtiti. p.784. 
Mcsene, insula inter duos Tigris alveos 
comprehensa, nunc Digel; de qua vide 
Plinium, vi. 47. 

8 JEstuque maris. Vadosa haec ora, 
et reciproco mari infesta. 

9 Characem. Dio, lxviii. p. 784. 
oppidum illud vocat rov X» f -«xa tqv 
Ziratrivov. Fuit Charax inter oppida 
Hafar et Hesn Modhi. 

10 Pasitigri. Tigris, ubi remeavere 
aqua duorum alveorum, quos modo 
memoravimus, Pasitigris appellatur. 
Nec Tigris tantum, sed Choaspes, Eu- 
pbratesque longo tempore ab accolis 
agros rigantibus praedusus, Pasitigri 
deferuntur in mare. Plin. vi. 27. 

11 Oceanum ingreditur. Dio, lxviii. 
p. 784. Oceanum intellige mare Ku,- 
brum. 



550 APPENDIX 

Magni imago. Ipse Alexander inlacrymaverat, audito partem 
orbis terrarum, qnam non vicisset, superesse. Trajanus, utrique 
par animo, virtute melior, suam tantum aetatem queritur. " O si, 
" inquit, forem Juvenis, Indiam peterem." 1 Mox gloriae impetu 
restuans, populorum mores, vires, opesqiie sciscitatur : quae sit 
coeli solique natura interrogat. Comperto tertiam hanc esse terra- 
rum partem, niimerosissimas gentes, incredibilem agrorum fertilita- 
tem, iniinitam opum copiam et varietatem, miram aeris salubrita- 
tem, alibi effcetam, hic vegetam esse naturam, " beatum" pronuntiat 
" Alexandrum : se illo longius progressurum z fuisse, et ultimos 
' k Orientis sinus scrutaturum." His cogitationibus plenus, literas 
ad senatum scribit, quibus quas vicerit gentes, quas victas velit 
significat. 

At fortuna virtutis, quae mortalium sortem supergreditur, 
semper invida, crudeles parabat ludos, et *nomento tot victorias 
funestare contendit. Amici victique reges, rebellionis turbine 
circumacti, undique conspirant : in prsesidia apud se relicta, aut 
imposita, insurgunt. Alia pulsa, alia caesa. Hasc audit Trajanus' 
longinquo in mari, procul a. castris, cum paucae adessent naves, 
exigua militum manus : audit tamen interritus, nec umquam major 
visus. Hostium turbas, ut suas ante acies, dividit; mittitque 
Maximum, Lusium Quietum, Erucium Clarum, et Julium Alex- 
andrum, expertos probatosque duces^ qui rebelles comprimant, 
dum ipse petit Ctesiphontem, ut Parthos contineat. Nec aded 
iniqua fuit sors, ut nihii opis reiinqueret. Mansit enim Athambilo 
fides, magnumque fuit renaviganti Caesari subsidium. Parthi 
quoquc, seu terrore, seu impotentia, m ceterorum furorem non 
adacti. Cum ferveret adhuc rebellionis aastus, Maximus praelio 
victus occubuit. Lusius Quietus, eum ultus, Nisibin recuperavit : 
mox Edessam petiit; mfensusque Abgari perndige, expugnatam 






1 Indiam peterem. Dio, ibid. Spu- 
rius quidem cst ct anti(juariis igaotus 
nummus, quem ex Occone, viro sub- 
lestre fidei, inter Trajani nummos retu- 
lit Mediobarbus, in quo legituiMN dia 
propr. Id est, India, provincia po- 
puli Romani. Consiliis tumen vastandae 



India; non abstinuit Trajanus, cum, 
teste Eutropio, Libr. viii. in mari Ru* 
. bro classem instituerit, ut per eam India 
Jines vastaret. 

2. Progressurum. Dio, ibid. 

3 Audit Trajanus. Trajanus, cumheec 
audiit, jam revehebatur. Dio^ ibid. 



CHRONOLOGICA. 



251 



urbem primum direptioni permisit, deinde incendio abolevit, 
Anted Erucius Clarus et Julius Alexander Seleuciam ceperant. 
Urbem, plebis urbanie sexcentis millibus x potentem, ut exemplo 
et ostentui esset, delevere et incendere. 

Ex adverso Seleuciae Cassar Ctesiphontem tenebat; cunctaque 
ejus praesjentia erant tranquilla. At ne^ cum abesset, Parthi nova 
molirentur, placuit iis regem imponere. Qui tum aderant Romani 
Parthique in ingentem planitiem convocati sunt. Structum ibi 
excelsum tribunal Ca±sar conscendit : ante tribunal inter Romann 
signa stabat Parthamaspates. 2 Tum Ceesar orsus a Deum favore. 
qui ipsum populumque Romanum ad id felicitatis evexerant, ut 
qmdquid fuerat discordiarum continuo victoriarum cursu esset seda- 
tum, paxque Romana ultra Euphratem atque Tigrin diffusa ; 
Deos precatus est '* ut Romam subditosque populos seternae pacis 
u fcedere consociarent. Non sibi curas esse immensos imperii 
'" fines, infinitas opes, intermiuatam potentiam : at coi di esse orbis 
u pacem, securitatem, felicitatem. Hsec sua esse vota ; hanc unam 
" se reputare gloriam, hanc solam cupere/'. DeinHexa ad Parthos 
et Parthamaspaten oratione, illos fidei admonuit. " Discordiis 
" imperiorum rumam, populorum exitium peti : testes ipsos esse, 
" qui antequam victricibus Romanorum armis subderentur, intes- 
" tinis dissensionibus florentissimum suum imperium jam exinani- 
" verant. Excidio flamimique vastatam Seleuciam documento 
"*"esse quae sors discordes rebellesque maneant." Pai ihamaspaten 
dein allocutus, eum ad mimanitatem, clementiam, sequitatem, 
principatusque curas hortatus est. " lis virtutibus se Roime, se 
" suis populis approbaret. Intelligeret laudem Oriens quantum 



1 Plebis urhance sexcenlis millibus. 
Plin. vi. 26. Irute int< quan- 
tae essent Orientis urbes. Et pum tanta 
esset Seleucia, Gtesiphontis tamen vi- 
cinitate exhauriebatur. Quid ergo mi- 
mamur in tantii lccomm longinquitate 
plebis multitudinem quae Lptetiam et 
Londinum implet, dum duae' urbes, Se- 
leucia et Ctesiphon, uno Tigri fluvio 
discretae multo plus continuere. Apud 
Sinas adhuc videre est iilam multitudi- 
nem, qua Oriens olim inclaruit. 

2 Stabat Parthamaspates, Dio, 



lxviif. p. 785. Illura exhibet nummus 
ex aere raagno, qu: fnit ia Museo Col- 
legii Ludovici Magni, imp. caes, 

NER. TRAIANO O P T I M O AVG. 
GER. DAC. PARTHICO P. M. T R. 

p. cos. vi. p. p. caput laureatum 
Trajani» In adversa parte, r e x par- 
t h i s d a t v s. Imperator in sug- 
gesto sedens, adstante praefecto prato- 
riarura cohortium, per prseconem inft-a 
ari, declarat regem Parthorum 
eumj qui ante suggestum in genu pro- 
)it. 



25* 



ArPENDIX 



" superbia» pra^stet rcgnantum modestia ; ipseque experiretur 
" quanlo duleius sit amantibus, quAm servientibus, popnlis impe- 
u rare." Tum per praaconem regno regnique conditionibus 
pronuntiatis, Parthamaspates, flexo genu, supplicesque manus 
tendens, diadema, dignitatis insigne, accepit. Ab Urbe condita, 
et apud gentes quae memoria hominum latius sunt dominatae, 
nondum illuxerat tanta, tam speciosa dies, cuni ab extrema Britan- 
Bl4 ad Parthiam usque per quadragies centena millia passuum 
Caesarjura diceret, regna diriberet. Tigris Romana? dominationis 
terminus 1 institutus est. 

Talem imperii felicitatem intervertere se posse rata est fanatica 
Judaeorum gens.* Ingenio et calamitate ad furorem prona, animos 
sustulerat, Orientis motu inflata. Gliscere quoque cceperant ora- 
cula, miseris turbulentisve hominibus semper parata, quae funesta 
diraque 3 imperio portendebant. lis omnibus accensi, cum undique 
terrarum et lucri cupidine et scelerum poena sint dispersi, uno et 
eodem impetu per Cyrenaicam provinciam, 4 iEgyptum, Cyprum 
insulam, et Mesopotamiam debacchantur. Quidquid ibi aut 
Romanum, aut Deorum religionibus imbutum, ut impium, proster- 
mint et discerpunt. Quanto plus audacia?, tanto plus crudelitatis. 
In Cyrenaica, duce Andraea, eo ferociaa prorupere, ut ducenta 
viginti millia hominum horribilibus suppliciis ludibriisve absum- 
serint. Pasti humana corpora, eorum redimiti visceribus, obliti 
sanguine, pellibus induti, furiati discurrunt, et interceptos aut & 
cervice serris medios dissecant, aut objiciunt bestiis, aut invicem 
pugnare et perire cogunt. Vastata Cyrenaica, atrox illa procella 
per iEgyptum difTunditur, quam Lucuas dux jam caedibus fceda- 
verat. Effera niagis per Cyprum insulam Artemionis rabies. Is 
urbem Salamina s subvertit, et ducenta quadraginta millia hominum 



1 Tigris Rornanaf dominationis termi' 
nus. Rufus Fcstus, in Breviario. 

% Judaorum gcns. Dio, lxviii. p. 
786. Eusebius Hist. Eceles. iv. 2. 

3 Fvnesia diraqve. Quas vaticina- 
iiones vidcrc est in Dialogo, cui no- 
men est Q>i\<,xu7}ili f apiul Lucianum, 
p. 1127, 



4 Cyrenaicam provinciam. JEsyrtt6 
proxima fuit Cyrenaica, Occidentem 
versiis ; it?»dicta ab urbe Cyrene,nunc 
Curin. ' 

5 Urbem SaJamina. Salamis, urbs 
Cypri clarissima postea dicta Constan- 
tia, unde loco adkuc nomen Costanzit. 



CHR6NOLOGICA. 



253. 



internecione delevit. Eadem efferbuerat per Mesopotamiam atro- 
citas: sed a Lusio Quieto Judaorum excidio statim fuit oppressa. 
Nec tarda fuit ubique vindicta, ubi primum a consternatione 
resipuere animi. Lupus, iEgypti praefectus, ipsique iEgyptii hanc 
pestem abolevere, et Judaeorum, qui Alexaudriae agebant, sanguine 
fuit expiata. In Cypro insula, Martius Turbo, vindex sceleris 
missus, Judesos omnes interfecit ; et in posterum statuta pcena, ut 
si quis hujus gentis homo Cyprum appelleret, tempestatis eiiam vi 
delatus, capital foret. Ut repente exortus, sic repenttj oppressu* 
furor ilie Judaicus. 

Dum tantis rerum conversionibus ludebat fortuna, lusit et natura 
singulari sexus mutatione. MuJier, Laodicere nupta, vir evasit; 
et quae modo erat et appellabatur JEteta, fuit et dictus est 
JEtetus/ 



a. u. c. 870. j. c. 11?, 

Quinctio Nigro, C. Vipstanio Aproniano consulibus. Crebres- 
cefoant oracula, malorum praenuntia ; ipsumque mensem Mesori* 
(id nomeu apud iEgyptios Augusto mensi) feralem designafoant. 
At publicam lastitiam in tanto imperii splendore riihil morabatur. 
Senatus, lectis, quas a Trajano mii>sas memoravi, 3 literis, et cum 
continuo aliae adferrentur, quae ne notas quidem nomine subactas 
gentes numiabant, decrevit " Principem de quotcumque provinciis 
" vellet triumphos acturum;"* arcum quoque 5 in ejus foro strui 



1 Dktvs tst TEtetus. Phlegon, de 
ficbus mirabilibas, cap. 9. se occulatnm 
testem profitetur. Quantum Romani 
delectarentur hermaphroditis testantor 
statuae, quae adhuc extant, et auctor 
Dialogi QiXovdTfiSo;, apud Lucianum, 
p. 1127. 

2 Mensem Mesori. Auctor Dialogi, 
moddlaudati apud Lucianum, p. 1126. 
Haec quidem oracula et apud Christia- 
nos serpebant. Nec mirum, et excu- 
satione dignum. Quanto magis pii 
crant et miseri, tanto magis in credn- 
Iitatem proni. 



3 Memorari. Sub anno superiore. 

4 Triumphos acturum. Dio, lxviii, 
p. 784. 

5 Arcum quoque. Dio, ibid. Extant 
adhuc Romae egregia hujus arcus mo- 
nimenta, quae minc spectantur in arca 
Constantini. Inter viros, qui in bello 
Parthico inclaruere, insignis extat me- 
moria Cm Pketorii, quam quidem vi- 
dere est apud Grutermn, p. 1096. n. 6. 
sed in muitis mancam et corruptam. 
Tdeo juvafc eam emendate ex ipsis Mss% 
Sinnoudi schedis describere. 



254 



APPENDIX 



jussit, Parthicae victorise monumentum, ut colunmam, Dacicae. 
Additum " ut senatus redeunti Principi longius, quam solitum, 
" obviam procederet." 

Caesar autem, firmandae dominationi intentus, Atrenos, qui in 
prioris anni motu rebellaverant, nec hostiles animos posuerant, 
exsciudcre, aut si ob insupcrabilem locorum difficultatem deleri 



C N. MARCIO 

(J N. F. G AL. 

PLAETORIO CELERI 

QVAEST. l7. VIR. 7. LEG. vT 



GEMIN. 7. LEG. XVIII. FIRM. 

DONIS DONATO A DIVO 

TRAIANO IN BELLO PARTHIC 

CORONA MVRALI TORQVIBVS 

ARMILLIS PHALERIS. 7. LEG. II 

AN. 7. LEG. XIIII. GEM. MART. VICTR. 

7. LEG. VII. CIPI. 7. LEG. I. A D I. P. F. P. P. L E G 

EIVSD. PRAEPOSITO N V M E R O R. 

TENDENTIVM IN PONTO AB 

SARO TRIB. COH. II. VIG. 

PATRONO COL. 

D. D. 



Observa Plsetorium fuisse e tribu Ga- 
leria : duosque errores inter descri- 
bendum irrepsisse : Pro leg. i7. 
an. legendum, leg. il. avg. et 



pro leg. vi*. cipi. corrigenduna 
leg. vn. cl. p. f. id est, legionis 
septimce Claudiance picefelicis. 



CHRONOLOGICA. 255 

penitus non possent, ita infringere parabat, ut niunquam rediret 
nocendi vel voluntas, vel facultas. lis erat in Mesopotamia civi- 
tas haud ampla, nec dives, Arabum iegibus et didoni subdita. 
Latecircum regio magnam partem deserta: rarae aquee, aut insalu- 
bres : summa ligni pabulique penuria. Praecipiwm^ sed muni- 
tissimum praesidium, Atrae/ urbs rupi imposita. Magna ibi Solis, 
cui urbs sacra, veneratio. Solae opes, sed ingentes, donaria templis 
condita. Haud aegre Romanus miles, quae urbem ambiebant, 
occupavit. At ubi opus fuit urbem obsidere, *machinasque 
admovere, ibi sudor labOrque plurimus. Praemissi equites equi- 
tatu, quo Arabes praepoilent, gravi cum damno proturbati sunt, 
eosque hostis in castra usque insecutus est. Caesar, ad accen- 
dendam suorum virtuteni, ipse, inter obsidentes, urbem petit. 
Ejus praesentia tantum ardoris indidit, ut pars murorum urbis 
fuerit diruta 5 haud sine Principis discrimine : licet enim, ne 
agnosceretur, vestem imperatoriam exuisset, ejus canitie vultusque 
gravitate permoti barbari, certique talem esse debere Impe- 
ratorem, in eum ejaculabantur ; equesque ei proximus transver- 
beratus est. 

Suo quidem periculo immotus erat Caesar : at portentis 2 terri- 
tus est exercitus. Quoties enim impetum faceret, quasi eam 
urbem invadere profanum foret, coelum coruscare fulguribus, 
tonitribus personare, versicoloribus irradiare luminibus, procellae, 
grando, fulmina erumpere. Jam et ante tetra lues castris incu- 
buerat : tanta nempe culicum vis, ut iis fcedatos omnes cibos 
exercitus nausea respueret. H$c Caesarem variis sententiis 
persisteretne, an desisteret, distractum tenebant. At reputans nec 
sapientis, nec optimi Principis esse naturae imperare velle, tantum- 
que gloriae et salutem exercitus temeritate perditum ire, obsidionem 
solvit. 

Tum anceps utrumne exercitum in Mesopotamiam reduceret, an 
bellis finem imponeret, dein affect& sua valetudine anxius, paulo 



1 Atrce. Manet loco nomen Hatder. 
De Rac urbe, quam Severus Imperator J 2 At portentis. Dio, lxviu. p, 
postea incassum obsedit. Vide Hero- 785. 



256 



APPENDIX 



p6st gravem in morbum incidit. Venenum," atrox summae potei> 
ti« malum, vel optimis Principibus fonnidatum, suspectans, in 
Italiam navigare destinat. Simul supremae animo ob^ersabantur 
curae. Mod6 decorum videbatur Alexandri Magni exemplo sine 
certo successore 2 decedere. Modo, ut quantum posset reipub- 
lica? provideret, satius rebatur successorem deligere, qui imperium 
sibi a divo Nerva traditum, a se acceptum, iisdem in publicam 
felicitatem studiis regeret. Nec facilis delectus. Ambigebat enim 
Neratiumne Priscum 3 virtute et legum scientia pnestantem ante- 
poneret, an Lusium Quietum 4 tantis bcllorum experimentis proba- 
tum. Mox ne infausta succossoris designatione memoriam suam 
oneraret, expeditiils ducebat, niissa ad scnatum oratione, 5 viros 
proponere, quos inter senatus, quem optimum probassef, legeret. 
Egregia imperii Romani tempora, quibus Princeps optimus, 
optimi Principis filius/ optimos, qui succedcrent, valuit desig- 
nare ! 

At de successore in incertum volvuntur Principum consilia. 
Dum Trajanus virtute provisum imperio volebat, artibus sese 
fortunae inserebat Hadrianus. Jam dudum Principis favorem 
aucupabatur, et virtutum adsimulatione, et quod plerumque validius 
est, vitiorum amiulatu. Fuisse enim Trajauo vitia baud silebit 
Historia ; nec euin humana? conditionis sorte excusatum feret. At, 
vel inter vitia, laus ejus erit propria, quod imperii regiinini 
numquam ea immiscuerit. 7 Immo, cum divi Nervae societate et 
exemplo quand6que indulgere vino 8 cospisset, curari vetuerat 
jussa post longiores epulas. Suos autem delicatos (huic quoque 



1 Venenum. Dio, lxviii. p. 786. 
a Certo successore. Spartianus in 
Hadrian. cap. 4. 

3 Neratiumne Priscum. De quo dictum 
supra ad A. U. C. 865. Vide et Spar- 
tianum in Hadriano, cap. 4. 

4 Lusium Quietum. Dacicis Parthi- 
cisque bellis ssepe nobis memoratum. 
Quidam addunt Servianum a Trajano 
dignum imperio fuisse judicatum. Sed 
perperam, et ex corrupto Dionis loco, 
id volunt ; ut egregie demonstravit eru- 



ditus Reimarus in Notis ad Dioncm, 
lxix. p. 795. 

s Ad senatum oratione. Spartianus in 
Hadriano, cap. 4. 

6 Optitni principis Jilius. Trajanus 
adoptione fiiius Nervaj Principis op- 
timi. 

7 Ea immiscuerit. Dio, lxviii. p. 
772. 

8 Indulgere vino. Dio, ibid, Victor, 
dc Csesaribus et in Efjitome. 






CHRONOLOGICA. %57 

amori serviebat Caesar) ad voluptates, non in consilia admittebat. 
Licet ergo Hadrianus et vinolentioe adsuevisset/ et libertos delica* 
tosque 2, Caesaris blanditiis, promissis, donis diu captasset, nihil 
profecerat, ni Tatianus et Plotina subvenissent : ille vetere studio, 
cum Hadriani tutor fuisset; hasc muliebri ambitione, ut, quod 
auctoritatis mariti morte decederet, dato imperio recuperaret. 
Aulse autem periti, non urgendo, (obstabant enim certa Hadriani 
vitia, incertae virtutes, nec umquam in eum pronus Principis favor), 
sed declinando, eum summaa spei admovere. Ingravescente enim 
Trajani morbo, antequam e Mesopotamia. discederet, effecere ut 
Hadrianus exercitui in Syria, praeficeretur. 3 Ingens erat potentia* 
adjumentum, et quibusvis artibus paratum. Increvit dein morbus, 
profluvioque sangumis/ quo Caesar singulis annis per alvum purga- 
batur, interrupto, vix ulla supererat salutis spes. Seleucia 5 tamen 
pervenit Selinuntem, 6 Ciliciae urbem. At cum apoplexia. fuisset 
oppressus, simui et intercute aqua laboraret, conclamata ejus salute, 
Plotina hominem prope lectum occuluit, qui morientis et exanimi 
Principis voce simulata adoptionem Hadriani 7 dictaret. Ejus 
nuntium quinto Idus Augusti 8 mensis accepit Hadrianus. De ea 
quoque missae ad senatum literae, non Trajani, sed Plotinae manu 9 
subscriptae. Ubi novo imperio satis provisum, a. d. tertium 
Idus IO evulgata Trajani mors. Is fuit Trajani finis, anno aetatis 
sexagesimo secundo," imperii vigesimo. Promiscuis laudibus 
vulgus Principum attollatur, nobis unica et summa Trajani laus 



* Vinolenticz adsuevisset. Spartianus 
in Hadrian. cap. 3. 

z Libertos delicatosque. Spartian. in 
Hadrian. cap. 4. 

3 In Syrid prceficeretur. Dio, lxviii. 
p. 786. Spartianus, ibid. 

4 Profluvioque sanguinis. Dio, lxviii. 
p. 786. 

s Seleucia. Selcuciam Isauria? appel- 
lavit Eutropius Libr. viii. rnore suee 
tetatis, quae partem lianc Cilicia? con- 
tribuebat. Seleucia urbs erat Cilicias 
nsperae ad Calvcadnum sita, nunc Se- 
lefkeh. 

6 Selinuntem. Dio, lxviii. p. 786, 
Belinus, urbs rnaritima Ciliciae, nunc 
Selenti. 

7 Adoptionem Hadriani. Spartianus 



in Hadrian. cap. 4. 

G Quinto Idus Augusti. Die 9. Au- 
gusti. Spartianus, ibid. 

9 Plotincs manu. Dio, lxix. p. 788. 

10 A. d. lertium Idus. Die 11. Au- 
gusti. 

I! Sexagesimo secundo. Secundo et 
quadragesimo a^tatis anno iraperare 
cosperat. Dio, lxviit. p. 772. Seli- 
nunti, aua in Urbe Trajanus obiit, is 
honor habitus est, ut postea appellata 
sit Trajanopolis. Dio, lxviii. p. 786. 
Confectus, ur vidctur mtErore amissi 
domini optimi, Selinunte pridie Idus 
Augusti occubuit M. TJIpius Phaedi- 
mus, Trajani libertus. Inscriptionem. 
vide apud Gruterum p. 578. vel apud 
Fabretti, de Columna Trajani, p. 185. 



VOL. V. R 






APPENDIX 



erit ipsc Traj'«m> optimus. In hominum memori& 
vivit semperque vivet. Appellatus dulcedine., narratus admiratione 
aniraos implebit. Forte vanact turgida adulatio Principes Trajano 
meliores optabit. ZEqua veraque posleritas optimos habebit 
Trajano proximos. 

Morte, qiue tot Principum gloriam obruit, ejus accrevit claritas. 
Cremato ejus corpore, cineres Tatianus Plotinaque et Matidia, 
divae Marcianae filia, excepere, ut eos Romam deferrent. Obviam 
processit Hadrianus/ patrisque reliquias veneratus, justa persolvit, 
(oinesque fuit itineris, donec, conscensa classe, funebris pompa 
Italiam repetiit. Tum Hadrianus Antiochiam regressus est. a 
Feralis autem. pompa ibat, ut ante nonaginta octo annos visa, quaj 
tristes Germanici exuvias 3 ferebat. Fatale enim fuit iisdeiu 
ferme locis oppressos esse et Caesarum optimum 4 et optimum 
Principum : utrumque militari gloria circumdatnm, pari 
utrumque eomitate et afTabilitate, utrumque desideratissimum^ 
quod ille in maximas spes adolesceret, hic maximas imple- 
visset. 

Ut Romse propinquatum est, senatus populusque obviam effusi ; 
meerent simul et mirantur. Nempe omnes luctu impleverat feralis 
urme visus : simul animis obversabatur victoriarum fama, propa- 
gati imperii gloria, et merita tot triumphorum laus. Quseeitum 
tantas virtuti novum decus ; et, quod nemini hactenus datum, ipsa 
in Urbe, locoque Urbis splendidissimo, in foro, quod Trajanus 
struxerat, ejus cineres triumphali 5 pariter et funebri apparatu 
conditi sunt, et columnae suppositi. Mox lectis Hadriani literis, 6 
super ccelestes honores 7 aliosque quos Hadrianus affatim postula- 



1 Obviam pracessit Hadrianvs. Seli- 
nunte Seleuciam ad mare, Pieriam quo- 
qiue dictam, nunc Suvcidia, ubi naves 
erant Romanas, yectee sunt Trajani re- 
Hquia?. Antiochia. obviam processit 
Hadrianus. 

2 Avtiochiam rcgressus est. Spartian. 
in Hadrian. eap. 5. Antiochia, nunc 
Antakia, capnt Syrise. 

3 Trisles Germanici exuvias. "Vide 
snpra Annal. ni. 1. 

4 Gmarum ujptimum, Germanicus ex- 



tinctus est Antiochia», Trajanus Seli- 
nunte. 

5 Ejus cineres triumphali. Victor in 
Epitome. Dio, lxix. p. 788. 

6 Hadriani literis. Spartian. in Had 
rian. cap. 6. 

7 Ca-lestes honores. Tum cusus num 
mus aureus e Cimelio Regio, divo 

TRAIANO PART. H. AVG. P A- 

tri. Id est, divo Trajano Parihic 
Hadriam Augusti patri. Caput laureai 
tum Trajani. Iu adversa parte, PUot- 



CIIRONOLOGICA. 



259 



verat, multi adhuc additi; institutique ludi Partlrici/ perenne victo- 
riarum monumentum. Hadriani in Urbem adventus* novaeet majo- 
ris celebritatis causa fuit. Is enim, cum triumphum a senatu sibi 
oblatum remisisset, dictitans " honores & patre meritos 3 in se non 
" esse conferendos," Trajani imaginein + triumphaii curru vexit, 
prseeunte senatu et exercitu ; eamque columnae $ imposuit, ut 
Princeps optimus sua inter opera sublimis Urbi praesideret : ludis 
quoque, qui deinde in ejus honorem ederentur, balsama et crocum 6 
per gradus theatri fluere jussit. Durent crescantque honores Princi- 
pisoptimi; 7 a?ternaque ejus memoria intelligant Principes sua in 
fortuna cuncta esse fluxa et caduca, virtutem tantum et beneficen- 
tiam fore immortales. 



nix, radiato capite, msistit ramo cinna- 
momi. 

1 Ludi Parthici. Dio, lxix. p. 788. 
Ludi iili celebrabantur die 18. Sep- 
tembris, ut aceipimus ex veteri Kalen- 
dario Herwartiano : x i v. kal. o c- 

TOBRIS N. TRAIANI. T R I U i<t- 

p h a l e s c m x x 1 1 1 1. Id est, Na- 
talis Trajanij ludi triumphales, circenses 
missus viginti quatuor. Immo in veteri 
Kalendario apud Lanibecium, Biblio- 
thec. Vindobon. Vol. iv. p. °277. scrip- 
tum cmxlviii. Id est, Circeuses 
missus quadraginta quatuor; nerape 24. 
ob natalem, et 24. ob ludos triumpha- 
les. Videntur per duos dies celebrati. 
Item eiihn Kaiendarium Herwai tianum 



liabet, xii. kal. octobris 

LVDI TRIVMPHALES. 

2 Hadriani in Urbem adventus. Had- 
rianus, prceposito Syria Catilio Severo y 
per Illyricum Romam venit. Spartianus 
in Hadrian. cap. 6. 

3 A patre meritos. Ob adoptionem, 
Hadrianus Trajani filius dictus est. 

4 Trajani imaginem. Spartianus in 
Hadriano, cap. 6. 

5 Eamque columna. Victor in Epi- 
tome. 

6 Balsama ct crocum. Spartianus hx 
Hadrian. cap. 19. 

7 Crescantque honores Principis opti- 
mi. Crevere hactenus; optimorumque 
Principum laudi datum, ut Trajano si- 
miles dicerentur. 



C. CORNELII TACITI 



POLITICA. 



GABRIEL BROTIER 






POLITICO LECTORL 



REGERE imperio populos ars fuit Romanorum propria. 
Artem, jdigoitate nobilissimam, praestantissimam utilitate, 
aperuit C. Cornelius Tacitus; tantoque duce ac magistro 
gloriati sunt, quotquot postea publicarum rerum scientia 
inclaruere. Quam sibi doctrinam multa lectione, assidua 
meclitatione, aegre pepererunt, eam laetam magis magisque 
parabilem fore sum ratus, si, quae apud Tacitum dispersa 
sunt, coliigerem, civilisque prudentias corpus confiarem. 
Ut id exsequerer, C. Cornelii Taciti politica ad praecipua 
quaedam capita revocavi, quibus rei civilis summa conti- 
aetur. Ne quis tamen reputet me universos politic^ 
scientiae fontes, qui passim in Tacito occurrunt, eihau- 
sisse: immo multo plures, eosque feracissimos, adhuc 
latere profiteor, quos lectori volupe erit scrutari, quibus- 
que repertis uti ac frui gratius erit atque laudabilius. 
Mihi satis sit viam monstrasse, artisque novae elementa 



264 

proposuisse, quibus erudiantur ingenia, mores instruantur, 
animi ad viriles curas exsuscitentur; et, quod mihi ut et 
Cornelio Tacito semper in votis fuit, oinnes ad vitiorum 
odia studiaque virtutum inllammentur, quibus stat humana 
societas, florent vigentque imperia. 



POLITICORUM CAPITA, 



I. RELIGIO. 2.Patria. 3.Libertas. 4.Dorninationes. 
5. Dominatio Romana. 6. Princeps. 7. Mores Princi- 
pum Romanorum. 8. Aula. 9. Consilia. 10. Roma. 

II. Senatus. 12. Leges. 13. Populus. 14. Colonia*. 
15. Ttibuta, Vectigalia. 16. Provinciarum rectores. 
17. Militia. 18. Dux. 19. Pax. 20. Bellum. 
21. Victoria. 22. Seditiones. 23. Bella civilia. 24. For- 
tuna. 25, Fama. 26. Mores. 27. Luxus. 28. Specta- 
cula^ 29. Virtutes. 30. Vitia. 31. Literce et Artes. 
32. Ars Politica. 33. Eloquentia. 34. Historia. 
35. Philosophia. 36. Educatio liberorum. 37. Fcemince. 
.38. Familice. 39. to* 3 Liberti. 40. Fto. 41. Mtfr*. 



C. CORNELII TACITI 



FOLITICA. 



I. RELIGIO. 1 

Colenda divina, humana non impedienda. 

\J PORTERE dividi sacros et negotiosos dies, queis divina cole~ 
rent, et humana non impedirent. Tacit. Annal. xiii. 41. 
Cavendum ne inier prospera imminuatur religio. 
Benignitati Deum gratiam referendam, ne ritus sacrorum inter 
iimbigua culti, per prospera obliterarentur. Annal. xi. 15. 
Est in Rdigione modus. 
Sanctius ac reverentius visum de actis Deorum credere, qu3m 
scire. De Mor. German. xxxiv. 

Nefocdetur vanitate. 
Multa vana sub nomine celebri vulgabantur. Annal. vi. 12. 

Inter adversa gliscit superstitio. 
Sunt mobiles ad superstitionem perculsae semel mentes. 
Annal. i. 28. 



1 Nos meliora Divinaque de reli- 
gione edocti, nihil habemus quod a 
Tacito hac in re mutuemur. Quid ta- 



men de ea scripserit, haud fuifc omit» 
tendum. 



C. CORNELII TACITI 

Tunc audiuntur prodigia, 
Quod in pacc fors, seu nalura ; tunc faluni ct ira Dei vocabatur. 
Hist. iv. 26. 

Inclinatis ad credendum animis, loco omniuni etiam fortuita. 
Hist. ii. 1. 

Plura prodigia, rudibus secuiis, etiam in pace observata, qucft 
nunc tantum in metu audiuntur. Hist. i. 86. 

Dlvina quoque obtenduntur sceleribus. 

Ob~ interfectam Octaziam, dona templis decreta. Quod ad 
cum finem memoravinius, ut quiciunque easus temporum illorum 
nobis vel aliis auctOribus noscent, prasumtum habeant, quotiens 
fugas et caedes jussit Princeps, totiens grates Deis actas; queeque 
rerum sccundarum olim, tum publicas cladis insignia fukse. Annal. 
xiv. 64. 

Scelerum vindex conscientia. 

Facinora atque flagitia sua Tiberio quoque in supplicium verte- 
rant. Ncque .frustra prastantissimus sapientias firmare soiitus cst, 
%i recludantur tyrannorum mentes, posse aspici laniatus et ictus, 
quando ut corpora verberibus, ita sasvitia, libidine, malis consultis, 
animus dilaceretur. Quippe Tiberiuin non fortuna, non solitu- 
dines protegebant, quin tormenta pccloris suasque ipse pcenas 
fateretur. Annal. vi. 6. 

Nero cunctos per artus tremens, seu numine exterrente, seu 
facinorum recordatione, numquam timore vacuus. Annal. xv. 36. 



II. PATllIA. 

Dulce etjucundum quodque patria solum. 
Germaniam informem terris, asperam coelo, tristem cultu aspec- 
tuque, nisi si patria sit. De Morib. German. n. 

Omnibus, Principibus rnaximc, cara sit. 
Cunctas sibi curas amore patriae leviores. Annal. xv. 36. 
Qpti&ius quisque amat patriam, et ejus malis ingemisait. 
Optimus quisque reipublicre cura t mcerebat. Annal. m. 44. 



POLITICA. 267 

Vulgus etiam iis movetur. 
Duos oumium mortalium impudicitia, ignavia, luxuria deterri- 
mos, velut ad perdendum imperium fataliter electos, non senatus 
mod6 et eques, queis aliqua pars et cura reipublicte, sed vulgus 
quoque palam moerere. Hist. 1. 50. 

Ejns malis qui latentur? 
Multi odio prsEsentium et cupidine mutationis, suis quoque 
periculis lastabantur. Annal. 111. 44. 

III. LIBERTAS. 

Eiberias, commune bouum. 
Libertatem natura, etiam mutis animalibus datam. Hist. 

iv. 17. 

I irtutis altrix. 

Etiam fera animalia, si clausa teneas, virtutis obliviscentur. 
Hist. iv. 64. 

Nihil Jibertate acrius. 

Longa Homanorum cum Germanis bella : multa invicem damna. 
Non Samnis_, non Poeni, non Hispaniae, Galliaeve, ne Parthi 
quidem saepiiis admonuere : quippe regno Arsacis acrior est 
Germanorum libertas. De Mor. German. xxxvn. 
Sunt et libertatis xitia. 

Germanos non juberi, non regr, sed cuncta ex libidine agere. 
Hist. iv. 76. 

Illud ex libertate vitium, quod non simul, nec ut jussi conve- 
niunt. De Mor. German. xi. 

Nec aliud adversus validissimas gentes pro nobis utilius, quam 
quod in commune non consulant. Rarus duabus tribusve civita- 
tibus ad propulsandum commune periculum conventus : ita dum 
singuli pugnant, universi vincuntur. Vit. Agric. xii. 

Periculosiores sunt inimicitiae juxta libertatem. De Mor. 
German. xxi. 

Audacia libertatis placita. 

Quomodo lucem diemque omnibus hominibus, ita omnes terras 
fortibus viris natura aperuit. Hist. iv. 64. 



*6$ C. CORNELII TACITI 

Sicuti coelum Diis, ita terras generi mortalium datas : quxque 
vacuae, eas publicas esse. Annal. xiii. 55. 

Flagitiis quoque libertas obtenditur. 

Libertas et speciosa nomina praetexuntur : nec quisquam alienum 
servitium et dominationem sibi concupivit, ut non eadem ista voca- 
bula usurparet. Hist. iv. 73. 

Falso libertatis vocabulum obtendi ab iis, qui privatim dege- 
neres, in publicum exitiosi, nihil spei, nisi per discordias habeant* 
Annal. xi. 17. ' 

Ut imperium evertant, libertatem pneferunt: si perverterint, 
libertatein ipsam aggredientur. Annal. ^vi. 22. 

Libertatem et dominationem miscere difficile. 

Haud facile libertas, et domini miscentur. Hist. iv. 64. 
Optimis etiam Principibus placet libertatis modus. 

Quomodo pessimis Imperatoribus sine fme dominationem, ita 
quamvis egregiis modum libertatis placere. Hist. iv. 8« 



IV. DOMINATIONES. 

Varia dominationum genera. 
Cunctas nationes et urbes populus, aut primores, aut singuli 
regunt. Annal. iv. 33. 

Earum natura. 
Populi imperium, juxta libertatem. Annal. vi. 42. 
Paucorum dominatio, regiae libidini propior est. Annal. vi. 42. 

JDe mixta dominatione Taciti idea et sensus. 
Delecta ex his et consociata reipublicae forma, laudari facilius, 
quam evenire vel si evenit, haud diuturna esse potest. Annal. 
iv. 33. 

Formam mixta dominationis primi tentavcre Germani. 
De minoribus rebus principes consultant, de majoribus omnes : 
ita tamen, ut ea quoque, quorum penes plebem arbitrium est, 
apud principes pertractentur. De Morib. German. xi. 
Pro hominum ingenio et opibus varia imperia. 
Gothones regnantur paulo jam atfductiuSj, quam ceteriB Germa- 



POLITICA. &>9 

norum gentes, nondum tamen supra libertatem. De Morib. 
German. xliii. 

Est apud Suionas et opibus honos, eoque unus imperitat, nullis 
jam exceptionibus, non precario jure parendi. De Morib. 
German. xliv. 

Suionum gentibus Sitonum gentes continuantur. Cetera similes, 
uno differunt, quod foemina dominatur : in tantum non modo & 
libertate, sed etiam a servitute degenerant. De Morib. Geraian. 

XLV. 

Summa paupertatis mores. 
Fennis mira feritas, foeda paupertas, non arma, non equi, non penar 
tes : victui herba, vestitui pelles, cubile humus : sola in sagittis spes 
J. . .Idemque venatus viros pariter ac fceminas alit. . . .Nec aliud infan- 
tibus ferarum imbriumque suffugium, quani ut in aliquo ramorum 
tiexu contegantur : huc redeunt juvenes, hoc senum receptaculum. 
t . . Securi adversus homines, securi adversus Deos, rem difficillimam 
adsecuti sunt, ut illis ne voto quidem opus sit. De Morib. 
German. xlvi. 

Dominationum vis in concordid. 
Apud Seleucenses, trecenti opibus, aut sapienti^ delecti, ut 
senatus : sua populo vis, et quotiens concordes agunt, spernitur 
Parthus : ubi dissensere, dum sibi quisque contra aemulos subsidium 
vocant, accitus in partem, adversus omnes valescit. Annal. vi. 42. 
Quamjiagrans dominandi cupido? 
Cupido dominandi cunctis affectibus flagrantior est. Annal. 
XV. 53. 

Nihil ei sacrum. 
Pharasmani cupido regni fratre et filia potior, animusque scele- 
fibus paratus. Annal. xn.47. 

Ardescit periculis. 
Imperium cupientibus, nihil medium inter summa et praecipitia. 
Hist, ii. 74. 

Adsunt semper studia et ministri. 
Primas dominandi spes in arduo : ubi sis ingressus, adesse studia 
et ministros. Annal. iv. 7. 



270 



C. CORNELII TACITI 



Dominathnem inchoantibus quid expedit ? 

Novum imperiuni inchoantibus utilis clemeutiae fama. Hist. 
iv. 63. 

Mithridatcs atrocior, quam novo regno conduceret. AnnaL 
xi. 9. 

Dominationis scelere nacesitce sors. 

Nemo umquam impcrium, flagitio quaesitum, bonis artibus exer- 
cuit. Hist. i. 30. * 

Non posse principatum scelere quaesitum, subita modestia et 
prisca gravitate retineri. Hist. i. 83. 



V. DOMINJTIO ROMANJ, 



F/jus majestas. 

Apud Romanos vis impejii vaiet, inania transmittuntur. AnnaL 
xv. 31. 

Virtute, non pecunia, nixa. 
Sub Vitellio Principe, imperii vires luxu corrumpebantur, 
contra veterem di.«?ciplinam, et instituta majorum, apud quos 
virtute, quam pecunia, res Romana melius stetit. Hist. 11.69. 
Fraudibus, et occultis, invisa. 
Non fraude, neque occultis, sed palam et armatum populum 
Romanum hostes suos ulcisci. Annal. 11. 88. 

Deditis clemens, viclis gravis. 
Victis graves poenas, in deditionem venienti paratam clemen- 
tiam. Annal. 11. 10. 

Levius servitium apud Romanos deditis, quam captis. Annal. 
XV. 1. 

Populos recens subditos toluptatibus liberalibusque artibus 
demukebat. 
Voluptatibus Romani plus adversus subjectos, quam armis l 
valent. Hist. iv. 64. 

Apud Britannos hyems saluberrimis consiliis absumta : namque 
ut homiucs disperai ar rudes, eoque bello faciles, quieti et otio 



poutica. 



^i ?. 



per voluptates adsuescerent ; hortari privatim, adjuvare publice, «t 
templa, fora, domus exstruerent, laudando promtos, et casti- 
gaudo segnes : ita honoris aemulatio pro necessitate erat Jatn 
ver6 principum filioi liberalibus artibus erudire, et ingenia Britan- 
norumstudiis Gallorum anteferre, ut qui modo linguara Romanam 
abnuebant, eloquentiani concupiscerent : inde etiam habitfis nostri 
honor, et frequens toga: paulatimque discessum ad delinimenta 
vitiorum, porticus, et balnea, et conviviorum elegantiam : idque 
apud imperitos humanitas vocabatur, cum pars servitutis esset. 
Vit. Agric. xxi. 

Utebatur el religionibus. 
Iri Britamiid templum divo Claudio constitutum, quasi an: 
aeterna? dominationis aspieiebatur; delectique sacerdotes, specie 
religionis, omnes fortunas effundebant. Annal. xiv. 31. 
Regibns quoque, 
Vetus ac jam pridem recepta populi Romani consuetudo, ut 
haberet instrumenta servitutis et reges. Vit. Agric. xiv. 

Jactis odiorum seminibus continebantur longinqui populi. 
Semina etiam odiorum jacienda, ut saepe Principes Romani 
eamdem Armeniam specie largitionis turbandis barbarorum animis 
pruebuerint. Annal. xii.48. 

Quomodo spectatum scelus extermtm? 
Omne scelus externum cum lsetitia habendum. Annal. xn.48, 



VI. PRINCEPS. 

Cumimperii magnitudine adolevit Principatfis necessitas. 
Vetus ac jam pridem insita mortalibus potentiae cupido, cum 
imperii magnitudine adolevit, erupitque. Nam rebus modicis, 
sequalitas facUe habebatur : sed ubi subacto orbe, et temulis urbi- 
bus regibusve excisis, securas opes concupiscere vacuum fuit, prima 
inter patres plebemque certamina exarsere : modo turbulenti 
tribuni, mod5 consules prsevaiidi, et in Urbe ac foro tentamina 
civilium bellorum. Mox e plebe- infhna C. Marius, et nobilium 
IfiBvissimus L. Sulla, victam armis libertatem in dominationem 



3^2 C. CORNELII TACITI 

verterunt. Post quos Cn. Pompeius occultior, non melior. 
Et numquam postea, nisi de Principatu qusesitum. Hist. II. 
38. 

Aclulta ?iccessitate, pacis inlerfuit rem Homanam regi a 
Principe. 
Non aliud discordantis patriae remedium fuisse, quAm ut ab uno 
regeretur. Annal. i. 9. 

Omnem potestatem ad unum conferri pacis interfuit. Hist. i. 1. 

Civile Principis nomen invexit Augustus. 
Qui cuncta discordiis civilibus fessa sub nomine Principis 
accepit. Annal. i. 1. 

Non regno, neque dictatura, sed Principis nomine constituta 
respublica. Annal. i. 9. 

Ut pr&mineret, tribuniciam potestatem addidit. 
Id summi fastigii vocabulum (tribuniciam potestatem) Augustus 
reperit, ne regis aut dictatoris nomen adsumeret, ac tamen appel- 
latione aliqua cetera imperia praemineret. Annal. in. 56. 
Ne turbarent religiones, addita quoque summi pontificatus 
dignitas. 
Nunc Deummunere, summum pontiflcum etiam summum homi- 
num esse; non aemulationi, non odio, aut privatis adfectionibus 
obnoxium. Annal. m. 58. 

Qua principum auctoritas, populorum qfficia ?- 
Principibus summum rerum judicium Dii dedere ; populis obse- 
quii gloria relicta est. Annal. vi. 8. 

Eam conditionem esse imperandi, ut non aliter ratio constet, 
quam si uni reddatur. Annal. i . 6. 

Unum esse reipublicaj corpus, atque unius animo regendum. 
Annal. i. 12. 

Quanto major est Princeps, qnanto invidia magis obnoxius, 

tanto excelsiores sint ejus cogitationes. 
Non aedilis, aut praetoris, aut consulis partes sustineo : maju* 
aliquid et excelsius a Principe postulatur ; et cum recte factorum 
*ibi quisque gratiarn trahant, unius invidist ab omnibus peccatur, 
Annal. m. 53. 



POLITICA. 273 

Pracipuum in bonis amicis momentum. 
Nullum majus boni imperii instrumentuin, qu&m bonos amicos 
esse. Hist. iv. 7. 

Amicorum Principis munus. 
Honestis sermonibus aures Imperatoris imbuant. Hist. 
iv. 8. 

Quo7nodo amici Principis astimentur % 
Principem daturum plan& documentum, honestis, an secus, 
amicis uteretur, si ducem amota invidia egregium, quam si pecu- 
niosum et gratia subnixum per ambitum deligeret. Annal. 
xiii. 6. 

Caveat Princeps ne irrumpat adulatio. Verc enim Galba 

Pisonem alloquens : 
Fidem, libertatem, amicitiani, prsecipua humani animi bona, tu 
quidem eadem constantia retinebis ; sed alii per obsequium immi- 
nuent. Inrumpet adulatio ; blanditiae pessimum veri affectus vene- 
num; sua cuique utilitas. Etiam ego ac tu simplicissim£ inter 
nos hodie loquimur; ceteri libentius cum fortunS. nostra\, quam 
nobiscum. Nam suadere Principi quod oporteat, multi laboris : 
assentatio erga Principem quemcumque, sine affectu peragitur. 
Hist. 1. 15. 

Laudes expendat. 
Nec occultum est quando ex veritate, quando adumbrat& 
laetitia. facta Imperatorum celebrentur. Annal. iv. 31, 
Inter laudes, sape mocror est. 
Moerens Burrus, ac laudans. Annal. xiv. 15. 

Intempesthd severitate abstineat. 
Galba nocuit antiquus rigor et nimia severitas, cui jam pares non 
sumus. Hist. 1. 18. 

Offensis quoque et blanditiis caveat. 
Vitellium, subitis offensis aut intempestivis blanditiis mutabilem^ 
contemnebant metuebantque. Hist. 11. 92. 
Nimia potentia diffidat. 
Nec umquam satis fida potentia, ubi nimia est. Hist. 11. 



i 92. 



VOL. V. 



£74 C. CORNELII TACITI 

Negotiosa est Principis vita. 
Tiberius, niliil intermissa lerum cuni, ncgotia pro solatiis acci- 
piens, jus civium, preces socioruni tractabat. Annal. iv. 13. 
JLaus ejus magna honores digne mandare. 
Tiberius mandabat honores, nobilitatem majorum, claritudineni 
militia?, inlustres domi artes spectando : ut satis constaret nou alios 
potiores fuisse. Annal, iv. 6. 

Gaduca Principum dona, nisi sint ex utilitate publica. 
Vitellius, diffidentia. properus, festinare comitia, quibus consules 
in multos annos destinabat: foedera sociis, Latium externis dilar- 
giri: his tributa dimittere; alios immunitatibus juvare: denique 
nulla in posterum cura, lacerare imperium. Sed vulgus ad magni- 
tudinem beneficiorum aderat : stultissimus quisque pecuniis merca- 
batur : apud sapientes cassa habebantur, qua? neque dari, neque 
accipi, salva republica, poterant. Hist. iii. 55. 
Liberi sanguisque Principum validissima Principatus prcesidia. 
Non legiones, non classes, perinde firma imperii munimenta, 
quam numerum liberomm. Hist. iv. 52. 

Amicos tempore, fortuna, cupidinibus aliquando, aut erroribus 
imminui, transferri, desinere : suum cuique sanguinem indiscretum, 
sed maxime Principibus : quorum prosperis et alii fruantur, 
adversa ad junctissimos pertineant. Hist. iv. 52. 

Principumfilii in publicam fortunam adolescunt. 
Ita nati estis^ ut bona malaque vestra ad rempublicam pertineant. 
Annal. iv. 8. 

Ne nimis civiles sint. 
Dispiicere regnantibus civilia filiorum ingenia. Annal. n. 82. 

Id nocuit Germanico. 
In Germanicum favor, et spes. Nam juveni civile ingenium, 
mira comitas, et diversa a Tiberii sermone, vultu, adrogantibus et 
obscuris. Annat. i. 33. 

Quanto quis imperio propior, tanto sit cautior. 
Suspectum semper invisumque dominantibus, qui proximu* 
destinaretur. Hist. i. 21. 



POLITICA. 275 

In legibus subsidium Principis. 

Satis onerum Principibus, satis etiam potentize : minui jura, 
quotiens gliscat potestas : nec utendum imperio, ubi legibus agi 
possit. Annal. m. 69. 

Cuncta legum et magistratuum munia in se trahens Princeps 
Claudius, materiam prsedandi patefecerat. Annal. xi.5. 
Munimentum, in scderis pama. 

Vitellius omnes Galb& interfectores cocquiri et interflci jussit, 
non honore Galbas, sed tradito Principibus more, munimentum ad 
pra?sens, in posterum ultionem. Hist. 1.44. 

Reputet Princeps se esse mortalem, aternam rempublicam. 

Principes mortales, rempublicam aeternam esse. Annal. 
iii. 6. 

Famam et prosperam sui memoriam curet. 

Ceteris mortalibus in eo stare consilia, quid sibi conducere 
putent: Principum diversam esse sortem, quibus prsecipua rerum 
ad famam dirigenda. Annal. iv.40. 

Cetera Principibus statim adesse: unum insatiabiliter parandum, 
prosperam sui memoriam. Annal. iv. 38. 
Qua vera ac magnifica sint Principum decora ac monumenta, 

egregie explicavit Tiberius, ciim divinos homres ab Hispanid 

ulteriore sibi oblatos recusaret. 

Ego me, patres conscripti, mortalem esse, et hominum officia 
fungi, satisque habere, si locum principem impleam, et vos testor, 
et meminisse posteros volo : qui satis superque memorife meae 
tribuent, ut majoribus meis dignum, rerum vestrarum providum, 
constantem in periculis, offensionum pro utilitate publica non pavi- 
dum credant. Haec mihi in animis vestris templa, hae pulcherrimae 
effigies et mansurae: nam quae saxo struuntur, si judicium poste- 
rorum in odium vertit, pro sepulcris spernuntur. Proinde socios, 
cives, et Deos ipsos precor: hos, ut mihi ad rinem usque vitae, 
quietam et intelligentem humani divinique juris mentem duint ; 
illos, ut quando concessero, cum laude et bonis recordationibus^ 
facta atque famam nominis mei prosequantur. Annal. iv. 38. 
Principibus certa et brevis est recti regula. 

Utilissimus idem, ac brevissimus bonarum malarumque rerum 



t76 C. CORNELII TACITI 

delectus, eogitare, quid aut volueris sub alio Principe, aut nolueris. 
Hist. i. 16. 

Princeps suhditos, ut ches, habeat. 
Non dominationem et servos, sed rectorem et cives covitet. 
Annal. XII. 11. 

Majestatem tamen reverentid tueatur. 
Majestate salva, cui major e longinquo reverentia. AnnaL 
1.47. 

Dominationis succ arcana calleat. 
Augustus inter alia dominationis arcana, vetitis, nisi permissu, 
ingredi senatoribus aut equitibus Romanis illustribus, seposuit 
iEgyptum: ne fame urgeret Italiam, quisquis eam provinciam 
claustraque terrae ac maris, quamvis levi praesidio adversus ingentes 
exercitus insedisset. Annal. n. 59. 
In ea inquiri ne sinat. Inquirenti Gallo infensusfuit Tiberius. 
Haud dubium erat eam Galli sententiam altius penetrare, et 
arcana imperii tentari. Annal. n. 36. 

Id illicitum semper et anceps. 
Abditos Principis sensus, et si quid occultius parat, exquirere 
illicitum, anceps; nec ideo adsequare. Annal. vi. 8. 
Annonam curet. 
Annonae curam sustinet Princeps : hsec omissa, funditus rempub- 
Jicam trahet. Annal. m. 54. 

In annoncz scevitid, additum d Tiberio solamen. 
Sczvitiam annona incusante plebe, Tiberius statuit frumento 
pretium quod emtor penderet, binosque nummos se additurum 
negotiatoribus in singulos modios. Neque tamen ob ea parentis 
patriae delatum et anted vocabulum adsumsit. Annal. n. 87. 
Magnum Principem non dedecet popularitas. 
Augustus civile rebatur misceri voluptatibus vulgi. Annal. i. 54. 

Faida Principatus prcEmia. 
Otho stupra nunc, et comessationes, et foeminarum ccetus, volvit 
animo ; haec Principatus praemia putat ; quorum libido ac voluptas 
penes ipsum sit, rubor ac dedecus penes omnes. Hist. i. 30. 

Falluntur, quibus luxuria specie liberalitatis imponit. Perdere 
iste Otho sciet, donare nesciet. Hist. i, 30. 



POLITICA. 277 

Invisi semel Principis miseranda sors, 
Inviso semel Principe, seu bene, seu male facta premunt. Hist. 

i.7. 

Vulgi iniqua de Principibus judicia. 

Ipsa aetas Galbae, et irrisui et fastidio erat, assuetis juventa: 
Neronis; et Imperatores form& ac decore corporis, ut est mos 
vulgi^ comparantibus. Hist. i. 7. 

Contumacia ne Principem irritent populi. 

Contumacia inferiorum, lenitatem imperitantis deminui. AnnaL 
xvi. 28. 

Ferenda regum ingenia, neque usui crebras mutationes. AnnaL 
XII. 11. 

Quomodo sterilitatem, aut nimios imbres, et cetera naturaa mala^ 
ita luxum et avaritiam dominantium tolerate. Vitia erunt donec 
homines : sed neque haic continua, et meliorum interventu pensan- 
tur. Hist. iv. 74. 

Se meminisse temporum, quibus natus sit, quam civitatis formam 
patres avique instituerint : ulteriora mirari, prsesentia sequi: bonos 
imperatores voto expetere, qualescumque tolerare. Hist. iv. 8. 



VIL MORES PRINCIPXJM ROMANORUM. 

AUGUSTUS. 

Ejus mens. 
Divi Augusti acerrima mens. Hist. n. 76. 

Sub eo Principe, Jiorens imperium. 
Mari Oceano, aut amnibus longinquis septum imperium : 
regiones, provinciaa, classes, cuncta inter se connexa: jus apud 
cives, modestia apud socios : Urbs ipsa magnifico ornatu : pauca 
admodum vi tractata, quo ceteris quies esset. Annal. i. 9. 

TIBERIUS. 

Cautus Princeps. 
Cautissima Tiberii senectws. Hist. II. 7& 



m C. CORNELII TACITI 

Dissimulationis studiosissimus. 

Nullam aeque Tiberius, ut rebatur, ex virtutibus suis, quam 
dissimulationem, diligebat. Aimal. iv. 71. 

Eam ad mortem usque retinuit. 

Jam Tiberium corpus, jam vires, nondum dissimulatio desere- 
t bat : idem animi rigor, sermone ac vultu intentus, quatsita inter- 
dum comitate, quamvis manifestam defectionem tegebat. Annal. 
vi. 50. 

CaUidus et anxius. 

Ut callidum ejus ingenium, ita anxium judicium : neque emi- 
nentes virtutes sectabatur, et rursum vitia oderat : ex optimis 
periculum sibi; a pessimis dedecus publicum metuebat. Annal. 
i. 80. 

Tristis sub eo Roma. 

Angusta et lubrica oratio sub Principe, qui libertatem metuebat, 
adulationem oderat. Annal. n. 87. 

Non alias magis anxia at pavens civitas, egens adversum proxi- 
mos, congressus, colloquia, notae ignotaeque aures vitari: etiam 
muta atque inanima tectum et parietes circumspectabantur. Annal. 
iv. 69- 

Antequam in deterius mutaretur, pri?icipatus ejusforma. 

Publica negotia, et privatorum maxima, apud patres tracta- 
bantur : dabaturque primoribus disserere ; et in adulationem lapsos 
cohibebat ipse ; mandabatque honores, nobilitatem majorum, 
claritudinem militiae, illustres domi artes spectando ; ut satis 
constaret, non alios potiores fuisse : sua consulibus, sua prsetoribus 
species ; minorum quoque magistratuum exercita potestas ; leges- 
que, si majestatis quaestio eximeretur, bono in usu. At frumenta, 
et pecuniae vectigales, cetera publicorum fructuum, societatibus 
equitum Romanorum agitabantur. Res suas Cajsar spectatissimo 
cuique, quibusdam ignotis ex fama mandabat, semelque adsumti 
tenebantur, prorsus sine modo, cum plerique iisdem negotiis inse- 
nescerent. Plebes acri quidem annona fatigabatur : sed nulla in 
eo culpa ex Principe : quin infoecunditati terrarum, aut asperis 
maris obviam iit, quantiim impendio diligentiaque poterat. Et ne 
provinciae novis oneribus turbarentur, utque vetera sine avaritft 



POLITICA. 279 

aut crudelitate magistratuum tolerarent, providebat: corporum 
verbera, ademtiones bonorum aberant. Rari per Italiam Caesaris 
agri; modesta servitia; intra paucos libertos domus, ac si quandd 
cum privatis disceptaret, forum et jus. Annal. iv. 6 et 7. 
Diversi ejus mores. 
Morum tempora illi diversa : egregium vita famaque quoad 
privatus, vel in imperiis sub Augusto fuit : occultum ac subdolum 
fingendis virtutibus, donec Germanicus ac Drusus superfuere, 
Idem inter bona malaque mixtus, incolumi matre: intestabilis 
saevitnV, sed obtectis libidinibus^ dum Sejanum dilexit, timuitve : 
postremo in scelera simul ac dedecora prorupit, postquam remot© 
pudore etrnetu, suo tantum ingenio utebatur. AnnaL v.l. 51. 

CAIUS CALIGULA. 

Ejus natura. 
C. Caesar turbidus animi. Hist. iv. 48. 
Falsa perdidicit. 
Etsi commotus ingenio, simulationum tamen falsa in sinu avi 
perdidicerat. Annal. vi. 45. 

Sub Tiberio servus, post dominus deterrimus. 
Immanem animum subdola modestia tegens, non damnatione 
matris, non exilio fratrum rupta voce ; qualem in diem Tiberius 
induisset, pari habitu, haud multum distantibus verbis. Unde mox 
scitum Passieni dictum percrebuit, neque meliorem umquam 
servum, neque deteriorem dominum fuisse. AnnaL vi. QO. 
Ejus vitia fataque d Tiberioprcevisa. 
Illi, forte orto sermone, L. Sullam inridentl, omnia Sullae vitia 
et nullam ejusdem virtutem habiturum praedixit: simul crebris 
cum lacrymis minorem ex nepotibus complexus, truci alterius 
vultu; Occides hunc tu, inquit, et te alius. Aunal. vi. 46. 

CLAUDIUS. 

Socors et hebes y uxoribus et Ubertis serviit. 
Nihil arduum videbatur in animo Principis, cui non judicium^ 
non odium erat, nisi indita et jussa. Annal. xn. 3. 



280 C. CORNELII TACm 

A Messalind primiim inlusus, mox Agrippina magis devinctus. 

Versa ex eo civitas, et cuncta fceminae obediebant, non per lasci- 
viam, ut Messalinae rebus Romanis inludenti. Adductum, et quasi 
virile, servitium. Palam severitas, ac saepius superbia : nihil domi 
impudicum, nisi dominationi expediret : cupido auri rmmensa obten- 
tum habebat, quasi subsidium regno pararetur. Annal. xii. 7« 



NERO. 

Claudii insectatione gratiam gloriamque primum qucerit. 

Formam futuri principatus praescripsit, ea maxime declinans, 
quorum recens flagrabat invidia. Non enim se negotiorum 
omnium judicem fore, ut, clausis unam intra domum accusatoribus 
et reis, paucorum potentia grassaretur. Nihil in penatibus suis 
tenale, aut ambitioni pervium : discretam domum et rempublicam. 
Teneret antiqua munia senatus. Consulum tribunalibus Italia et 
publicae provinciae adsisterent. Illi patrum aditum praeberent : se 
mandatis exercitibus consulturum, Nec defuit fides. Multaque 
arbitrio senatus constituta sunt. Annal. xm. 4. 
Dein lascivid dvffluit. 

Otium foris, foeda domi lascivia, qua Nero itinera Urbis, et 
lupanaria, et diverticula, veste servili in dissimulationem sui compo- 
situs pererrabat. Annal. xiii. 25. 

Patria ruinis usus, domum auream exstruit. 

Nero usus est patriae ruinis, exstruxitque domum, in qua haud 
perinde gemmae et aurum miraculo essent, solita pridem et luxu 
vulgata, quam arva et stagna, et in modum solitudinum hinc sylvae, 
inde aperta spatia, et pro»pectus: magistris et machinatoribus 
Severo et Celere, quibus ingenium et audacia erat, etiam quae 
natura denegavisset, per artem tentare^ et viribus Principis inludere. 
Annal. xv. 42. 

Corruptus et corruptor Romanos perdidit. 

Ita quatuordecim annis a Nerone adsuefactos, ut haud minus 
vitia Principum amarent, qudm olim virtutes verebantur. Hist, 
1.5. 



POLITICA. 2S1 

In hdc corruptela, a conjuratis ejus libidines pertccsis designatur 
successor ei non valdt absimilis. 
Ccepta simul, et aucta, conjuratione, in quam certatim nomina 
dederant senatores, eques, uviles, fceminae etiam, cum odio Neronis, 
tum favore in C. Pisonem. Is Calpurnio genere ortus, ac multas 
insignesque familias pflterna nobilitate complexus, claro apud 
vulgum rumore erat, per virtutem, aut species virtutibus similes. 
Namque facundiam tuendis civibus exercebat, largitionem adversus 
amicos, et ignotis quoque comi sermone et congressu. Aderant 
etiam fortuita, corpus procerum, decora facies: sed procul 
gravitas morum, aut voluptatum parcimonia: lenitati ac magnifi- 
centiae, et aliquando luxui indulgebat. Idque pluribus probabatur, 
qui, in tanta vitiorum dulcedine, summum imperiun non restric- 
tum, nec perseverum volunt. 



GALBA. 

Princeps in Hispania adsumitur. 

Evulgatum imperii arcanum posse Principem alibi, quam Romas 
lieri. Hist. i. 4. 

Ejus mores etfortuna. 

Ser. Galba, quinque Principes prospera fortuna emensus, alieno 
imperio feliciorfuit, quam suo. Vqjus in familia nobilitas, magnae 
opes : ipsi medium ingenium, magis extra vitia quam cum virtu- 
tibus. Famae nec incuriosus nec venditator. Pecunia? aliense non 
appetens, suae parcus, publicae avarus. Amicorum libertorumque, 
ubi in bonos incidisset, sine reprehensione patiens : si mali forent, 
usque ad culpam ignarus. Sed claritas natalium, et metus tempo- 
rum obtentui, ut quod segnitia erat, sapientia vocaretur. Dum 
vigebat aetas, militari laude apud Germanias floruit. Proconsul 
Africam moderate ; jam senior citeriorem Hispaniam pari justitia 
continuit: major privato visus, dum privatus fuit, et omnium 
consensu capax imperii, nisi imperasset. Hist. i. 49. 
Nocnit nimia severitas. 

Constat potuisse conciliari animos quantulacumque parci senis 



282 C. CORNELII TAClTI 

liberalitate. Nocuit antiquus rigor, et nimia severitas ; cui jam 

paresnon sumus. Hist. i. 18. 

Injirmus et credulus senex. 

Hiantes, in magna fortuna, amicorum cupiditates ipsa Galbse 
facilitas iutendebat : cum apud infirmum et credulum, minore 
metu, et majore praemio peccaretur. Hist. i. 12. 
Cuncta libertis servisque venalia. 

Adferebant venalia cuncta praepotentes liberti : servorum manus 
subitis avidae, et tamquam apud senem festinantes. Hist. i. 7. 
Pisonem adoptat. 

Piso, M. Crasso et Scribonia genitus, nobilis utrimque, vultu 
habituque moris antiqui, et aastimatione recta severus, deterius 
interpretantibus tristior habebatur : ea pars mo:um ejus, qu& 
suspectior soiicitis, adoptanti placebat. % Hist. i. 14. 

OTHO. 

JEjus adolescentia. 

Otho pueritiam incuriose, adolescentiam petulanter egerat, 
gratus Neroni asmulatione luxiis ; eoque jam Poppa^am Sabinam 
Principale scortum, ut apud conscium libidinum, deposuerat, 
donec Octaviam uxorem amoliretur: mox suspectum in eadem 
Poppaea in provinciam Lusitaniam specie legationis seposuit. 
Otho, comiter administrata provincia, primus in partes Galba 
transgressus, nec segnis, et donec bellum fuit, inter prassentes 
splendidissimus, spem adoptionis statim conceptam, acrius in dies 
rapiebat : faventibus plerisque militum, prona in eum aula Neronis 
Ut similem. Hist. i. 13. 

Ambitione ac libidine ad Principatus desiderium trahitur. 

Non erat Othoni mollis et corpori similis animus. Et intimT 
libertorum servorumque corruptius, qu&m in privata domo habiti, 
aulam Neronis et luxus, adulteria, matrimonia, ceterasque regno- 
rum libidines, avido talium, si auderet, ut sua ostentantes ; quies- 
centi, ut aliena exprobrabant. Hist. i. 22. 

Dissimulata in Principatu vitia. 

Otho contra spem omnium non deliciis, neque desidia torpes- 






POLITICA. 2S3 

cere : dilatae voluptates, dissinmlata luxuria, et cuncta ad decorem 
imperii composita ; eoque plus fcrmidinis afferebant falsae virtutes 
et vitia reditura. Hist. i. 71. 

Morte, quam vlta clarior. 
Origo illi e mmiicipio Ferentino. Pater consularis, avus praeto- 
rius ; maternum genus impar, nec tamen indecorum : pueritia ac 
juventa, qualem monstravimus : duobus facinoribus, altero flagi- 
tiosissimo, altero egregio, tantumdem apud posteros meruit bonae 
famae, quantum malae. Hist. n. 50. 

VITELLIUS. 

Vitellii cum Othone comparatio. 

Ante utriusque exitum, quo egregiam Otho famam, Vitellius 
flagitiosissimam, meruere ; minus Vitellii ignavae voluptates, quam 
Othonis flagrantissimae libidmes timebantur, Addiderat huic terro- 
rem atque odium caedes Galbae; contra illi initium belli nemo 
imputabcU. Vitellius ventre et gula sibi ipsi hostis ; Otho, luxu, 
saeviti&, audacia, reipublicse exitiosior ducebatur. Hist. u. 31. 
VitelUi gula et torpor. 

Torpebat Vitellius, et fortunam Principatus inerti luxu ac 
prodigis epulis praasumebat, medio diei temulentus et sagina gravis. 
Hist. i. 62. 

Epularum fceda et inexplebilis libido : ex Urbe atque Italia\ 
irritamenta gulaj gestabantur, strepentibus ab utroque mari itineri- 
bus : exhausti conviviorum apparatibus principes civitatum : vasta- 
bantur ipsae civitates : degenerabat a labore ac virtute miles, assue- 
tudine voluptatum, et contemtu ducis. Hist. u. 62. 

Nihil eorum quae fierent Vitellio anquirente: brevi auditu, 
quamvis magna transibat, impar curis gravioribus. Hist. n. 59« 
Ejas airf&fceditas, 

Nemo in illa aula, probitate aut industria certavit : unum ad poten- 
tiam iter prodigis epulis, et sumtu ganeaque satiare inexplebiles 
Vitellii libidines. Ipse abunde ratus, si praesentibus frueretur, nec 
in longius consultans, novies millies sestertium paucissimis mcnsi^ 
bus intervertisse creditur. Hist. n. 95. 



284 C. CORNELII TACITI 

Nulla consilia, aut l&sura. 

Surdas ad fortia consilia Vitellio aures. Hist. iii. 66. 

Peritissimos, et si consulerentur, vera dicturos, arcuere inttmi 
amicorum Vitellii, ita formatis Principis auribus, ut aspera, quae 
utilia, nec quidquam nisi jucundum et laesurum acciperet. Hist, 
iii. 56. 

Morte, ut vita, probrosus. 

Vitellius, capta Urbe, per aversam palatii partem, Aventinum in 
domum uxoris sellula defertur: ut si diem latebra vitavisset, 
Tarracinam ad cohortes fratremque perfugeret. Dein mobilitate 
ingenii, et quae natura pavoris est, cum omnia metuenti, praesentia 
maxime displicerent, in palatium regreditur, vastum, desertumque : 
dilapsis etiam infimis servitiorum, aut occursum ejus declinantibus. 
Terret solitudo, et tacentes loci : tentat clausa : inhorrescit vacuis : 
fessusque misero errore, et pudend& latebra semet occultans, ab 
Julio Placido tribuno cohortis protrahitur. Vinctae pone tergum 
manus : laniata veste, foedum spectaculum ducebatur, multis incre- 
pantibus, nullo illacrymante : deformitas exitus misericordiam 
abstulerat. Obvius e Germanicis militibus Vitellium infesto ictu_, 
per iram, vel quo maturius ludibriis eximeret; an tribunum appe- 
tierit, in incerto fuit: aurem tribuni amputavit, ac statim confossus 
est. Vitellium infestis mucronibus coactum modo erigere os et 
offerre contumeliis, nunc cadentes statuas suas, plei umque rostra, 
et Galbze occisi locum contueri; postremo ad Gemonias, ubi 
corpus Flavii Sabini jacuerat, propulere. Vox una non degeneris 
animi excepta, cum tribuno insultanti, se tamen Imperatorem ejus 
fuisse respondit. Ac deinde ingestis vulneribus, concidit. Et 
vulgus eadem pravitate insectabatur interfectum, qua foverat 
viventem. Pater illi L. Vitellius : septimum et quinquagesimum 
aetatis amium explebat : consulatum, sacerdotia, nomen locumque 
inter primores, nulla sua industria, sed cuncta patris claritudin* 
adeptus. Principatum ei detulere, qui ipsum non noverant. Studia 
exercitus, raro cuiquam bonis artibus quaesita perinde adfuere, 
quam huic per ignaviam. Inerat tamen simplicitas ac liberalitas : 
quae, ni adsit modus, in exitium vertuntur. Amicitias dum magni- 
tudine munerum, non constantia morum continere putat, meruit 



POLITICA. 285 

magis, quam habuit. Reipublicse haud dubie intererat, Vitellium 
vinei: sed iinputaie perfidiam non possunt, qui Vitellium Vespa- 
siano prodidere, cum a Galba descivissent. Hist. 111. 85 et 86. 

VESPASIANUS. 

Bello egregius, sed avarus, imperium Muciani studiis adeptus. 

Vespasianus acer niilitiae, anteire agmen, locum castris capere, 
noctu diuque consilio, ac si res posceret, manu hostibus obniti, 
cibo fortuito, veste habituque vix a gregario milite discrepans: 
prorsus, si avaritia abesset, antiquis ducibus par. Mucianum e 
contrario magnificentia, et opes, et cuncta privatum modum super- 
gressa extollebant : aptior sermone, dispositu provisuque, civilium 
rerum peritus : egregium Principatus temperamentum^ si demtis 
utriusque vitiis, sola^ virtutes temperarentur. Hist. n. 5. 
Ejus principatus initia, prioribus similia. 

Magna et misera civitas, eodem anno Othonem Vitelliumque 
passa, inter Vinios, Fabios, Icelos^, Asiaticos, varia et pudend^ 
sorte agebat ; donec successere Mucianus et Marcellus, et magis 
alii homines, quam alii mores. Hist. n. 95. 
In melius mutatur. 

Ambigua de Vespasiano fama : solusque omnium ante se Princi- 
pum, in melius mutatus est. Hist. i. 50. 

TITUS. 

Ejus ingenium. 
Titi ingenium quanta?cumque fortuna? capax, decor oris cuna 
quadam majestate : mitis natura. Hist. n. 1. iv. 86. 
Adolescentia, Principatus. 
Neque abhorrebat a Berenice juvcnilis animus : sed gerendis 
rebus nullum ex eo impedimentum : laetam voluptatibus adoles- 
centiam egit, suo quam patris imperio modestior. Hist. n. 2. 

BOMITIANUS. 

Ccesaris vitia. 
Nomen sedemque Caesaris Domitianus acceperat, nondum ad 



*S6 C CORNELtl TACITI 

curas intcntus, sed stupris et adulteriis filium Principis agebat. 
Hist. iv 2. 

Ex paterna fortuna tantum licentiam usurpabat. Vit. Agric. vn. 

Indomita» ejus libidines timebantur. Hist. iv. 68. 
Princeps secviis, deinde atrox. 

Domitiani natura praeceps in iram, et qu6 obscurior, e6 irrevo- 
cabilior. Vit. Agric. x l 1 1 . 

Infensus virtutibus Princeps. Vit. Agric. xli. 

Domitianus non jam per intervaila ac spiramenta temporum, 
sed continuo et velut uno ictu rempublicam exhausit . . . . Nero 
tamen subtraxit oculos, jussitque scelera, non spectavit : praecipua 
sub Domitiano miseriarum pars erat, videre et aspici : cum 
suspiria nostra subscriberentur : cum denotandis tot hominum 
palloribus sumceret saBvus ille vultus et rubor, a quo se contra 
pudorem muniebat. Vit. Agric. xlv, 

Miserrima tum dvitas. 

Sicut vetus astas vidit quid ukimum in libertate esset, ita nos 
quid in servitute, ademto per inquisitiones et loquendi audiendique 
commercio .... Per quindecim annos, grande mortalis aevi spatium, 
multi fortuitis casibus, promtissimus quisque saevitia Principis 
interciderunt. Pauci, et ut ita dixerim, non mod6 aliorum, sed etiam 
nostri superstites sumus, exemtis e media vita tot annis, quibus 
juvenes ad senectutem, senes prope ad ipsos exactae astatis terminos 
persilentium venimus. Vit. Agric. n et iii. 

NERVA. 

Sub cgregio Principe, resurgit Roma. 
Primo statim beatissimi seculi ortu Nerva Caesar res olim 
dissociabiles miscuit, Principatum ac libertatem. Vit. Agric. 111. 

TRAJANUS. 

Princeps optimus. 
Auget quotidie felicitatem imperii Nerva Trajanus ; nec spem 
mod6 ac votum securitas publica, se,d ipsius voti fiduciam, ac 
robur adsumsit. Vit. Agric. 111. 



POLITICA. 287 

Inter Domitiani mala, spes unicafuit durare et Principem 
Trajanum videre. 
Durare in hax beatissimi seculi luce, ac Principem Trajanum 
videre, augurio votisque apud nostras aures ominabatur Agricola. 
Vit. Agric. xltv. 

Sub optimo Principe, Romafelicitas. 

Nunc demum redit animus Non pigebit vel inconiita ac 

rudi voce memoriam prioris servitutis ac testimonium praesentium 
temporum composuisse. Vit. Agric. iii. 

Rari temporum felicitate, ubi sentire quaa velis, et qua? sentias 
dicerelicet. Hist. i. 1. 



VIII. AULA. 



Fortuna intenta. Inde Tibenus senex Macroni, gratiam Caii 

juvenis captanti, exprobrabat: 
Occidentemab eo deseri, Orientem spectari. Annal. vi. 47. 

Nec certa spes. 
Fato et sorte nascendi, ut cetera, ita Principum inclinatio in hos, 
offensio in illos. Annal. iv. 20. 

Ibi cauta magis, quam acria, valent consilia. 
Potentiam cautis, quam acribus consiliis, tutius haberi. Annal. 
xi. 29- 

Fluxa aida potentia. 
Nihil rerum mortalium tam instabile ac fluxum, quam fama 
potentiae non sua vi nixaa. Annal. xin. 19- 

Sallustius Crispus astate provecta speciem magis in amicitial 
Principis, Augusti, quam vim tenuit. Idque et Maecenati acci- 
derat ; fato potentiae rar6 sempiternae : an satias capit aut illos, 
cum omnia tribuerunt, aut hos, cum jam nihil reliquum est, quod 
cupiant? Annal. m. 30. 

In aula, post casum, nulla manet potentitf reverentid. 
Infractd d Nerone Agrippincs potentid, statim relictum 
Agrippinae limen : Nemo solari, nemo adire, praeter paucas fcemi- 
nas, amore an odio incertum. AnnaL xui, 19. 



288 C. CORNELII TACITI 

JG nimia potentia, maximum periculum. 
Vinius in dies qnanto potentior, eodem actu invisior erat. 
Hist. i. 12. 

Nec ibi tuta obscuritas. 
Satis clarus est apud timentem, quisquis timetur. Hist. 
u. 76. 

In nuldfacetiis abstine. 
Facetiarum apud praepotentes in longum memoria est. Annal. 
v.2. 

Ubi multurn ex vero traxere, acrem sui memoriam relinquunt 
Annal. xv. 68. 

Aula criminationibus et laudibus sava. 
Valens, quamquam bene de partibus meritus, nullo apud Vitel- 
lium honore fuit : Secretis eum criminationibus infamaverat Fabius 
ignarum, et qu6 incautior deciperetur, palam laudatum. Hist. 
1.64. 

Pessimum inimicorum genus, laudantes. Vit. Agric. xli. 

Qualis in Principes. 

Hasc cum adsensu audita ab his, quibus omnia Principum 

honesta atque inhonesta laudare mos est, plures per silentium aut 

occultum murmur excepere. Annal. n. 38. 

Aulici summa laus. 

Inter abruptam contumaciam, et deforme obsequium pergere 

iter ambitione ac periculis vacuum. Annal. iv. 20. 

In Sejano, pessima aulici artes. 

Tiberium variis artibus devinxit ade6, ut obscurum adversum 

alios, sibi uni incautum intectumque efficeret, non tam soIerti& 

(quippe iisdem artibus victus est) quam Deum ir& in rem Roma- 

nam, cujus pari exitio viguit, ceciditque. Corpus illi laborum 

tolerans, animus audax : sui obtegens, in alios criminator : juxta* 

adulatio et superbia : palam compositus pudor, intus summa 

apiscendi libido : ejusque causa\, mod6 largitio et luxus, sa^pius 

industria ac vigilantia, haud minus noxiae, quotiens parando regn® 

finguntur. Annal. iv. 1. 



POLITICA. 289 



IX. CONSILIA. 

In imperiis plura consiliis agenda. 
Plura in summa fortuna auspiciis et consiliis, qu&m telis et 
manibus geri. Annal. xiii. 6. 

Consilia Princeps adhibeat. 
Quam arduum, quam subjectum fortunae cuncta regendi onus, 
Annal. i. 11. 

Consiliorum dijfcultas. 
Suadere Principi quod oporteat, multi laboris. Hist. I. 15. 

Absit ambitio. 
Neque posse Principem sua scientia cuncta complecti; neque 
expedire, ut ambitione aliena trahatur. Annal. m. 69« 
Absit assentatio. 
Assentatio erga Principem quemcumque, sine affectu peragitun 
Hist. i. 15. 

Pessimi consultores. 
Quibus omnia Principum honesta atque inhonesta laudare mos 
est. Annal. n. 38. 

Absit pavor. 
Pavidis consilia in incerto sunt. Annal. m. 9« 

Adsit incorrupta libertas. 
Neque in iis, quae ad rempublicam pertinerent, consilio nisi suo 
usurunr, vel cum periculo offensionis. Annal. 1.8. 

Consultoribus tamen ex libertate fama, fortuna ex obsequio. 
Illa astas duo pacis decora simul tulit: sed Labeo incorrupta 
libertate, et ob id fama celebratior: Capitonis obsequium domi- 
nantibus magis probabatur. Illi, quod praeturam intra stetit, 
commendatio ex injuria ; huic qu6d consulatum adeptus est, 
odium ex invidia oriebatur. Annal. in. 75. 

Cum dijficilia sunt tempora, sua est et consultoribus laus. 
Lepidum, temporibus illis, gravem et sapientem virum fuisse 
comperio. Nam pleraque ab saevis adulationibus aliorum, in melius 
flexit : neque tamen temperamenti egebat, cum aequabili aucto- 
Titate et gratia apud Tiberium viguerit. AnnaL iv. 20. 

VOL. T, T 



290 C. CORNELII TACITI 

L. Piso nullius servilis sententiae sponte auctor, et quotiena 
necessitas ingrueret, sapienter nioderans. Annal. vi. 10. 
Sape ex consultoribus, Principum vitia. 

Vitellius adventu fratris et irrepentibus dominationis magistris, 
superbior et atrocior. Hist. n. 63. 

lpso Vespasiano, inter initia imperii, ad obtinendas iniquitates 
haud perinde obstinato : donec hidulgentia. fortunae, et pravis 
magistris, didicit, aususque est. Hist. n. 84. 



X. ROMA. 

Romce, dignitas. 

Caputrerum Urbem. HL*t. n. 32. 

Unde in onmia regimen. Annal. 1 1 1 . 47 . 

Erat grande momentum in nomine Urbis ac praetextu senatUs. 
Hist. i.76. 

Mores Urbis. 

Civitas novis sermonibus laeta. Hist. iv. 11. 

Cuncta interpretans. Hist. n. 91 • 

Omnium gnara et nihil reticens. Annal. xi. 27. 

Rhnandis offensis sagax. Hist. iv. 11. 

Avida discordiarum. Annal. xvi. 22. 

Foecunda gignendis inimicitiis. Hist. II, 93. 

Facilis ad accipienda credendaque omnia nora ; cum tristia sunt. 
Hist. l. 19. 

Pavida et servitio parata. Hist. iv. 2. 

Sunt procacia Urbanae plebis ingenia. Hist. in. 32. 
Lascivit etfurit, nec mala quidem publica miseratur. 

Concurrere in campo Martio infestze Flavianorum et Vitellia- 
norum acies. Pro Flavianis fortuna, et parta totiens victoria: 
Vitelliani desperatione sola ruebant ; et quamquam pulsi, rursus 
in Urbe congregabantur. Aderat pugnantibus spectator populus, 
utque in ludicro certamine, hos modo, rursus illos clamore et 
plausu fovebat : quotiens pars altera inclinasset, abditos in taber- 
nis, aut si quam iu domum perfugerant, erui jugularique expostu- 



JPOLITICA. 291 

lantes, parte majore prcedae potiebantur : nam milite ad sanguinem 
et caedes ohverso spolia in vulgus cedebant. Saeva ac deformis 
Urbe lota iacies : alibi praelia et vulnera ; alibi balineae propinae- 
que : smnul cruor et strues corporum : juxta scorta et scortis 
similes : quantum in luxurioso otio libidinum ; quidquid in acer- 
bissima captivitate scelerum: prorsus ut eamdem civitateni et 
furere crederes, et lascivire. Conflixerant ant£ armati exercitus in 
Urbe, bis L. SulJa, semel Cinna victoribus, nec tunc minus crude- 
litatis : nunc inhumana securitas, et ne minimo quidem temporis 
voluptates intermi saj, velut festis diebus id quoque gaudium acce- 
derct, exsultabant, frnebantur ; nulla partium cura, malis publicis 
la;ti. Hist. in.82. 83. 

In adulationem prona, lcctatur sceleribus. 

Exacto per scelera die, novissimum malorum fuit laetitia. Hist 
1.47. 

Corrumpere et corrumpi lata. 

Accitam lasciviam, ut quod usquam corrumpi et corrumpere 
queat, in Urbe visatur. Annal. xiv. 20. 

Corrumpere et corrumpi, seculum vocatur. De Morib. 
German. xix. 

Atrocibus etiamfacilis. 

Urbem, quo cuncta undique atrocia, aut pudenda, confluunt 
celebranturque. Annal. xv. 44. 



XI. SENATUS. 

Senaius dignitas. 
Senatus caput imperii, et decora omnium provinciarum. Hist. 
1.84. 

Senatus populusque, numquam obscura nomina, etsi aliquandd 
obuinbrentur. Hist, 11. 32. 

Ejus munia. 
Publica negotia, et privatorum maxima apud patres tractabantur. 
Annal. iv. 6. 

Fasfuit senatori, ut de bello aut pace, de vectigalibus et legibus. 



1Q2 C. CORNELII TACITI 

quibusque aliis res Romana continetur suaderet dissuaderetve. 
Annal. xni. 49- 

In senatu Principis prccsidium. Otho milites alloquens, senatum 
pro se stantem laudat. 
Senatus splendore et gloria sordes et obscuritatem Vitellianarum 
partium perstringimus. Nationes aliquas occupavit VitelKus, ima- 
ginem quamdam exercitus habet. Senatus nobiscum est. Sic fit, 
ut hinc respublica, inde hostes reipublicai constiterint. Quid? vos 
pulcherrimam hanc Urbem, domibus et tectis, et congestu lapidum, 
stare creditis ? Muta ista et inanima intercidere ac reparari promis- 
cua sunt : aeternitas rerum, et pax gentiurn, et mea cum vestra. 
salus, incolumitate senatus firmatur. Hunc auspicato & parente et 
conditore Urbis nostrae institutum, et a regibus usque ad Principes 
continuum et immortalem, sicut a majoribus accepimus, sic posteris 
tradamus. Nam ut ex vobis senatores^ ita ex senatoribus Principes 
nascuntur. Hist. i. 84. 

Nec sine gratid, nec sine severitate sit. 
Senatum neque gratiae, neque severitatis expertem haberi par 
est. Annal. i. 25. 

Senatum dedecet servitus. 

Memoriae proditur, Tiberium quotiens curift egrederetur, 

Graecis verbis in hunc modum eloqui solitum, 6 homines ad servi 

tutem paratos! scilicet etiam illum, qui libertatem publicam 

nollet, tam projectae servientium patientiae taedebat. Annal. in. 65. 

Quandoque nocet myltitudo. 

Judice ab uno facilius discerni : odium et invidiam apud multo 

talere. Annal. iii. 10. 



XII. LEGES. 

Legum initia. 

Vetustissimi mortalium, nulla adhuc mala\ libidine, sine probro 
«celere, eoque sine poena aut coercitionibus, agebant : nequ 
praemiis opus erat, cum honesta suopte ingenio peterentur ; et ub 
nihil contra morem cuperent, nihil per metum vetabantur. A 



POLTTICA. 29S 

postquam exui rcqualitas, et pro modestia ac pudore, ambitio «t 
vis incedebnt ; provenere dominationes : multosque apud populos 
aeternum mansere. Quidam statim, aut postquam regum pertae- 
sum, leges maluerunt. Hae primo rudibus hominum animis 
simplices erant. Annal. m. 26. 

Qui leges apud Rornanos sanxere? 

Nobis Romulus, ut libitum, imperitaverat : dein Numa religioni- 
bns et divino jure populum devinxit ; repertaque quaedam a Tullo 
et Anco ; sed prcecipuus Servius Tullius sanctor legum fuit, queis 
etiam reges obtemperarent. Annal. iii. 26. 

Pulsis regibus, staiutcc a libertate leges. 

Pulso Tarquinio, adversum patrum factiones multa populus 
paravit tuendae libertatis, et firmandae concordiae : creatique decem- 
viri, et accitis quae usquam egregia, compositae duodecim tabulae, 
flnis aequi juris. Annal. iii. 27. 

Secutce leges, plerumque discordes ac violentcz. 

Secutae leges, etsi aliquando in maleficos ex delicto, saepius 
tamen dissensione ordinum, et apiscendi illicitos honores, aut 
pellendi claros viros, aliaque ob prava, per vim latae sunt. Annal. 
m. 27. 

' Legum malis incassum opemferre voluit Pompeius. 

Cn. Pompeius tertium consul^ corrigendis moribus delectus, et 
gravior remediis quam delicta erant, suarumque legum auctor idem 
ac subversor, quae armis tuebatur, armis amisit. Annal. iii. 28. 
Graviora inde mala. 

Exin continua per viginti annos discordia, non mos, non jus : deter- 
rima quaeque impune ; ac multa honesta exitio fuere. Annal. m. 28. 
Qua tandem composuit Augustus. 

Sexto demum consulatu Caesar Augustus, potentise securus, 
quae triumviratu jusserat, abolevit; deditque jura, queis pace et 
Principe uteremur. Annal. in. 28. 

Ne temcre" ferantur, ne impunc transcendantur leges. 

Si velis quod nondum vetitum est, timeas ne vetere : at si prohi- 
bita impune trauscendens, neque metus ultra, neque pudor est. 
Annal. ui. 54. 



-<tt C. CORNELII TACITI 

Leges infacta constituta. 
Ideo leges in facta constitui, quia futura in incerto sint : sic k 
majoribus institutum, ut si anteissent delicta, poenaj sequerentur. 
Annai. m. GjJ. 

Culpa, quam poena, tempore prior: emendari, quam peccare, 
posterius est. Annal. xv. 20. 

Egregicc leges ex delictis. 
Usu probatum est leges egregias, exempla honesta, apud bonos 
ex delictis aliorum gigni. Annal. xv. 20. 

In pocnisjus et ??iodus. 
Esse pcenas legibus constitutas, quibus sine judicum saevitia, et 
temporum infamia, supplicia decernerentur. Annal. xiv. 48. 

Non quidquid nocens reus pati mereretur, id egregio sub 
Principe, etnulla necessitate obstricto senatu, statuendum. Annal. 
xiv. 48. 

Legum severitatem excusat utilitas publica. 
Habet aliquid ex iniquo omne magnum exemplum, quod contra 
singulos utilitate publica rependitur. Annal. xiv. 44. 
Qua?ido multce leges ? 
Corruptissima republica, plurimae leges. Annal. in. 27. 
Ut antehac flagitiis, ita tunc legibus laborabatur. Annal. m. 25. 

Acria initia, incuriosusfnis. 
Acribus, ut ferme talia, initiis, incurioso fine. Annal. vi. 17. 

Ubi invalida legum auxiiiaf 
Invalido legum auxilio, quae vi, ambitu, postrem6 pecunia" 

turbabantur. AnnaL 1.2. 

i 

XIII. POPULUS. 

Qualis populi Romani a?iimus. 
Imperaturus es hominibus, qui nec totam servitutem pati possunt, 
nec totam libertatem. Hist. i. 16. 

Ejus studia. 
Populus novarufn rerum cupiens pfcvidusque. Annal. xv. 46. 

liivaiitate gaudet. 
Neminem sine aemulo sinit. Annal. xiv. 29. 



FOLITICA. 2,95 

Vulgi mores. 
Vulgus credulum. Hist. iv. 49- 
Fingendi avidum. Hist. n. 1. 
Pronum ad suspieiones. Hist. il. 21. 
Ad deteriora promtum. Annal. xv. 64. 
Cujuscumque motus novi cupidum. Hist. i. 80. 
Mutabile subitis, et tam pronum in misericordiam, quam immo» 
dicum sajvitra. Hist. l. 69. 

Sine rectore praeceps, pavidum, socors. Hist. iv. 37- 
Ignavum, et nihil ultra verba ausurum. Hist. in.58. 
Vacuum curis, et sine falsi verique discrimine solitas adulationes 
edoctum. Hist. n. 90. 

Cupiens voluptatum, et si eodem Princeps trahat, Ia?tum. 
Annal. xiv. 14. 

Vulgus injudiciis praceps. 
Mos vulgo, quamvis falsis reum subdere. Annal. i. 39« 

Fortuitis etiam abutitur. 
Qui mos vulgo, fortuita ad culpam trahentes. Annal. iv. 64. 

Naturd et Fortund qu&rulum. 
Octavia, Neronis uxor, in Campaniam pulsa est. Inde crebri 
questus, nec occulti per vulgum, cui minor sapientia, et ex medio- 
critate fortunae pauciora pericula sunt. Annal. xiv. 60. 
F)e annond unice solicitum. 
Vulgus, alimenta in dies mercari solitum^ cui una ex republica 
annonae cura. Hist. iv. 38, 

Extremorum tamen malorum metu mozstum. 
Duos omnium mortalium impudicitia, ignavia, luxuria deterri- 
mos, velut ad perdendum imperium fataliter electos, non senatus 
rnodo et eques, queis aliqua pars et cura reipublicae, sed vulgus 
quoque palam mosrere. Hist. i. 50. 

Vulgi audacia, aut pavor. 
Fortioribus remediis agendum : mhil m vulgo modicum : terrere? 
B*i paveant : ubi pertimuerint, impune contemni. Annal. i. 29. 
Quod audacid turbidum, vi coercendum. 
Augustus ; rerum potitus, ob magmtudinem populi, ac tarda 



#06 C. CORNELIl TACITI 

legum auxilia, sumsit h consularibus qui coerceret servitia, et quod 
civium audacia turbidum, nisi vim metuat. Annal. vi. 11. 

XIV. COLONIjE. 

Condendarum coloniarum optima primum ratio, 

Olim universae legiones deducebantur cum tribunis, et centu- 
rionibus, et suis cujusque ordinis militibus, ut consensu et caritate 
rempublicam efficerent. Annal. xiv. 27. 
Postea neglecta est. 

Deducebantur ignoti inter se, diversis manipulis, sine affectibus 
mutuis, quasi ex alio genere mortalium repente in unum collecti, 
numerus magis, quam colonia. Annal. xiv. 27- 
Qua inde secuta vitia. 

Veterani Tarentum et Antium adscripti, non tamen infrequentia; 
jocorum subvenere, dilapsis pluribus in provincias, in quibus 
stipendia expleverant. Neque conjugiis suscipiendis, neque alendis 
liberis sueti^ orbas sine posteris domos relinquebant. Annal. 
xiv. 27. 

Coloniis infensi hostes. 

Britanni sparsos per castella milites consectati, expugnatii 
praesidiis, ipsam coloniam invasere, ut sedem servitutis. Vit. 
Agric. xvi. 

Colonia Camulodunum valida veteranorum manu deducitur in 
agros captivos, subsidium adversus rebelles, et imbuendis sociis ad 
officialegum. Annal. xn. 32. 

XV. TRIBUTA, VECTIGALIA. 

Tributorum necessitas. 

Neque quies gentium, sine armis ; neque arma, sine stipendiis ; 
neque stipendia, sine tributis haberi queunt. Hist. IV. 74. 

Centesimair < rum venalium post bella civilia institutam depre- 
cante popiilo, edixit Tiberius militare serarium eo subsidio niti. 
Annai. i. 78. 



POUTICA. Z97 

lis provideat Princeps. 

Ne provincia* novis oneribus turbarentur, utque vetera sine 
avaritia aut crudelitate magistratuum tolerarent, providebat 
Tiberius. Corporum verbera, ademtiones bonorum aberant. 
Annal. iv. 6. 

Temperanda publicanorum cupidines, non tollenda vectigalia. 

Crebris populi flagitationibus immodestiam publicanorum 
arguentis, dubitavit Nero, an cuncta vectigalia omitti juberet, idque 
pulcherrimum donum generi mortalium daret. Sed impetum 
ejus, multum priiis laudata magnitudine animi, attinuere senatores, 
dissolutionem imperii docendo, si fructus, quibus respublica susti- 
neretur, deminuerentur. Quippe, sublatis portoriis, sequens, ut 
tributorum abolitio expostularetur. Plerasque vectigalium socie- 
tates a consulibus et tribunis plebis constitutas, acri etiam populi 
Romani tum libertate. Reliqua mox ita provisa, ut ratio quaestuum 
et necessitas erogationum inter se Gongruerent. Temperandas plane 
publicanorum cupidines, ne per tot annos sine querela tolerata, 
novis acerbitatibus adinvidiam verterent. Annal. xiii. 50. 
Parcimonia sit, ne gliscant scelera. 

JErarium si ambitione exhauserimus, per scelera supplendum 
erit. Annal. n. 38. 

Quibusdam populis non tributa, sed viri indicebantur. 

Batavi gloriabantur sibi non tributa, sed virtutem et viros 
indici: proximum id libertati. Hist. v. 25. 

Batavis manet honos, et antiquae societatis insigne : nam nec 
tributis contemnuntur, nec publicanus atterit : exemti oneribus 
et collationibus, et tantum in usum praeliorum sepositi, velut tela 
atque arma, bellis reservantur. De Morib. German. xxix. 
Equitum Romanorum societatibus agitabantur vectigalia. 

Frumenta, et pecunise vectigales, cetera publicorum fructuum, 
societatibus equitum Romanorum agitabaotur. Annal. iv. 6. 

XVI. PROVINCIARUM RECTORES. 

Provincia rector domum suam primum coerceat. 
Jidius Agricola «i se suisque orsus, primam domum suam coer^ 



C. CORNELII TACITI 

cuit; quod plerisque haud minus arduum est, quam provinciam 
regere: mhil per libertos servosque publicae rei. Vit. Agric. xix. 
Allenafama consulat. 
Rarissima moderatione maluit videri invenisse bonos, quam 
fecisse. Vit. Agric. vn. 

0{/iciis non peccaturos praponat. 
Officiis et administrationibus potius non peccaturos praponere, 
quam damnare, cum peccassent. Vit. Agric. xix. 
Vigil sit, ac cautus. 
Omnia scire, non omnia exsequi. Vit. Agvic. xix. 

Moderatus in poina. 
Parvis peccatis veniam, magnis severitatem commodare: nec 
pcena semper, sed saepius poenitentia contentus esse. Vit. Agric. 
xix. 

Intempestivis delictorum remediis abstineat. 
Felix intempestivis remediis delicla accendebat. Annal. xn. 54. 

Necfavorem captet, nec offendat. 
Plura saepe peccantur, dum demeremur, quam dum offendimus. 
Annal. xv. 21. 

In exigendis tributis aqualis. 
Frumen i et tributorum auctionem aequalitate munerum mollire, 
circumcisis, quae in quaestum reperta, ipso tributo gravius tolera- 
bantur. Vit. Agric. xix. 

Idem sit administrationis tenor. 
Initia magistratuum nostrorum meliora ferme, iinis inclinat. 
Annal. xv. 21. 

Nec necesse est ut emineat, sed par sit negotiis. 
Poppaeus Sabinus, modicus originis, Principum amicitia consu- 
latum ac triumphale decus adeptus ; maximisque provinciis per 
quatuor et viginti annds impositus, nullam ob eximiam artem, sed 
quod par negotiis, neque supra erat. Annal. vi. 39. 
In Agricoid egregium exemplar. 
Tempora curarum remissionumque divisa: ubi conventus ac 
judicia poscerent, gravis, intentus, severus, et saepius misericors : 
ubi officio satisfactum, nulla ultra potestatis persona, tristitiam, et 
anogantiam, et avaritiam exuerat ; nec illi, quod est rarissimum, 



POLITICA. 295 

aut facilitas auctoritatem, aut severitas amorem deminuit. Inte- 
gritatem atque abstinentiam in tantq viro referre, injuria virtutum 
fuerit. Vit. Agric. ix. 



XVII. MILITIA. 

Lectus olim miles, non emtus. 
Galbae vox pro republica. honesta, ipsi anceps, legi a se militem, 
non emi. Hist. i. 5. 

Voluntario militi non eadem virtus. 
Voluntarium militem non eadem virtute ac modestia agere: 
quia plerumque inopes ac vagi sponte militiam sumunt. AnnaL 
iv. 4. 

Non ex commendatione, sed optimus, probetur. 
Julius Agricola non studiis privatis, nec ex commendatione, aut 
precibus centurionum, milites adscire, sed optiinum quemque 
fidelissimum putare. Vit. Agric. xix. 

Aliter subvertitur militm decus. 
Sub Vitellio Principe, convulsum castrorum decus, viginti 
millibus h toto exercitu permixtis magis, quam electis. Hist. 
n.94. 

Cum milite abstinendum contumelia. 
Militi insolens contumeliaa anirnus, Hist. n. 8. 

Si juSta orat, ne contradicas. 
Preces erant, sed quibus contradici non posset. Hist. iv. 46. 

Ejus libidinem facilitate ne accendas. 
Flaccus multa concedendo nihil aliud effecerat, quam ut acriii* 
exposcerent, quae sciebant negatuium. EJist. iv. 19- 
Decora militis sedes, castra. 
Proprium esse militis decus, in castris : illam patriam, illos 
penates. Hist. iii. 84. 

Extra castra corrumpitur. 
Inter paganos corruptior miles. Hist. i. 53. 
Segnem ac desidem, et circo ac theatris corruptum militeiB 
increpabant. Hist, n. 21. 



300 C. CORNELII TACITI 

Emtis prccscrtim vacationibus depravatur. 
lacationes prastari centurionihus solitas gregarius miles^ ut 
tributum annuum pendebat. Quarta pars manipuli per commea- 
tus, aut in ipsis castris vaga, dum mercedem centurioni exsolveret, 
neque modutn oneris quisquam, neque genus qua;stus pensi habe- 
bat ; per latrocinia et raptus, aut servilibus ministeriis, militare 
otium redimebant. Tum locupletissimus quisque miles, labore 
ac sawitia fatigari, donec vacationem emeret : ubi sumtibus 
exhaustus, secordifi insuper elanguerat, inops pro locuplete, et 
iners pro strenuo, in manipulum redibat : ac rursus alius atque 
alius, eadem egestate ac licentia corrupti, ad seditionem et discor- 
dias, et ad extremum, bella civilia ruebant. Hist. 1. 46. 

Otho, ne vulgi largitione, centurionum animos averteret, ex 
fisco suo vacationes annuas exsoluturum promisit : rem haud dubie 
utilem, et a bonis postea Principibus, perpetuitate disciplinae firma- 
tam. Hist. i. 46. 

Pace longd mollescit. 
Syria transmotae legiones, pace longa segnes munia Romanorum 
a?gerrime tolerabant. Annal. xiii. 35. 

Satis constitit fuisse in eo exercitu veteranos, qui non stationem, 
non vigilias inissent; vallum fossamque quasi nova et mira vise- 
rent ; sine galeis, sine loricis, nitidi et quaestuosi, militia per oppida 
expleta. Annal. xiii. 35. 

Tum pronus est ad discordias. 
Quantum hebes ad sustinendum laborem miles, tanto ad discor- 
dias promtior. Ilist. n.99- 

Et hoste ipso difficiHor. 
Corbuloni plus molis adversus ignaviam militum, quam contra 
perfidiain hostium erat. Annal. xiii. 35. 

Ducis exemplo et severitate emendatur. 
Corhulo, dimissis quibus scnecta, aut valetudo adversa erat, 
supplementum petivit. Et habiti per Galatiam ac Cappadociam 
delectus. Adjectaque ex Germania legio cum equitibus alariis et 
peditatu cohortiiim : retentusque omnis exercitus sub pellibus, 
quamvis hyeme sava adto ut obducta glacie, nisi effossa, humus 
tentoriis locum non pr&beret. Ambusti multorum artus vi frigori», 



POLITICA. 301 

et quidam inter excubias exanimati sunt. Annotatusque miles, qui 
fascem lignorutn gestabat, ita pra-riguisse manus ut oneri adha> 
rentes, truncis brachiis deciderent. Ipse cultu levi, capite intecto, 
iii agmine, in laboribus, frequens adesse : laudem strenuis, sola- 
tium invalidis, exemplum omnibus ostendere. Dehinc quia duri- 
tiam coeli militireque multi abnuebant, deserebantque, remedium 
severitate quaesitum est. Nec enim, ut in aliis exercitibus, prinmm 
alterumque delictum venia prosequebatur, sed qui signa reliquerat, 
statim capite poenas luebat. Idque usu salubre, et misericordia 
melius apparuit : quippe pauciores illa castra deseruere, qu&m ea 
in quibus ignoscebatur. Annal. xiii. 35. 

Divide exercitus, ne corrumpantur. 
Longis spatiis discreti exercitus, quod saluberrimum est ad 
eontinendam militarem fidem, nec vitiis, nec viribus miscebantur. 
Hist. i. 9. 

Qui infringit virtutem exercitus, perfdicc suspectus est. 
Perfidiam meditanti, infringere exercitiis virtutem inter artes 
trat. Hist. n. 99- 

Nec difficilis corrumpi miles. • 
Piso largitione, ambitu, infimos manipularium juvando, cum 
veteres centuriones, severos tribunos demoveret, locaque eorum 
clientibus suis, vel deterrimo cuique attribueret, desidiam in castris, 
licentiam in urbibus, vagum ac lascivientem per agros militem sine- 
ret, eo usque corruptionis provectus est, ut sermone vulgi, parens 
legionum haberetur. Annal. n. 55. 

Decumato quoque exercitu, restituitur virtus. 
Qohors Roma?ia in Africd coram Tacfarinate terga dederat. 
L. Apronius magis dedecore suorum, quam gloria hostis anxius, 
raro ea tempestate, et e vetere memoria facinore, decumum 
quemque ignominiosae cohortis sorte ductos, fusti necat. Tantum- 
que severitate profectum, ut vexillum veteranorum non ainplius 
quingenti numero easdem Tacfarinatis copias fuderint. Annal. 
III. 21. 

Cum decumatur exercitus, etiam strenui sortiuntur. 
Nam et ex fuso exercitu, cum decimus quisque fusti feritur, 
etiam strenui sortiuntur. Annal. xiv, 44. 



302 C. CORNELII TACITI 

Seeeritafem Icgis excusat utilitas publica. 

Habet aliquid ex iniquo omne magnum exemplum, quod conlfa 
singulos, utilitate publica rependitur. Annal. xiv. 44. 
Militum obsequio res militaris continetur. 

Imus ad bellum. Num omnes nuntios palam audiri, omnia 
consilia cunctis praesentibus tractari, ratio rerum, aut occasionum 
velocitas patitur? Tam nescire quaedam milites, quam scire oportet, 
Ita se ducum auctoritas, sic rigor disciplinae habet, ut multa etiam 
centuriones tribunosque tantum juberi expediat. Si, ubi jubeantur, 
quaercre singulis liceat ; pereunte obsequio, etiam imperium inter- 
cidit. Hist. i. 83. 

Parenclo potias, commilitones, quam imperia ducum sciscitando, 
res militares continentur : et fortissimus in ipso discrimine exer- 
citus est, qui ante discrimen quietissimus. Vobis arma et aninms 
sit : mihi consilium, et virtutis vestrze regimen relinquite. Hist. 

1.84. 

Sine obsequio ne prodest quidem virtus. 

Obsequium et parendi amor solum partibus Othonianis defuit, 
cum virtutis haud pceniteret. Hist. n. 19- 

Militum vitia. 

Miles periculi, quam morse patientior. Quippe ingrata, quae 
tuta ; ex temeritate spes : omnesque caedes, et vulnera, et sanguis 
aviditate praedas pensabantur. Hist. iii. 26. 

Ignavissimus quisque, et, ut res docuit, in periculo non ausurus, 
nimii verbis, linguae feroces. Hist. i. 35. 

111: modo cauti ac sapientes^ promti post eventum ac magniloqua 
rrant. Vit. Asmc. xxvn. 



XVIII. DUX. 

QuccpropricB sint ducis artesi 
Ratio et consilium, propriae ducis artes. Hist. iii. 20. 
Divisa inter exercitum ducesque munia : militibus cupidinem 
pugnandi convenire ; duces providendo, consultando, cunctatione 
«epius, quam temeritate, prodesse. Hist. iii. 20. 



POLITICA. 303 

Militum favorem, sed per bonas artes, quarat. 
Milituin favorem, ut largitione et ambltione male adquiri, iU 
per bonas artes haud spernendum. Hist. i. 17. 
Nec nocet tempestiva severitas. 
Ferunt militem, quia vallum non accinctus, atque alium, quia 
pugione tantum accinctus foderet, d Corbulone morte punitos; 
quae nimia, et incertum an falso jacta, originem tamen e severitate 
ducis traxere; intentumque et magnis delictis inexorabilem scias, 
cui tantum asperitatis etiam adversus levia credebatur. Annai. 
xi. 18. 

Ducem dedecet socordia. 
Silvanus socors bello. et dies rerum belloterens. Hist. iii. 30. 

Exitiosa est avaritia. 
Valens, ob lucra et qudestus infamis, eoque alieme etiam culpae 
tlissimulator. Hist,n. 56. 

Quce cunctatione peccavit 3 corrigat virtute. 
Si cunctatione deliqui, virtute corrigam. Annal. xv. 2. 

Sifacundia non adsit, suppleat auctoritas. 
Corbulo magna auctoritate, quae viro militari pro facundia erat. 
Annal. xv. 26. 

Consulat, ut valeat. 
Omnia inconsulti impetus coepta, initiis valida, spatio langues- 
eunt. Hist. m. 58. 

Ne nimis consulat. 
Fabius Valens, inutili cunctatione, agendi tempora consultando 
eonsumsit : mox utrumque consilium aspernatus, quod inter anci- 
pitia deterrimum est, dum media sequitur, nec ausus est satis, nec 
providit. Hist. in.40. 

At constans sit in consiliis. 

Eludi Parthus tractu belli poterat, si Paeto aut in suis, aut in 

alienis consiliis constantia fuisset. Verum ubi a viris militaribus 

adversus urgentes casus firmatus erat, rursus, ne alienae sententiae 

indigus videretur, in diversa ac deteriora transibat. Annal. xv. 10, 

Ne sit vanus et pervicax. 

Lago, ignarus militarium animorum, consiliique quamvis egregiij 



504, C. CORNELII TACITI 

quod non ipse afFerret, inimicus, et adversus peritos pervicax. Hist. 
1.26. 

Consiiia exploret. 
Paucis decus publicum curae : plures tuta disserunt. AnnaL 
xn. 48. 

Periculo exploraniur. 
Consilium ab omnibus datum est, periculum pauci sumsere. 
Hist. iii. 69. 

Nocet consiliis aulce distantia. 
Ex distantibus terrarum spatiis, consilia post res adferebantur. 
Hist. iii. 8. 

Nocoit simultates. 
Julius Classicianus, Suetonio discors, bonum publicum privati* 
simultatibus impediebat. Annal. xiv. 38. 
Nocent adflicta, res. 
In metu consilia prudentium, et vulgi rumor, juxtd audiuntur. 
Hist. iii. 58. 

Quod in perditis rebus accidit, omnes praecipere, nemo exsequi. 
Hist. iii. 73. 

Cuncta metu extollentes, facili credulitate eorum, qui eadem 
pavebant. Annal. xv. 11. 

Ut evenit in consiliis infelicibus, optima videbantur," quorum 
tempus effugerat. Hist. i. 39- 

Adjiictis rebus cito succurrendum. 
Vitellius, fractis apud Cremonam rebus, nuntios cladis occultans 
stult& dissimulatione remedia potius malorum, quam mala, differe. 
bat. Quippe confitenti consultantique supererant spes viresque 
cum e contrario laeta omnia fmgeret, falsis ingravescebat. Hist 
iii. 54. 

Duci infensa semper, adversa. 

Iniquissima hasc bellorum conditio est : prospera omnes sib 

vindicant, adversa uni imputantur. Vit. Agric. xxvii. 

Infensa s<?pc et prospera. 

Militaris glorias cupido, ingrata temporibus, quibus sinistra erg; 



POLITICA. 305 

eminentes interpretatio, nec minus periculum ex magna, fama, 
quam ex mala. Vit. Agric. v. 

Sunt quoque ducibus sua vitia. 

liebus secundis etiam egregios duces insolescere. Hist. II. 7« 
Non tamen culpanda in duce inania. 

Corbulo omnium ora in se verterat, corpore ingens, verbis 
magnificus, et super experientiam sapientiamque, etiam specie 
inanium validus. Annal. xiii. 8. 

Studia militum in Caecinam inclinabant; super benignitatem 
animi qua promtior habebatur, etiam vigore aetatis, proceritate 
corporis, et quodam inani favore. Hist. n. 30. 
At odiosa estjactantia. 

Antonius, nimius commemorandis quae meruisset, alios ut 
imbelles increpat. Unde paulatim levior viliorque haberi. Hist. 
iv. 80. 

Odiosior, etflagitii reus, qui publica ruina sua dedecora operit, 

Cascina decora juventa, corpore ingens, animi immodicus, cito 
sermone, erecto incessu, studia militum inlexerat. Hunc juvenem 
Galba quaBstorem in Baetica, impigre in partes suas transgressum 
legioni praeposuit : mox compertum pecuniam publicam avertisse, 
ut peculatorem flagitari jussit. Caecina aegre passus, miscere 
cuncta, et privata vulnera, reipublicae malis operire statuit. Hist. 
1.53. 

Lucilius Bassus Ravennati simul ac Misenensi classibus a 
Vitellio praepositus, quod non statim praefecturam praetorii adeptus 
foret, iniquam iracundiam flagitiosa perfidia ulciscebatur. Hist. 
II. 100. 

Tantiflagitii causce. 

Nobis super insitam levitatem, et prodito Galba mox vilem 
fidem, aemulatione etiam invidiaque, ne ab aliis apud Vitellium 
anteirentur, pervertisse ipsum Vitellium videntur. Hist. n. 100. 
Varia ducum ingenia. 

Suetonius Paullinus diligens ac moderatus dux, cunctator natura, 
et cui cauta potius consilia cum ratione, quam prospera ex casti 
placerent. Vit. Agric. v. Hist. n, 25, 

vol. v, 17 



306 C. CORNELII TACITI 

Germanicus, optimi ducis imago. Suorum animos explorat. 

Nocte coepta, egressus augurali, per occulta et vigilibus ignara, 
comite' uno, contectus humeros ferinft pelle, adit castrorum vias, 
adsistit tabernaculis, fruiturque fama sui : cum hic nobilitatem 
ducis, decorein alius, plurimi patientiam, comitatem, per seria, per 
jocos eumdem aniinum laudibus ferrent : reddendamque gratiam in 
acie faterentur. Annal. n. 13. 

Cuncta hostium noverat. 

Nihil ex iis Ceesari incognitum : consilia, locos, promta, occulta 
noverat, astusque hostium in perniciem ipsis vertebat. Annal. 
n.20. 

Ardua sibi, leviora aliis seponebat. 

Quod arduum sibi; cetera legatis permisit. Annal. n. 20. 
Eo extincto, dolor. 

Indoluere exterae nationes regesque ; tanta illi comitas in socios, 
mansuetudo in hostes; visuque et auditu juxta venerabilis, cum 
magnitudinem et gravitatem summae fortuna^ retineret, invidiam et 
adrogantiam effugerat. Funus sine imaginibus et pompa, per 
laudes, et memoriam virtutum ejus celebre fuit. Et erant qui 
formam, aetatem, genus mortis, ob propinquitatem etiam locorum, 
in quibus interiit, Magni Alexandri fatis adaequarent. Nam 
utrumque corpore decoro, genere insigni, haud multum triginta 
annos egressum, suorum insidiis externas inter gentes occidisse; 
sed hunc mitem erga amicos, modicum voluptatum, uno matri- 
monio, certis liberis egisse : neque minus praeliatorem, etiamsi 
temeritas abfuerit, praepeditusque sit perculsas tot victoriis Germa- 
nias servitio premere : quod si solus arbiter rerum, si jure et 
nomine regio fuisset, tanto promtius adsecuturum gloriam militiaa, 
quantum clementia, temperantia, ceteris bonis artibus praestitisset. 
Annal. n.72.73. 

XIX. PAX. 

Bonis artibus indiget. 
In turbas ac discordias pessimo cuique plurima vis : pax et quies 
bonis artibus indigent. Hist. iv. 1. 



POLITICA. 307 

Eam curet Princeps. 
JEquitate, quam sanguine, causa, quam armis, retinere parta 
majoribus malueram. Annal. xv. 2. 

Firmet sdpientid. 
Laetiore Tiberio, quia pacem sapientia firmaverat, quam si 
bellum per acies confecisset. Annal. n. 64. 

Ilonesta sit. 
Consuluit inter primores civitatis Nero, bellum anceps, an pax 
inhonesta placeret. Nec dubitatum de bello. Annal. xv. 25. 
Miserd pace potius est bellum. 
Miseram pacem vel bello bene mutari. Annal. III. 44. 
Miseram servitutem falso pacem vocari. Hist. iv. 17. 
Intuta, quae indecora. Hist. i. 33. 

Ex nimid pace periculum. 
Cherusci nimiam ac marcentem diu pacem illacessiti nutrierunt : 
idque jucundius, quam tutius fuit : quia inter impotentes et validos 
falso quiescas : ubi manu agitur, modestia ac probitas nomina 
fe uperioris sunt. De Morib. German. xxxvi. 
Ex praliis pax et securitas* 
Langobardos paucitas nobilitat, qu6d plurimis ac valentissimis 
nationibus cincti, non per obsequium, sed praeliis et periclitando 
tuti sunt. De Morib. German. xl. 

Edfranguntur militares animi ; corrumpitur disciplina. 
Bello Othoniano motae Urbis curae : nullus ordo metu, aut 
periculo vacuus : primores senatus aetate invalidi, et longa pace 
desides ; segnis et oblita bellorum nobilitas ; ignarus militiae eques ; 
quanto magis occultare et abdere pavorem nitebantur, manifestius 
pavidi. Nec deerant e contrario, qui ambitione stolida, conspicua 
arma, insignes equos, quidam luxuriosos apparatus conviviorum et 
irritamenta libidinum ut instrumenta belli, mercarentur. Hist. 
1.88. 

Invisa est nobiUtati. 
Cui in pace durius est servitium. Annal. xi. 10. 

Nec industriam exerit. 
Militares artes per otium ignotae ; industriosque et ignavos pax 
in aequo tenet. Annal. xn. }2, 



30S C. CORNELII TACITI 

XX. BELLUM. 

Pracipucz bellorum caus<c. 
Opes. 
Maximum discrimen, pencs quos aurum et opes, praecipua? 
bellorum causae. Hist. iv. 74. 

Regum gloria. 
Sua retinere, privatae domus : de aiienis certare, regiam laudem 
esse. Annal. xv. 1. 

Vis. 
Id in summa fortuna aequius, quod validius. Annal. xv. 1. 

Morum diversitas. 
Ex diversitate morum crebra bella. Hist. v. 12. 

Bellorum necessitas. 
Non ignavia, magna imperia contineri : virorum armorumque 
faciendum certamen. Annal. xv. 1. 

Alii bellum sumunt, alii gerunt. 
Sumi bellum etiam ab ignavis, strenuissimi cujusque periculo 
geri. Hist. iv. 69. 

Quomodo exploranda belli consilia. 
Omnes, qui magnarum rerum consilia suscipiunt, sestimare 
debent, an, quod inchoatur_, reipublicae utile, ipsis gloriosum, aut 
promtum efFe&tu, aut certe non arduum sit. Simul ipse, qui 
suadet, considerandus est, adjiciat ne consilio periculum suum : et, 
si fortuna cceptis adfuerit, cui summum decus adquiratur. Hist. 
ii. 76. 

Initia in bellis multum valent. 
Ut initia belli provenissent, famam in cetera fore. Hist. II. 20. 

Bella tczdio moraque scepe corrupta. 
Multa bella impetu valida, per taedia et moras cvanuisse. Hist. 
11.32. 

Pecunid quoque corrumpuntur. 
Neminem adeo in arma promtum, ut non idem pretium quietis, 
quam periculi malit. Hist. iv. 76. 

Sczpe in trahendo bello magna laus. 
Corbulo Iegiones duas cum Verulano Severo et Vettio Bolano 



POLITICA. 309 

subsidium Tigrani mittit, occulto praecepto, compositius cuncta, 
quam festinantius agerent: quippe bellum habere, quam gerere, 
malebat. Annal. xv. 3. 

Insidiis uiitur Corbulo. 
Nec irritee, aut degeneres insidiae fuere adversus transfugam et 
violatorem fidei. Annal. xi. 19- 

Concordict agendum. 
Commune periculum concordia propulsandum. Vit. Agric. 

XXIX. 

Rebus turbatis, malum extremum discordia. Annal. iv. 49» 

Summa sit annona cura. 
Exercitum sine copiis retineri non posse. Hist. n. 32. 

Bellorum egregius Jinis. 
Bellorum egregios fines, quoties ignoscendo transigatur. Annal. 
xii. 19. 

Ita majoribus placitum, quanta pervicacia inhostem, tanta bene- 
ficentia adversus supplices utendum : nam triumphos populis 
regnisque integris adquiri. Annal. xn. 20. 

XXI. VICTORIA. 

Magnifica sine civium sanguine. 
Ingens victoriae decus citra Romanum sanguine bellanti. Vit. 
Agric. xxxv. 

Provinciarum sanguine quasita. 
Provinciarum sanguine provincias vinci. Hist. iv. 17. 

Imperiosa est. 
Victoriae rationem non reddi. Hist. iv. 14. 

Omnia ei prona. 
Omnia prona victoribus. Hist. m. 64. 

Ne gliscat tamen temeritas. 
Quod inconditam nuper Valentini manum contra spem suam 
I fuderint, alimentum illis ducique temeritatis. Hist. iv. 76. 
Diffidat, et victos caveat. 
Victos et victores numquam solida pace coalescere. Hist. n. 7. 



310 C. CORNELII TACITI 

Haud facilt continentur victi. 
Metus et terror, infirma vincula caritatis : qua? ubi removeris, 
qui timere desierint, odisse incipient. Vit. Agric. xxxn. 
Animosa etiam est clades. 
PIus impetfis, majorem constantiam penes miseros esse. Vit. 
Agric. xv. 

Unde victis spes ? 
Unicum victis in consensu levamentum. Hist. n. 84. 

Ex discordid pericu/um. 
Res adversae discorruam peperere. Hist. iv. 37. 
Quandb occurrendum discrimini ? 
Si cadere necesse sit, occurrendurn discrimini. Hist. i. 33. 

Fortiter cadentibus laus est. 
Vitelliani, quamquam numero fatoque dispares, inquietare victo- 
riam, morari pacem, domos arasque cruore foedare. Multi semi- 
animes super turres et propugnacula moemum exspiravere. Convul- 
sis portis, reliquus giobus obtulit se victoribus ; et cecidere omnes 
contrariis vulneribus, versi in hostem : ea cura etiam morientibus 
decori exitus fuit. Hist. iii. 84. 

Inest et victis sua majestas, 
Agmen legionum intra Bovillas stetit. Nec cunctatus est Vitel- 
lius seque et cohortes arbitrio victoris permittere. Et miles infelicia 
arma, haud minus ira, quam metu abjecit. Longus deditorum 
ordo, septus armatis, per Urbem incessit : nemo supplici vultu, 
sed tristes et truces, et adversum plausus ac lasciviam insultantis 
vulgi immobiles. Paucos erumpere ausos, circumjecti pressere : 
ceteri in custodiam Conditi. Nihil quisquam locutus indignum, et 
quamquam inter adversa, salva virtutis fama. Hist. iv. 2. 
Temperare victoria summa laus est etfelicitas. 
Rem Romanam huc satietate gloriae provectam, ut externis 
.quoque gentibus quietem velit. Annal. xn. n. 

XXII. SEDITIONES. 

Seditionum causa. 
Cupiditas vel odium multos exercitus in discordiam egere, 
Hist. i. 83. 



POLITICA. 311 

Parva scepe initia. 
Parvo initio, unde nihil timebatur, orta seditio, prope Urbi 
excidio fuit. Hist. i. 807 

Etiam ludicra. 
Orta seditio, ludicro initio. Hist. n. 68. 

E periculo incitamentum. 
In ejusmodi consiliis periculosius est deprehendi, qu&m audere. 
Vit. Agric. xv. 

Principiis obsta. 
\ Modicis remediis, primos motus considere. Annal. xiv. 6U 

Glisce consiliis. 
Incipiens adhuc et nondum adulta seditio, melioribus consiliis 
flectitur. Hist. i. 31. 

Paucorum pana utilis. 
Non aliud gliscentis discordiae remedium, quam si unus alterve 
maxime promti subvertantur. Annal. iv. 17. 

Carptim etiam et singulos punirejuvat. 
Quibus aetas et justa stipendia, dimissi cum honore, alii ob 
culpam, sed carptim ac singuli : quo tutissimo remedio consensus 
multitudinis extenuatur. Hist. iv. 46. 

In seditionibus difficilis prima vox» 
Quod in re tali difficillimum est, prima vox, dum animo spes, 
timor, ratio, casus obversantur. Hist. n. 80. 
Ubi erupit, fervet. 
Plurimum valet prima indignatio. Hist. i. 33. 

Omnium deinde impetus. 
Quod in seditionibus accidit, unde plures erant, omnes fuere. 
Hist. i. 56. 

Exemplo vigent. 
Legiones, solemni Kalendarum Januariarum sacramento pro 
Galba adactae multa cunctatione, et raris primorum ordinum 
vocibus : ceteri silentio, proximi cujusque audaciam expectantes ; 
insita "mortalibus natura, proper^ sequi, quae piget inchoare. 
Hist. i. 55. 

Tunc periculum ex singulis. 
Fluxam per discordias militum fidem, et periculum ex singulis. 



312 C. CORNELII TACITI 

Quid cnini profuturas cohortes alasque, si unus alterque praesenti 
faciuore ex diverso praemium petat? — Facilius universos impelli, 
quam singulos vitari. Hist. II. 75. 

XXIIL BELLA CIVILIA. 

Quibus artibus gerantnr. 
Arma civilia neque parari possunt, neque haberi per bonas 
artes. Annal. i. *). 

Iis obnoxia nova imperia. 
Opportunos magnis conatibus transitus rerum. Hist. I. 21. 

Ea aversantur optimi, sectantur pessimi. 
Optimus quisque remedium praesentis licentiae poscit ; vulgus 
seditionibus et ambitioso imperio laetum, per turbas et raptus faci- 
lius ad civile bellum trahitur. Hist. l. 83. 

Sapientibus quietis et reipublicae cura ; levissimus quisque, et 
futuri improvidus spe vana tumens. Multi adflicta fide in pace, ac 
turbatis rebus alacres, et per incerta tutissimi. Hist. 1. 88. 

Egestate ac licentia corrupti, ad seditiones et discordias, et ad 
extremum, bella civilia ruebant. Hist i. 47« 

Mobilissimum quemque ingenio, aut pecuniae indigum, et in 
novas cupiditates praecipitem alliciendo. Hist. i. 24. 
Accenduntur facilius, quam temperantur. 
Duces partium, accendendo civili bello acres, temperandae victoriae 
impares : quippe in turbas et discordias pessimo cuique plurima 
vis : pax et quies bonis artibus indigent. Hist iv. 1. 
In iis multa militis licentia. 
Civilibus bellis plus militibus, quam ducibus, licere. Hist. 
11.29. 

Magna pecuniarum vis. 
Pecunias esse belli civilis nervos. Hist. n. 84. 
Immensam pecuniam inter civiles discordias ferro validiorem. 
Hist. ii. 32. 

Valet primilm fortuna. 
Initia bellorum civilium fortuna? permittenda ; victoriam consiliis 
et ratione perficj. Hist. m. 60. 



POLITICA. 313 

Valet quoque temeritas. 
Nec cunctatione opus, ubi perniciosior sit quies, quam temeritas. 
Hist. i. 21. 

Magnum et fama pondus. 
Mucianus cum expedita manu, socium magis imperii, quam 
ministrum agens, uon lento itinere, ne cunctari videretur, neque 
tamen properans, gliscere famam ipso spatio sinebat : gnarus modi- 
cas vires sibi, et majora credi de absentibus. Hist. n. 83. 
Non ita difficilis consensus. 
Facilior inter malos consensus ad bellum, quam in pace ad 
concordiam. Hist. i. 54. 

Bellis cimlibus resohitur scveritas disciplina. 
Seyeritatem disciplinae, in pace inexorabilem, discordiae civium 
resolvunt, paratis utrimque corruptoribus, et perfidia impunita. 
Hirt. 1.51. 

XXIV. FORTUNA. 

Instabilis est fortuna. 
Magna documenta instabilis fortunae, sundmaque et ima miscentis. 
Hist. iv. 47. 

Fortuna, diffide. 
Quanto plura recentium, seu veterum revolvo, tanto ludibria 
rerum mortalium cunctis in negotiis obversantur. Annal. iii. 18. 

Cuncta mortalium incerta, quantoque plus adeptus foret, tanto 
se magis in lubrico dictitabat Tiberius. Annal. i. 72. 
Magnafortuna multum periclitatur. 
Magnae fortunae pericula. Annal. iv. 13. 

Minus, fortuna mediocris. 
Ex mediocritate fortunae, pauciora pericula sunt. Annal. 
xiv. 60. 

Multi fortunam festinatione corrumpunt. 
Brutidium, artibus honestis copiosum, et, si rectum iter pergeret, 
ad clarissima quaeque iturum, festinatio exstimulabat, dum aequales, 
dein superiores, postremo suasmet ipse spes anteire parat : quod 
multos etiam bonos pessum dedit, qui, spretis quae tarda cum 
securitate, praematura vel cum exitio properant. Annal. m. 66. 



3U C. CORNELn TACITr 

Quibusdam loco virtutum est. 
Quibusdam fortuna pro virtutibus fuit. Hist. II. 82 

Malc parta, sape in perniciem vertit. 
Lseta ad praesens male parta, mox in perniciem vertere. Hist. 
iii. 6. 

Quo quis cdtiora cupit, eo magis perkUtatur. 
Esse privatis cogitationibus regressum ; et prout velint, plus 
minusve sumi ex fortuna : imperium cupientibus, nihil medium 
inter summa et praecipitia. Hist. n. 74. 

Vel deliberare, crimen est. 
Qui deliberant, desciverunt. Hist. n. 77. 

ADVERS^ RES. 

Molliunt anhnos. 
Sunt molles in calamitate mortalium animi. Annal. iv. 68. 

Mentem iurbant. 
Res adversae consilium adimunt. Annal. xi. 32. 

Solitudinem faciunt. 
Prosperis Vitellii rebus certaturi ad obsequium, adversam ejus 
fortunam ex aequo detrectabant. Hist. n. 97. 
Plerumque sunt intutcc. 
Fcrme intuta sunt adversa. Annal. xn. 36. 

Loquaccs snnt. 
Mcesta, ubi scmel prorupere, difiicilius reticentur. Annal. 
iv. 69- 

Constanter su.nt ferenda. 
Majore animo tolerari adversa, quam relinqui : fortes et strenuos, 
etiam contra fortunam, insistere spei : timidos et ignavos ad despe- 
rationem formidine properare. Hist. n. 46. 

Levantur prioris fortuna memoria. 
Laeta aliqua viderant, et praesentem saevitiam melioris olim 
fortunae recordatione allevabant. Annal. xiv. 63. 

Nimius honos inter secunda, rebus adversis in solatium cessit. 
Hist.ii. 59. 

Qorruptce oraculorum interpretationibus. 
Vulgus, more humanae cupidinis, sibi tantam fatorum magnitudi- 



POLITICA. 315 

nem interpretati, ne adversis quidem ad vera mutabantur. Hist. 

v. 13. 

SECUNDiE RES. 

Est et secundis rebus discrimen. 
Adversas res expertus, cum maxime discam ne secundas quidem 
minus discriminis habere. Hist. i. 29*. 

Explorant animos. 
Secunda? res acrioribus stimulis animos explorant : quia miseriae 
tolerantur, felicitate corrumpimur. Hist. i. 15. 
Felicitas in socordiam vertit. Vit. Agric. xxxi. 

Non e fortuna, sed ex usufortuna, felicitas aut miseria. 
Multos, qui conrlictari adversis videantur, beatos ; ac plerosque, 
quamquam magnas per opes, miserrimos : si illi gravem fortunam 
constanter tolerent, hi prospera inconsulte utantur. Annal. vi. 22. 
In brevi fortuna difficilis modus. 
Difficilius est temperare felicitati, qua te non putes diu usurum. 
Hist. ii. 47. 

Recens fortuna invidia obnoxia, ni sit modesta. 
Insita mortalibus natura recentem aliorum felicitatem aegris 
oculis introspicere, modumque fortuna? a nullis magis exigere, 
quam quos in aequo videre. Hist. n. 20. 



XXV. FAMA. 

Virtutem alit. 

Optumos mortalium altissima cupere. Annal. iv. 38. 
Contemtu famae contemni virtutes. Annal. iv. 38. 

In novis caiptis valida. 
Magna motae rei fama plurimum in novis cceptis valet. Annal. 
xv. 59- 

Fama in novis cceptis validissima. Annal. xin. 8. 

Negatis konoribus crescit. 
Negatus honor gloriam intendit. Annal. iv. 26. 



316 C. CORNELII TACITI 

PrasfulgebantCassius atque Brutus, eo ipso quod effigies eonuii 
non visebantur. Annal. m. 76. 

Nocet magnitudine. 
Magnitudo fama? exitio erat. Annal. iii. 55. 

Penes posteritatem fama arbitrium. 
Suum cuique decus posteritas rependit. Annal. iv. 35. 

Ex ignoto fama. 
Omne ignotum pro magnifico est. Vit. Agric. xxx. 
Ut quis ex longinquo revenerat, miracula narrabant. Annal. 
ii. 24. 

Crescit absentid. 
Majora credi de absentibus. Hist. n. 83. 

Inaniafama despicienda. 
Neque suspiciones imbecillas, aut inania famae pertimescenda. 
Annal. u. 76. 

Nec de rumoribus curandum. 
Non ex rumore statuendum. Annal. m. 69- 
Relinquendum rumoribus tempus quo senescant. Annal. n. 77« 
Nec obstitit faisis Tiberius, donec tempore et spatio vanescerent. 
Annal. II. 82. 

Veritas visu et mora, falsa festinatione et incertis valescunt. 
Annal. n. 39- 

Rumorum mendacia. 
Vagus primum et incertus rumor, mox ut in magnis mendaciis, 
interfuisse se quidam, et vidisse affirmabant, credula fama inter 
gaudentes et incuriosos. Hist. i. 34. 

Airox est fama erga mortes Principum. 
Atrociore semper fama erga dominantium exitus. Annal. iv. 2. 

Quomodo gliscant vetita. 
Occultis primum sermombus vetita crebrescunt, mox vago 
sermone apud imperitissimi cujusque aures, aut rursum apud turbi- 
dos, eoque nova cupientes. Annal. n. 39- 

Ni cautt coercueris, valescent. 
Prohibiti per civitatem sermones, eoque plures : ac si liceret, 
vera narraturi, quia vetabantur, atrociora vulgaverant. Hist. 
iii. 54. 



i',i 



POLITICA. 317 

Vagis per Urbem militibus, qui sermones populi coercerent ; id 
praecipuum alimentum fama3 erat. Hist. n. 96. 
Secreto quoque crescit fama. 

Circumsteterat palatium publica expectatio magni secreti impa- 
tiens, et male coercitam famam supprimentes augebant. Hist. 

i. 17. 

Nocte etiam prcevalet. 
Juvit credulitatem nox, et promtior inter tenebras adflrmatio. 
Annal. n. 82. 

Cuncta exaggerat. 
Cuncta, ut mos famae, in majus credita. Annal. iii. 44. 
Ex longinquo aucta in deterius adferebantur. Annal. n. 82. 

Pessimus, quifamd mald lcetatur. 
Trionis ingenium, avidum famae malae. Annal. n. 28. 

XXVI. MORES. 

Magna vis in bonis moribus. 
Plus ibi {apud Germanos) boni mores valent, quam alibi bonie 
leges. De Morib. German. xix. 

Ut temporum, sunt et morum vices. 
Rebus cunctis inest quidam velut orbis, ut quemadmodum 
temporum vices, ita morum vertantur. Annal. m. 55. 
Versd republicd f versi J&omce mores. 
Verso civitatis statu, nihil usquam prisci et integri moris. 
Annal. i. 4. 

Sua tamen cuique cztati laus. 
Non tamen adeo virtutum sterile seculam, ut non et bona exem- 
pla prodiderit. Hist. i. 2. 

Nec omnia apud priores meliora, sed nostra quoque aetas multa 
laudis et artium imitanda posteris tulit. Annal. m. 55. 

iEquitate Deum erga bona malaque documenta. Annal. 
xvi. 33. 

Perditis moribus, ridentur vitia. 
Apud Germanos, nemo vitia ridet : nec corrumpere et corrumpi. 
seculum vocatur. De Morib, German. xix. 



318 C. CORNELII TACITl 

Prava Jiacexempla durant. 
Diutiiis durant exempla, quam mores. Hist. IV. 42. 

Lucm hanc maximt invexere Neroniana tempora. 
Abolitos paulatim patrios mores, funditus everti per accitarn 
lasciviam, ut quod usquam corrumpi et corrumpere queat, in Urbe 
visatur, degeneretque studiis externis juventus, gymnasia et otia, et 
turpes amores exercendo, Principe et senatu auctoribus : qui non 
modo licentiam vitiis permiserint, sed vim adhibeant. AnnaL 
xiv. 20. 

Sint potius ex Jionesto certamina. 
Maneant ex honesto certamina. Annal. m. 55. 

XXVII. LUXUS. 

Ex opibus rebusque secundis luxus. 

Opes, et rerum secundarum luxus. Hist. iii. 45. 
Est eruditus quidam luxus. 

C. Petronio dies per sorrmum, nox officiis et oblectamentis 
vitae transigebatur. Utque alios industria, ita hunc ignavia ad 
famam protulerat, habebaturque non ganeo et profligator, ut pleri- 
que sua haurientium, sed erudito luxu. Ac dicta factaque ejus 
quanto solutiora, et quamdam sui negligentiam praeferentia, tanto 
gratius in speciem simplicitatis accipiebantur. Proconsul tamen 
Bithyniae, et mox consul, vigentem se ac parem negotiis ostendit : 
dein revolutus ad vitia, seu vitiorum imitationem, inter paucos 
familiarium Neroni adsumtus est, elegantiaa arbiter, dum nihil 
amoenum et molle affluentia putat, nisi quod ei Petronius approba- 
visset. Unde invidia Tigellini, quasi adversus aemulum, et scienti& 
voluptatum potiorem. Annal. xvi. 18. 

Pudendus quoque est luxus. 

Vitellius curis luxum obtendebat : non parare arma, non allo- 
quio exercitioque militem firmare ; non in ore vulgi agere : sed 
umbraculis hortorum abditus, ut ignava animalia, quibus si cibum 
suggeras, jacent torpentque, praiterita^ instantia, futura pari obli- 
vione dimiserat. Atque illum, in nemore Aricino desidem et 
marcentem, proditio Lucilii Bassi, ac defectio classis Ravennatis 
perculit. Hist. m. 36. 



POLITICA. 319 

Ex luxu torpor. 
Scevino dissoluta luxu mens, et proinde vita somno languida. 

Annal. xv. 49- 

Ccecinee ambitio vetus, torpor recens, nimia fortunee indulgentia 
soluti in luxum. Hist. n. 99- 

Quibus rationibus tueatur se luxus. 
Auctu imperii adolevisse etiam privatas opes ; idque non novum, 
sed £ vetustissimis moribus. Aliam apud Fabricios, aliam apud 
Scipiones pecuniam ; et cuncta ad rempublicam referri : qua tenui, 
angustas civium domos ; postquam eo magnificentia? venerit, 
gliscere singulos. Neque in familia et argento, qua^que ad usum 
parentur, nimium aliquid, aut modicum, nisi ex fortuna possidentis : 
distinctos senatus et equitum census, non quia diversi natura, sed ut 
locis, ordinibus, dignationibus, antistent et aliis, quse ad requiem 
animi, aut salubritatem corporum parentur: nisi forte clarissimo 
cuique plures curas, majora pericula subeunda ; deiinimentis curarum 
et periculorum carendum esse. Annal. n. 33. 

Ifivalescente luxu, prcevalida orbitas. 
Augustus post Julias rogationes incitandis coelibum pcenis et 
augendo aerario legem Papiam Poppaam sanxerat : nec ideo conju- 
gia et educationes liberum frequentabantur, przevalida orbitate. 
Annal. iu. 25. 

Pecunicc et orbitati ob luxum magna semper vis. 
Calvia Crispinilla potens pecunia et orbitate, quse bonis malisque 
temporibus juxta valent. Hist. i. 73. 

Magnijicentid primum eversce domus. 
Dites olim familiae nobilium, aut claritudine insignes, studio mag- 
nificentiae prolabebantur. Annal. ni. 55. 

Mox luxu agricultura pessumdala, opes ad externos aut hostes 

translatce. 

Quid enim primum prohibere, et priscum ad morem recidere 

adgrediar ? villarumne infinita spatia, familiarum numerum, et 

nationes ? argenti et auri pondus ? aeris tabularumque miracula ? 

promiscuas viris et fceminis vestes ? atque illa fceminarum propria, 

I queis lapidum causa pecuniae nostrae ad externas aut hostiles gentes 

i transferuntur ? Annal. in. 53. 



320 C. CORNELII TACITI 

Adversils luxum invalida snnt leges. 

Ne corporis quidem morbos veteres, et diu auctos, nisi per dura 
et aspera cocrceas ; corruptus simul et corruptor, a?ger et flagrans 
animus, haud levioribus remediis restinguendus est, quam libidinibus 
ardescit. Tot a majoribus repertae leges, tot quas divus Augustus 
tulit, illae oblivione, hae (quod flagitiosius est) contemtu abolitae, 
securiorem luxum fecere. Nam si velis quod nondum vetitum est ; 
timeas, ne vetere : at si prohibita impune transcenderis ; neque 
metus ultra, neque pudor est. Annal. m. 54. 
Ei quisque intrd se medeatur. 

Egregih Tiberius : lntra\ animum medendum est. Nos, pudor ; 
pauperes, necessitas ; divites, satias in melius mutet. Annal. 
iii. 54. 

Plurimum tamen valet Principis exemplum. 

Luxus mensa; & fine Actiaci belli ad ea arma queis Ser. Galba 
rerum adeptus est, per annos centum profusis sumtibus exerciti, 
paulatim exolevere — Praecipuus adstricti moris auctor Vespasi- 
anus fuit, antiquo ipse cultu victuque. Obsequium inde in Princi- 
pem, et aemulandi amor, validior quam pcena ex legibus et metus. 
Aunal. iii. 55. 

Valet quoque municipalis parcimonia. 

Novi homines e municipiis et coloniis, atque etiam provinciis, 
in senatum crebro adsumti, domesticam parcimoniam intulerunt : 
et quamquam fortuna, vel industria, plerique pecuniosam ad senec- 
tam pervenirent; mansit tamen prior animus. Annal. iii. 55. 
Emendatrix etiam calamitas. 

Postquam csedibus saevitum, et magnitudo famae exitio erat,| 
ceteri ad sapientiora convertere. Annal. iii. 55. 

Qui modus in luxu, jiorente Urbc, habebatur. 

Locupletem ac laudatum patremfamilise non eo tantum voloj 
tecto tegi, quod imbrem ac ventum arceat, sed etiam quod visuml 
et oculos delectet : non ea solum instrui supellectile, quae necessariisi 
usibus sumciat; sed sit in apparatu ejus, et aurum, et gemmaej 
ut sumere in manus, et aspicere saepius liceat. Dialog. de Orat, 
xxii. 









POLITICA. 321 

XXVIII. SPECTACULA. 



Ex victis geniibus accita spectacula. 
A Thuscis accitos histriones ; a Thuriis equorum certamina ; 
et, possessa. Achaia Asiaque, ludos curatius editos. Annal. xiv. 
21. 

Nec statim iis certa sedes. 
Antea subitariis gradibus, et scena in tempus structa ludos edi 
solitos : vel si vetustiora repetas, stantem populum spectavisse : 
ne si consideret, theatro dies totos ignavia continuaret. AnnaL 
xiv. 20. 

Mansuram sedem iis primus posuit Cn. Pompeius. 
Erant qui Cn. quoque Pompeium incusatum a senioribus ferrent, 
qu6d mansuram theatri sedem posuisset. Annal. xiv. 20. 
Erumpens theatri licentia legibus sub Tiberio coercita. 
Adversus lasciviam fautorum multa decernuntur, ex queis maxim^ 
insignia : Ne domos pantomimorum senator introiret : ne egredi- 
entes in publicum equites Romani cingerent : aut alibi quam in 
theatro spectarentur : et spectantium immodestiam exilio multandi 
potestas praetoribus fieret. Annal. I. 77- 

Ed Jiondum satis repressa, pulsi sunt histriones Italia. 
Variis dehinc et saepius inritis prsetorum questibus, postremo 
Caesar, Tiberius, de immodestia histrionum retulit ; multa ab iis in 
publicum seditiose, foeda per doixios, tentari : Oscum quondam 
ludicrum levissima? apud vulgum oblectationis, e6 flagitiorum et 
virium venisse, ut auctoritate patrum coercendum sit. Tulsi tum 
histriones Italia. Annal. iv. 14. 

Favit, sedposted smvire coactus est Nero. 
Ludicram quoque licentiam, et fautores histrionum velut in 
praelia convertit, impunitate et prsemiis, atque ipse occultus, et 
plerumque coram prospectans : donec discordi populo, et gravioris 
motus terrore, non aliud remedium repertum est, qu&m ut his- 
| triones Italia pellerentur, milesque theatro rursum adsideret. 
Annal. xiii. 25. 

At ipse histrio in ludorum furorem prorumpit. 
Vetus illi copia erat curriculo quadrigarum insistere : nec minus 

VOL. V. X 



322 C. CORNELII TACITI 

foedum studium cithara liidicrum in modum canere, cum coenaret— - 
Nec jam sisti poterat, eum Senecae ac Burro visum, ne utraque 
pervinceret, alterum concedere: clausumque valle Vaticana 
spatium, in quo equos regeret, haud promiscuo spectaculo : mox 
ultro vocari populus Romanus, laudibusque extollere, ut est vulgus 
cupiens voluptatum ; et si eodem Princeps trahat, la?tum. Cete- 
rum evulgatus pudor non satietatem, ut rebantur, sed incitamentum 
attulit. Ratusqtie dedecus amoliri, si plures foedasset, nobilium 
familiarum posteros, egestate venales in scenam deduxit : quos 
fato perfunctos, ne nominatim tradam, majoribus eorum tribuen- 
dum puto. Nam et ejus flagitium est, qui pecuniam ob delicta 
potius dedit, quam ne delinquerent. Notos quoque equites 
Romanos operas arenae promittere subegit, donis ingentibus : nisi 
qu6d merces ab eo qui jubere potest, vim necessitatis affert. 
Annal. xiv. 14. 

Mox lascivia Urbem perditum iit. 

Instituit ludos, Juvenalium vocabulo, in quos passim nomina 
data : non nobilitas cuiquam, non aetas^ aut acti honores impedi- 
mento quominus Graeci Latinive histrionis artem exercerent, usque 
ad gestus modosque haud viriles. Quin et fceminae inlustres defor- 
mia meditari : exstructaque apud nemus., quod navali stagno 
circumposuit Augustus, conventicula, et cauponae, et posita veno 
inritamenta luxus : dabanturque stipes, quas boni necessitate, intem- 
perantes gloria, consumerent. Inde gliscere flagitia et infamia : 
nec ulla moribus olim corruptis plus libidinum circumdedit, 
quam illa colluvies. Vix artibus honestis pudor retinetur ; neduni, 
inter certamhra vitiorum, pudicitia, aut modestia, aut quidquam 
probi moris reservaretur. Annal. xiv. 15. 

Ilhid dedecus sublatum voluit Vitellius. 

Cautum severe, ne equites Romani ludo et arena polluerentur. 
Priores id Principes pecunia, et saepius vi, perpulerant : ac plera- 
que municipia, et coloniaa, aemulabantur corruptissimum quemque 
adolescentium, pretio illicere. Hist. u. 62. 

XXIX. VIRTUTES. 

Virtus, hominis bonum. 
Virtutem proprium hominum bonum. Hist. iv. 17. 



POLITICA. 323 

Fidem, libertatem, amicitiam, praecipua humani animi bona. 
Hist. i. 15. 

Omnibus insila virtutis admiratio. 
Eamdem virtutem admirantibus, cui irascebantur. Hist. i. 71* 

Quando optimt ctstimantur virtutes? 
Virtutes iisdem temporibus optime aestimantur, quibus facillime 
gignuntur. Vit. Agric. i. 

Qucedam virtutes odio sunt. 
Qusedam immo virtutes odio sunt, severitas obstinata^ invictus 
adversiis gratiam animus. Annal. xv. 21. 

Virtus ac ferocia subjectorum ingrata imperantibus. Vit. Agric, 

XXXI. 

Cur infensos habet viiius? 

Etiam gloria ac virtus infensos habet, ut nimis ex propinquo 

diversa arguens. Annal. iv. 33. 

Ignotce virtutes reputantur vitia. 

Promti aditus, obvia comitas, ignotae Parthis virtutes, nova 
vitia. Annal. n. 2. 

Non eadem omnibus virtutum incitamenta. 

Excitari quosdam ad meliora magnitudine rerum, hebescere alios. 

Annal. m. 69. 

Ipsis virtutibus sit modus. 

Inerat Vitellio simplicitas ac liberalitas : qUae, nisi adsit modus., 

in exitium vertuntur. Hist. m. 86. 

AMICITIA. 

Ex fortunce similitudine. 
Populi Romani imperatoribus magnarumque nationum regibus, 
primam ex similitudine fortunae amicitiam. Annal. xn. 19« 
Constantia morum continentur amicitice. 
Amicitias dum ViteUius magnitudine muuerum, non constantia 
morum continere putat, meruit magis, quam habuit. Hist. iii. 86. 

CONCO RDIA. 

Rard stat cum potentid. 
Arduum eodem loci potentiam et concordiam esse. Annal, 
iv, 4. 



324 C. CORNELII TACITI 

Disjuncta concordia in iras vertit. 
Qujb apud concordes vincula caritatis, incitamenta irarum apud 
infensos erant. Annal. i. 55. 

DECORUM. 

Varium est pro conditione etfortuna. 
Non eadem decora principibus viris et imperatori populo, qua; 
modicis domibus aut civitatibus. Annal. iii. 6. 

FID ES. 

Inter multos raro constat. 
Frustra silentium et fidem in tot consciorum animis et corporibus 
sperari. Annal. xv. 59« 

Expugnatur cruciatu, aut pramio. 
Cruciatu, aut praemio, cuncta pervia esse. Annal. xv, 59» 

INNOCENTIA. 

Recenti invidia diffidat. 
Plerumque innocentes, recenti invidias impares. Annal. n. 77. 

JUDICIUM. 

Judicii necessitas. 
Saepe honestas rerum causas, ni judicium adhibeas, pernicios 
effectus consequuntur. Hist. i. 83. 

MISERICORDIA. 

Magnitudine flagitiorum obruitur. 
Perculsd Messalina, nulla cujusquam misericordia, quia flagiti 
orum deformitas praevalebat. Annal. xi. 32. 



MODESTIA. 

Omnes decct. 

Modestia? fama, neque summis mortalium spernenda est, et s 
Diis aestimatur. Annal. xv. 2. 



POLITICA. 325 

In ea laus magna. 
Sciant, quibus moris illicita mirari, posse etiam sub malis Princi- 
pibus magnos viros esse : obsequiumque ac modestiam, si industria 
ac vigor adsint, e6 laudis excedere, qu6 plerique per abrupta, sed 
*n nullum reipublica? usum, ambitiosa morte inclaruerunt. Vit. 
Agric. xlii. ( 

MODERATIO ET PRUDENTIA. 

Earum vis. 
Domitiani ver6 natura praeceps in iram, et qu6 obscurior, e6 
irrevocabilior, moderatione tamen prudentiaque Agricolse lenieba- 
tur : quia non contumacia, neque inani jactatione libertatis, famam 
fatumque provocabat. Vit. Agric. xlii. 






VENERJTIO ERGA PARENTES. 

Qua sit ? 
Ferendas parentum iracundias, et placandum animum. Annal. 
xiv. 4. 

XXX. VITIA. 

Ex hominum natura prqfluunt . 
Vitia erunt, donec homines : sed neque haec continua, et meliorum 
interventu pensantur. Hist. iv. 74. 

Multi iis similitudine patrocinantur. 
Reperies, qui ob similitudinem morum^ aliena malefacta sibi 
objectari putent. Annal. iv. 33. 

Evenit inter malos, ut et similes sint. Hist. n. 100. 

Quidam quoque vitia pro virtutibus interpretantur. 
Vitellius apud severos humilis. Ita comitatem bonitatemque 
faventes vocabant, qu6d sine modo, sine judicio donaret sua, largi- 
retur aliena. Simul, aviditate imperandi , ipsa vitia pro virtutibus 
interpretabantur. Hist. i. 52. * 

ADULATIO. 

Quibus inest. 
Amicis inesse adulationem. Annal. n. 12, 



326 C. CORNELII TACITI 

Ex ea periculum. 
Adulatio, moribus corruptis, perinde anceps, si nulla, et ubi 
nimia est. Annal. lv. 17. 

AMBITIO. 

Aiida ct /apc fallax. 
Nova et ancipitia pr&colere, avida et plerumque fallax ambitio 
est. Annal. xiv. %% 

ARROGANTIA ET AVARITIA. 

Quorum sunt vitia. 
Avaritia et arrogantia, praecipua validiorum vitia. Hist. 1. 51. 

AUDACIA. 

Flagitia in audaciam ruunt. 
Insontibus, innoxia consilia ; flagitiis manifestis, subsidium ab 
audacia petendum. Annal. xi. $6. 

Ex desperatione major. 
Desperatione in audaciam accingeretur. Hist. 111. 66. 

Crescit ex bonorum mosstitia» . 
Proecipuum pessimorum incitamentum, quod boni moerebant, 
Hist. 1. 38. 

CONVICIA. 

Spernenda. 
Spreta exolescunt : si irascare, adgnita videntur. Annal. iv. 34, 

Ex probiviriiracundia, levius toleraniur. 
Agricola apud quosdam acerbior in conviciis narrabatur, ut 
bonis comis, ita adversus malos injucundus : ceteriim ex iracundi& 
nihil supererat : secretum et silentium ejus non timeres : honestius 
putabat offendere, quam odisse. Vit. Agric. XXII, 

DELATIONES. 

Delatores, focdum hominum genus. 
Delatores, genus hominum publico exitio repertum, et poenis 
rmmquam satis coercitum. Annal. iv, 30. 



POLITICA. 3Q7 

Invisa eorum prcemia. 

Nec minus praemia delatorum invisa, quam scelera. Hist. i, 2. 
Eorum vita et sors. 

Romanus Hispo formam vitae iniit, quam postea. celebrem 
miseriae temporum et audaciae hominum fecerunt : nam egens, 
ignotus, inquies, dum occultis libellis saevitiae Principis adrepit, 
mox clarissimo cuique periculum facessit ; potentiam apud unum, 
odium apud omnes adeptus, dedit exeinplum, quod secuti, ex 
pauperibus divites, ex contemtis nietuendi, perniciem aliis, ac 
postremum sibi invenere. Annal. i. 74. 

FALSITAS. 

Quanto major, tanto blandior, 
Interfecto Galba, Othone Principe, alium crederes senatum, 
alium populum : ruere cuncti in castra, anteire proximos, certare 
cum praecurrentibus, increpare Galbam, laudare militum judicium, 
exosculari Othonis manum : quantoque magis falsa erant quae 
fiebant, tanto plura facere. Hist. i. 45. 
Viget et in luctiu 
Nulli jactantius mcerent, quam qui maxime laetantur. Annal. 

n.77. 

Non ita viget inter odia. 
Falsos in amore, odia non iingere. Annal. vi. 44. 

FRAU S. 
Quantum ex ea periculum^ 
Aperta odia armaque palam depelli : fraudem et doium, obscura, 
eoque inevitabilia. Hist. iv. 24. 

IMPUDICITIA. 

Quam exitialis. 
Impudicitia magnorum reipublicae malorum initium fecit. 
Annal. xin. 45. 

Nihil honesti remanet. 
Animo per libidines corrupto, nihil honestum inerat. Annal. 
xi. 37. 



3<:$ C. CORNELII TACITI ' 

In infamiam desinit. 
Jam Messalina facilitate adulierorum in fastidium versa, ad 
incognitas libidines profiuebat — Nomen matrimonii cum Silio 
concupivit, ob magnitudinem infamias, cujus apud prodigos novis- 
sima voluptas est. Annal. xi. 26. 

INERTIA. 

Ex inertia contemtus. 
Invalidum senem Galbam T. Vinius et Cornelius Laco, alter 
deterrimus mortalium, alter ignavissimus, odio flagitiorum oneratum, 
contcmtu inertise destruebant. Hist. i. 6. 

Quando inertia pro sapientid est V 
Agricola tribunatiis annum quiete et otio transit, gnarus sub 
Nerone temporum, quibus inertia pro sapientia fuit. Vit. Agric. vi. 

INJURIJE. 

ln eas proni locupletes provinciales. 
Praevalidi provincialium, opibus nimiis ad injurias minorum 
elati. Annal. xv. 20. 

INVIDIA ET IGNORANTIA RECTI. 

Quibus vitium est ? 
Vitium parvis magnisque civitatibus commune, ignorantiam recti 
et invidiam. Vit. Agric. i. 

Minoribus major aemulandi cura. Hist. iv. 48. 

I R A. 

Magna ira silet. 
Quale magni metus, et magnae irae silentium est. Hist. i. 40. 

ODIUM. i 

Qu(B sunt odia acerrima. 
Acerrima proximorum odia. Hist. iv. 70. 
Solita fratribus odia. Annal. iv. 60. 
Odiorum causae acriores, quiainiquae. Annal. i. 33. 



POLITICA. $<$9 

Odia sunt ex injuriis. 
Proprium humani ingenii est odisse, quem laeseris. Vit. Agric. 

XLN, 

Odia sunt ex beneficiis. 

Beneficia eo usque laeta sunt, dum videntur exsolvi posse : ubi 
multum antevenere, pro gratia odium redditur. Annal. iv. 18. 

Tanto proclivius est injuriae, quam beneficio vicem exsolvere; 
quia gratia oneri, ultio in quaestu habetur. Hist. IV. 3. 

PRODIGENTIJ. 

Prodims et molUbus vufeo nihil serii. 

o o 

Geminius prodigentia opum, ac mollitia vitae amicus Sejano, 
nihil ad serium. Annal. vi. 14. 

PRODITIONES. 

Omnibus invisce. 
Proditores, etiam iis quos anteponunt, invisi sunt. Annal. i. 58, 

S C ELU S. 

Prteceps sceleris votum. 
Ad scelus facillimeab ejus voto transitur. Hist. i. 22. 

Pr&miis incitantur scelera. 
Summa scelera incipi periculo, peragi cum praemio. Annal. 
xn. 67. 

Valescunt impetu. 
Scelera impetu, bona consilia mora valescere. Hist. i. 31. 

Valescunt et atrocitate. 
Valentinus et Tutor in arma Treveros retrahunt : occisis Heren- 
nio ac Numisio legatis, quo minore spe veniae cresceret vinculum 
sceleris. Hist. iv. 70. 

Patrato scelere, ejus magnitudo intelligitur. 
Perfecto demum scelere, magnitudo ejus intellecta est. Annal. 
xiv. 10. 

Scelus inter ancipitia probatunr, veris mox pretiis astimatur 
Annal. xi. 26. 



s 30 C. CORNELII TACITI 

\ » 

Sera tum venia qiucritur. 

In poenitentiam versus, seram veniam post scelus quaerebat. 

Hist. n.63. 

Pro ipsis etiam pramiis odia rependuntur. 

Interfectd Agrippina t Neronis jussu, Maternae necis patrator 

Anicetus, levi post admissum scelus gratia, dein graviore odio : 

quia malorum facinorum ministri, quasi exprobrantes aspiciuntur, 

Annal. xiv. 62. 

Puniendi quoque, qui scelera delegant. 

Puniendos rerum atrocium ministros, ubi pretia scelerum adepti, 

scelera ipsa aliis delegent. Annal. xni. 43. 

Sua sunt sceleribus indicia. 

Multa sceleris indicia praeveniunt. Annal. xiv. 44. 

Nec semper integri, qui sceleris arguunt. 

Factum esse scelus loquuntur, faciuntque. Hist. III. 25. 

SEGNITIA. 

Vincitur experieniid. 
Multa experiendo coufieri, quae segnibus ardua videautur. 
Annal. xv. 59« 

SUSPICIONES. 

Mutuus e suspicionibus timor. 
Ut evenit inclinatis ad-suspicionem mentibus, cum timeret Otho, 
timebatur. Hist. i. 81. 

T ERROR. 

Nemo expers terroris. 
Etiam fortes viros subitis terreri. Annal. xv. 59. 

TIMOR. 

Magnus timor suas in pocnas atrox. 
Qua? natura magnis timoribus, deterius credebant, quod evenerat. 
Annal. xv. 36. 



POLITICA. 331 

US U RA. 
Semper vetita, semper vigens. 
Sane vetus Urbi foenebre nialum, et seditionum discordiarumque 
creberrima causa : eoque cohibebatur antiquis quoque et minus 
corruptis moribus — Multisque plebiscitis obviam itum fraudibus : 
quaa totiens repressae, miras per artes rursum oriebantur. Annal, 
vi. 16. 

UTILITAS PRIVATA. 

Omnibus ferme dominatur. 

Sua cuique utilitas. Hist. 1. 15. 

Bono publico antehabetur. 

Privato usui bonum publicum postponitur. Annal. vi. 16, 
Tanto cautior, quanto nocentior. 

Pessimus quisque, diffidentia praesentium mutationem pavens, 
adversus publicum odium, privatam gratiam praparat. Hist. 1. 72. 

In Muciano virtutum et vitiorum singulare temperamentum» 

Licinius Mucianus, vir seeundis adversisque juxta^ famosus. 
Insignes amicitias juvenis ambitiose coluerat : mox attritis opibus, 
lubrico statu, suspecta etiam Claudii iracundia, in secretum Asiae 
repositus, tam prope ab exule fuit, quam postesi a Principe. 
Luxuria, industria, cornitate, arrogantia, malis bonisque artibus 
mixtus : nimiae voluptates, cum vacaret : quotiens expedierat, 
magnae virtutes. Palam laudares, secreta male audiebant. Sed apud 
subjectos, apud proximos, apud collegas, variis illecebris potens : et 
cui expeditius fuerit tradere imperiuur, quam obtinere. Hist. 1. 10. 

XXXI. LITERJE ET ARTES. 

Ingenia opprimuntur facilius, quam revocantur. 

Natura infirmitatis humanae, tardiora sunt remedia, quam mala; 
et ut corpora lente augescunt, cito extinguuntur, sic ingenia 
studiaque oppresseris facilius, quam revocaveris. Vit. Agric. 111. 

Subit quippe etiam ipsius inertiae dulcedo : et invisa primo 
desidia, postremd amatur. Vit. Agric. 111. 



332 C. CORNELII TACITI 

Fama m posteros, pulcherrimum studiorum pmmium. 
Veteres oratores famam in posteros, pramiia eloquentise cogitavere 
pulcherrima. Annal. xi. G. 

Pretiis tamenfovenda studia. 

Sublatis studiorum pretiis, etiam studia peritura. Annal. xi. 7. 

Nihil a quoquam expeti, nisi cujus fructus ante providerit. 

Annal. xi. 7- 

Apud Romanos ingeniis multiis honor, el magna pretia. 
Testis ipse populus, qui auditis in theatro versibus Virgilii, 
surrexit universus, et forte praesentem spectantemque Virgilium 
veneratus est, sic quasi Augustum. Dialog. de Orat. xm. 

Laudavimus nuper, ut miram et eximiam Vespasiani liberalitatem, 
qu6d quingenta sestertia, Saleio Basso, poeta:, donasset. Dialog. 
de Orat. ix. 

Marcelh Eprio et Crispo Vibio ter millies sestcrtium, prastitit 
eloquentia. Dialog. de Orat. vin. 

Eloquentia, cujus numen et ccelestis vis, multa quidem omnibus 
seculis exempla edidit, ad quantam usque fortunam homines ingenii 
viribus pervenerint. Dialog. de Orat. vm. 

Per occulta gliscit ingeniorum libido. 
Exercent plerique per occultum, atque e6 procacius, libidinem 
ingeniorum. Annal. v. 4. 

Coercenda, sed cautt. 

Veientonis libros exuri jussit Nero ; conquisitos lectitatosque, 

donec cum periculo parabantur : mox liceutia habendi oblivionem 

attulit. Annal. xiv. 50. 

Sin minus, crescit celebritas. 
Punitis ingeniisj gliscit auctoritas. Annal. iv.35. 

Unde literis et artibus ruina. 
Quis enim ignorat et eloquentiam, et ceteras artes, descivisse ab 
ista vetere gioria, non inopia hominum, sed desidia juventutis, et 
negligentia parentum, et inscientia praecipientium, et oblivione 
moris antiqui ? quae mala primum in Urbe nata, mox per Italiam 
fusa, jam in provincias manant. Dialog. de Orat. xxvm. 



POLITICA. 333 

XXXII. ARS POLITICA. 

Laus ejus magna, providentia jiiturorunu 
Tiberius providus futurorum. Annal. vi. 46. 
Ambit magis laudari apud posteros, qudm penes pr&sentes. 
Tiberio non perinde curae gratia praesentiuin, quam in posteros 
ambitio. Annal. vi. 46. 

Spernit rumores. 
Tiberius spernendis rumoribus validus. Annal. iii. 10- 

Cuncta ad gloriam vertit. 
Cuncta etiam fortuita ad gloriam vertebat. Annal. n. 84. 

Obscuritate se tuetur. 
Tiberio etiam in rebus quas non occuleret, seu natura, sive 
adsuetudine, suspensa semper et obscura verba : tunc vero nitenti 
ut sensus suos penitus abderet, in incertum et ambiguum magis 
implicabantur. Annal. l. 11. 

Vultum, ut expedit, componit. 
Nuntiatd Galliarum defectione, Tiberius tanto impensius in 
securitatem compositus, neque loco, neque vultu mutato, sed, ut 
solitum, per illos dies egit : altitudine animi ; an compererat 
modica esse, et vulgatis ieviora ? Annal. iii. 44. 
Ut lateaty ludibria seriis permiscet. 
Tiberius ludibria seriis permiscere solitus. Annal. vi. 2. 

Ars egregia, dumfahi vacua. 
Breve connnium artis et falsi. Annal. iv. 58. 
Viget maximc in rebus externis. 
Tiberius destinata retinens, consiiiis et astu res externas moliri, 
f arma procul habere. Annal. vi. 32. 

Piget quoque in bellis. 
Tiberium novies a divo Augusto in Germaniam missum plura 
consilio, qu&m vi, perfecisse. Annal. n. 26. 
Jgnota est barbaris. 
Barbaris cunctatio, servilis : statim exsequi, regium videtur. 
Annal. vi. 32. 

Valet in republica. 
Olim plebe valida, vel cum Patres pollerent, noscenda vulgi 



334, C. CORNELII TACITI 

natura, et quibus modis tempcranter haberetur ; senatusque et 
optimatium ingenia, qui maxime perdidicerant, callidi temporum 
et sapientcs credebantur. Annal. iv. 33. 

In Principatu, quanto magis neglecta, tanto magis studenda. 

Converso statu, neque alia re Roinana, quam si unus imperitet, 
haec conquiri tradique in rem fuerit : quia pauci prudentia, honesta 
ab deterionbus, utilia ab noxiis, discernunt ; plures aliorum eventis 
docentur. Annal. iv. 33. 



XXXIII. ELOQUENTIA. 

Ejus laus. 

Eloquentiam bonarum artium principem. Annal. xi. 6. 
Ante Neronem Principes omnes eloquentid valuere. 
Adnotabant seniores primum ex iis, qui rerum potiti essent, 
Neronem aliense facundiae eguisse. Nam dictator Caesar summis 
oratoribus aemulus ; et Augusto promta ac profluens, quae cfcceret 
Principem, eloquentia fuit. Tiberius artem quoque callebat, qua 
verba expenderet, tum validus sensibus, aut consulto ambiguus. 
Etiam Caii Caesaris turbata mens vim dicendi non corrupit. Nec 
in Claudio, quoties meditata dissereret, eloquentiam requireres. 
Nero puerilibus statim annis, vividum animum in alia detorsit. 
Caelare, pingere, cantus, aut regimen equorum exercere : et aliquando 
carminibus pangendis, inesse sibi elementa doctrinae ostendebat 
Annal. xiii. 3. 

Numquam tamen major eloquentia, quam ubi plus licentia. 
Magna illa et notabilis eloquentia, alumna licentiae, quam stulti 
libertatem vocabant, comes seditionum, effraenati populi incitamen-l' a ! 
tum, sine obsequio, sine servitute, contumax, temeraria, arrogans,!^ 
quae in bene constitutis civitatibus non oritur. Quem enim orato 
rem Lacedaemonium, quem Cretensem accepimus ? quarum civita- 
tum severissima disciplina, et severissimae leges traduntur. Ne 
Macedonum quidem ac Persarum, aut ullius gentis, quae certo 
imperio contenta fuerit, eloquentiam novimus. Rhodii quidam,! J 
Athenienses plurirni oratores extiterunt : apud quos omnia popu-1 



POLITICA. 335 

lus, omnia imperiti, omnia, ut sic dixerim, omnes poterant. 
Dialog. de Orat. xl. 

Inde versd Rornand republicd, mutata est eloquentia. 

Cassius Severus sordidae originis, maleficae vitae, sed orandi 
validus. Annal. iv. 21» 

Is est, quem primum adfirmant flexisse a vetere atque directa. 
dicendi via : non infirmitate ingenii nec inscitia literarum, sed 
judicio et intellectu. Vidit namque cum conditione temporum ac 
diversitate aurium formam quoque ac speciem orationis esse mutan- 
dam. Dialog. de Orat. xix. 

Seneca fuit ingeniuin amoenuin, et temporis ejus auribus accom- 
modatum. Annal. xiii. 3. 

Quastuosa eloquentia, infida est. 

Ne fidem quidem integram manere, ubi magnitudo qusestuum 
spectetur. Annal. xi. 6. 

Venalis, perfida est. 

Nec quidquam publicae mercis tam venaie fuit, quam advocato- 
rum perfidia. Annal. xi. 5. 

Recens ejus usus. 

Lucrosae hujus et sanguinantis eloquentiae usus, recens, et malis 
moribus natus. Dialog. de Orat. xn. 

Quid eloquentiam informet? 

Infinitus labor, et quotidiana meditatio, et in omni genere studio- 
rum exercitationes. Dialog. de Orat. xxx. 

Iis artibus, non voce tantum, fama in posteros paratur. 

Q. Haterius, familia senatoria, eloquentise, quoad vixit, cele- 
bratae: monimenta ingenii ejus haud perinde retinentur. Scilicet 
impetu magis, quam cura vigebat : utque aliorum meditatio et 
labor in posterum valescit ; sic Haterii canorum illud et profluens, 
cum ipso simul extinctum est. Annal. iv. 61. 

XXXIV. HISTORIA. 

Quod tempus scribendd historia apttim ? 
Rara temporum felicitate, ubi sentire quae velis, et quse sentias 
dicere licet, Hist. j. 1. 



336 C. CORNELII TACITI 

Scriptoris mumis. 
Consilium mihi pauca de Augtisto, et extrema tradere : mox 
Tiberii principatum, et cctera, sine ira et studio, quorum causas 
procul habeo. Annal. i. 1. 

Mihi Galba, Otho, Vitellius, nec beneficio, nec injuria cogniti. 
Dignitatem nostram ;\ Vespasiano inchoatam, a Tito auctam, k 
Domitiano longius provectam, non abnuerim : sed incorruptam fidem 
professis, nec amore quisquam, et sine odio dicendus est. Hist. i. 1. 
Scriptoris vitia, adulatio, et malignitas. 
Ambitionem scriptoris facilti averseris : obtrectatio et livor 
pronis auribus accipiuntur. Quippe adulationi foedum crimen 
servitutis, malignitati falsa species libertatis incst. Hist. i . 1 . 
Scriptoris pericula. 
Reperies qui ob similitudinem morum, aliena malefacta sibi 
objectari putent : etiam gloria ac virtus infensos habet, ut nimis ex 
propinquo diversa arguens. Annal. iv. 33. , 

Historice materia. 
Exsequi sententias haud institui, nisi insignes per honestum, aut 
notabili dedecore : quod praeeipuum munus Annalium reor, ne 
virtutes sileantur, utque pravis dictis factisque ex posteritate et 
infamia metus sit. Annal. m. 65. 

Non modo casus eventusque rerum, qui plerumque fortuiti sunt, 
sed ratio etiam causaeque noscantur. Hist. i. 4. 

Non sine usu fuerit introspicere illa primo aspectu levia, ex 
queis magnarum saepe rerum motiis oriuntur. Anttal. iv. 32. 
Exemplis illustretur. 
Ha?c aliaque ex veteri memoria petita, quoties res locusque 
exempla recti, aut solatia niali poscet, haud absurde memorabimus. 
Hist. iii. 51. 

Falsis auditionibus ne inquinetur. 
Mihi tradendi arguendique rumoris Drusum veneno d Tiberio 
enectum causa fuit, ut, claro sub exemplo, falsas auditiones depelle- 
rem, peteremque ab iis, quorum in manus cura nostra venerit, ne 
divulgata atque incredibilia, avide accepta, veris, neque in miracu- 
lum corruptis, antehaheant. Annal. iv. 11. 

Gcimanici mors, non modo apud illos homines, qui tumagebant, 



POLITICA. 337 

etiam secutis temporibus vario rumore jactata : adeo maxima 
quaeque ambigua sunt, dum alii quoquo modo audita pro compertis 
habent ; alii vera in contrarium vertunt : et gliscit utrumque poste- 
ritate. Annal. iii. 19- 

Vitanda gentilitatis et antiquitatis studia. 

Arminius Graecorum annalibus ignotus, qui sua tantum mirantur : 
Romanis haud perinde celebris, dum vetera extollimus, recentium 
incuriosi. Annal. n. 88. 

Qucefuit apud Romanos historia sors ? 

Veteris populi Romani prospera vel adversa, claris scriptoribus 
memorata sunt : temporibusque Augusti dicendis non defuere 
decora ingenia, donec gliscente adulatione deterrerentur. Tiberii, 
Caiique, et Claudii, ac Neronis res, florentibus ipsis, ob metum 
falsae ; postquam occiderant, recentibus odiis compositae sunt. 
Annal. l. 1. 

Dum stetit respublica } res populi Romani memorabantur, pari 
eloquentia ac libertate. Postquam bellatum apud Actium, atque 
omnem potentiam ad unum conferri pacis interfuit ; magna illa 
ingenia cessere. Simul veritas pluribus modis infracta ; primum 
inscitia reipublicae, ut alienae, mox libidine assentaudi, aut rursus 
odio adversus dominantes : ita neutris cura posteritatis inter infensos 
▼el obnoxios. Hist. i. I. 



XXXV. PHILOSOPHIA. 

Multiplex fuit et discors. 

Nero etiam sapientiae doctoribus tempus impertiebat post epulas, 
utque contraria adseverantium discordias eruebantur : nec deerant, 
qui voce vultuque tristi im)er oblectamenta regia spectari cuperent, 
Annal. xiv. 16. 

Pervulgata magis Stoicorum placita. 

Qui sola bona, quae honesta; -mala tantum, quae turpia: poten- 
tiam, nobilitatem, ceteraque extra aniraum, neque bonis, neque 
inalis adnumerant. Hist. iv. 5, 

voj., v, r 



538 



C. CORNELII TACITI 



Arrogajitia tamen et turbarum accusabantur. 
Adsumta Stoicorum arroganti^, sectaque, quae tutbidos, ct 
negotiorum appetentes faciat. Annal. xiv. 51. 

Ista secta Tuberones et Favonios veteri quoque reipublicae 
ingrata nomina genuit. Ut imperium evertant, libertatem praeferunt : 
si perverterint, libertatem ipsam aggredientur. Annal. xvi. 22. 
Certum magis Egnatii scelus» 
Egnatius, cliens hic Sorani, et tunc emtus ad opprimendum 
amicum, auctoritatem Stoicae sectae praeferebat, habitu et ore ad 
exprimendam imaginem honesti exercitus, ceterum animo perfidio- 
sus, et subdolus, avaritiam ac libidinem occultans. Quse postquam 
pecunia reclusa sunt, dedit exemplum praecavendi, quomod5 frau« 
dibus involutos, aut flagitiis commaculatos ; sic specie bonarum 
artium falsos, et amicitiae fallaces. Annal. xvi. 32. 

Sapientis vera laus, ex sapientid modum retinere. 
Memoria teneo solitum ipsum, Agricolam, narrare, se in prima 
juventa jstudium Philosophiae ac juris, ultra quam concessum 
Romano ac senatori hausisse ; ni prudentia matris incensum ac 
flagrantem animum coercuisset : scilicet sublime et erectum inge- 
nium, pulchritudinem ac speciem excelsae magnaeque glorise vehe- 
mentius, quam caute, appetebat : mox mitigavit ratio et aetas : 
retinuitque, quod est diflicillimuin, ex sapientid modum. Vit. 
Agric. iv. 

Falsum Philosophice nomen, Mathematici. 1 
Mathematici, genus hominum potentibus infidum, sperantibus, 
fallax, quod in civitate nostra et vetabitur semper, et retinebitur, 
Hist. i. 22. 

Per illicita et infanda irrepunt. 
Multos secreta Poppaea? mathematicos, pessimum Principalis 
matrimonii instrumentum, habuerant. Hist. i. 22. 
Illudunt obscuritate. 
Cupidine ingenii humani libentius obscura credi. Hist. i. 22. 



1 Cum mathematicos hic legeris, ne 
cogites viros illos Geometricarum natu- 
raliumque rerum scientia percelebres, 
quales omnis aetas, nostra potissimum, 



tulit, studiorum dignitate et utilitate 
praestantissimos, sed Chaldaeos, magoa, 
ariolos, aliasque earum superstitionum 
pestes, qui se mathematicos dixere. 



POLITICA. $s 9 

S<zpe Italid pulsi sunt. 
Facta et de mathematicis magisque Italia pellendis senatuscon- 

sulta. Annal. n. 32. 

■*. « 

J/^mathematicis Italia pellendis factum senatusconsultum atrox 
etirritum. Annal. xn. 52. 

XXXVI. LIBERORUM EDUCATIO. 

Plurimum valent parentes et locus. 

Cn. Julii Agricolce mater Julia Procilla fuit, rarae castitatis : 
in hujus sinu indulgentiaque educatus, per omnem honestarum 
artium cultum pueritiam adolescentiamque transegit. Arcebat 
eum ab illecebris peccantium, praeter ipsius bonam integramque 
naturam, quod statim parvulus sedem ac magistram studiorum 
Massiliam habuerit, locum Graeca comitate et provinciali 
parcimonia mistum ac bene compositum. Vit. Agric. iv. 
Nocet phirimwn urbs princeps. 

Propria et peculiaria hujus Urbis vitia paene in utero matris 
concipi mihi videntur, histrionalis favor, et gladiatorum equorumque 
studia ; quibus occupatus et obsessus animus quantulum loci 
bonis artibus relinquit. Dialog. de Orat. xxix. 

Quce apud Romanos valuit egregia educatio ? 

Suus cuique filius ex casta parente natus, non in cella emtaj 
nutricis, sed gremio ac sinu matris educabatur, cujus praecipua 
laus erat tueri domum, et inservire liberis. Eligebatur autem 
aliqua major natu propinqua, cujus probatis spectatisque moribus, 
omnis cujuspiam familiae suboles committeretur, coram qua neque 
dicere fas erat quod turpe dictu, neque facere quod inhonestum 
factu videretur. Ac non studia modo curasque, sed remissiones 
etiam lususque puerorum sanctitate quadam ac verecundia tempe- 
rabat. Sic Corneliam Gracchorum, sic Aureliam Caesaris, sic 
Attiam Augusti matrem, praefuisse educationibus, ac produxisse 
principes liberos accepimus : quae disciplina ac severitas eb perti- 
nebat, ut sincera et integra et nullis pravitatibus detorta uniuscujus- 
que natura, toto statim pectore arriperet artes honestas : et sive ad 
rem militarem, sive ad juris scientiam, sive ad eloquentias studium 



340 C. CORNELII TACITI 

inclinasset, id solum ageret, id universum hauriret. Dialog. de 
Orat. xxviii. 

Quomodd postea corrupta educatiof 
At nunc natus infans delegatur Grseculae alicui ancillae, cui 
adjungitur unus aut alter ex omnibus servis plerumque vilissimus, 
nec cuiquam serio ministerio accommodatus : horum fabulis et 
erroribus, teneri statim et rudes animi imbuuntur. Nec quisquam 
in tota domo pensi habet, quid coram infante domino, aut dicat, 
aut faciat : quando etiam ipsi parentes nec probitati, neque modes- 
tiae parvulos assuefaciunt, sed lasciviae et libertati ; per quae paul- 
atim impudentia irrepit, et sui alienique contemtus. Dialog. de 
Orat. xxix. 

Quidin tradendis praceptis peccatur ? 
Transeo prima discentium elementa, in quibus et ipsis parum 
elaboratur : nec in auctoribus cognoscendis, nec in evolvenda anti- 
quitate, nec in notitia vel rerum, vel hominum, vel temporum 
satis operae insumitur. Dialog. de Orat. xxix. 

Cur multas res docenda est juventus? 
Ipsa multarum artium scientia etiam aliud agerites nos ornat, 
atque ubi minime credas, eminet et excellit. Dialog. de Orat. 

XXXII. 

Militaris educationis egregium specimen in Agricola, 
Prima castrorum rudimenta in Britannia Suetonio Paullino 
diligenti ac moderato duci approbavit, electus, quem contubernio 
aestimaret. Nec Agricola licenter more juvenum, qui militiam in 
lasciviam vertunt, neque segniter ad voluptates et commeatus 
titulum tribunatus et inscitiam retulit: sed noscere provinciam, 
nosci exercitui, discere a peritis, sequi optimos, nihil appetere 
jactatione : nihil ob formidinem recusare, simulque anxius et 
intentus agere. Vit. Agric. v. 

Philosophica, in Hehidio Prisco, 
Helvidius Priscus ingenium illustre altioribus studiis juvenif 
admodum dedit : non, ut plerique, ut nomine magnifico segne otium 
▼elaret, sed quo firmior adversus fortuita rempublicam capesseret; 
Hist. iv. 5. 



POLITICA, 341 

Forensis, injuvene oratore Romano. 

Apud majores nostros juvenis ille, qui foro et eloquentise para- 
batur, imbutus jam domestica diseiplina, refertus honestis studiis, 
deducebatur a patre, vel a propinquis, ad eum oratorem, qui princi- 
pem locum in civitate tenebat : hunc sectari, hunc prosequi, hujus 
omnibus dictionibus interesse, sive in judiciis, sive in concionibus 
adsuescebat, ita ut altercationes quoque excipere, et jurgiis inter- 
esse, utque sic dixerim, pugnare in praelio disceret. Magnus ex 
hoc usus, niultum constantiae, plurimum judicii juvenibus statim 
contingebat, in media luce studentibus atque inter ipsa discrimina : 
ubi nemo nnpune stulte aliquid, aut contrarie dicit, quominus et 
judex respuat, et adversarius exprobret, lpsi denique advocati 
aspernentur. Igitur vera statim et incorrupta eloquentia imbue- 
bantur. Dialog. de Orat. xxxiv. 

Pramaturis honoribus superbiunt adolescentium animi. 

Tiberius monuit, ne quis adolescentium animos praematuris 
honoribus ad superbiam extolleret. Annal. iv. 17. 

XXXVII. FCEMINM. 

Quomodd apud Germanorum fozminas septa pudicitia ( i 
Septa pudicitia agunt, nullis spectaculorum illecebris, nullis 
conviviorum irritationibus corruptae. De Morib. German. xix. 
Earum fortitudo. 
Apud Germanos, quod praecipuum fortitudinis incitamentum 
est, non casus, nec fortuita conglobatio turmam aut cuneum facit, 
$ed familiae et propinquitates ; et in proximo pignora : unde foemi* 
narum ululatus audiri, unde vagitus infantium : hi cuique sanctis- 
simi testes, hi maximi laudatores. Ad matres, ad conjuges vulnera 
ferunt : nec illae numerare, aut exsugere plagas pavent. Cibos- 
que et hortamina pugnantibus gestant. Memoriae proditur quasdam 
acies, inclinatas jam, et labantes, a\ foeminis restitutas, constantia 
precum et objectu pectorum, et monstrata cominus captivitate, 
quam long£ impatientius fceminarum suarum nomine timent. De 
Morib. German. vn. 



34* C. CORNELII TACITI 

In Agricola et ejus uxore egregium matrimonii exemplum. 
Agricola Domitiam Decidianam splendidis natalibus ortam sibi 
junxit : idque matrimonium ad majora nitenti, decus ac robur fuit : 
vixeruntque mirCi cpncordifi, per mutuam caritatem, et invicem 
se anteponendo, nisi quod in bonu uxore tanto major laus, quanto 
in mala plus culpae est. Vit. Agric. vi. 

Roma cocrcita faiminarum libido. 
Gravibus senatus decretis libido fceminarum coercita, cautumque 
ne qua?stum corpore faceret, cui avus, aut pater, aut maritus 
eques Romanus fuisset : nam Vistilia, praetoria familia genita, 
licentiam stupri apud aediles vulgaverat ; more inter veteres 
recepto, qui satis poenarum adversum impudicas in ipsa professione 
flagitii credebant. Annal. n. 85. 

Ex corruptis moribus } proditiones. 
Drusi secreta, corrupta uxore, prodebantur. Annab iv. 7. 

Faiminis credulitas ad mudia. 
Facili fceminarum credulitate ad gaudia. Annal. xiv. 4, 

Constantia in adversis. 
Non tamen adeo virtutum sterile seculum, ut non et bona 
exempla prodiderit. Comitatae profugos liberos matres, secutae 
maritos in exilia conjuges. Hist. i. 3. 

Vigente republica, vetita famina maritos^ qui ob magistratum in 
provincias profciscerentur, comitari. 
Uaud enim frustra placitum olim, ne fceminae in socios aut gentes 
extemas traherentur : inesse mulierum comitatui, quae pacem luxu, 
bellum formidine morentur, et Romanum agmen ad similitudinem 
barbari incessus convertant. Non imbecillum tantum, et imparem 
laboribus sexum ; sed si licentia adsit, saevum, ambitiosum, potes- 
tatis avidum. Annal. iii. 33. 

Id mutatum sub Principibus, graviaque inde damna. 
Cogitarent ipsi, quotiens repetundarum aliqui arguerentur, 
plura uxoribus objectari : his statim adhaerescere deterrimum 
quemque provincialium : ab his ncgotia suscipi, transigi : duorum 
egressus coli, duo esse praetoria; pervicacibus magis et impotentibus 
mulierum jussis, quas Oppiis quondam aliisque legibus constrictae, 
nunc vinclis exsolutis. domos, fora, jam et exercitus regerent. 
Annal. m. 33. 



POLITICA. 343 

Excusatum tamen et flagrantibus Urbis flagitiis, et faminarum 
Principum exemplis. 

Placuisse quondam Oppias leges, sic temporibus reipublicaj 
postulantibus : remissum aliquid postea\, et mitigatum, quia expedi- 
erit. Frustra nostram ignaviam alia ad vocabula transferri : nam 
viri in eo culpam, si foemina modum excedat : porro ob unius aut 
alterius imbecillum animum, male eripi maritis consortia rerum 
secundaium adversarumque. Simul sexum natura invalidum 
deseri/et exponi suo luxu, cupidinibus aiienis : vix praesenti custo- 
dia manere ini^sa conjugia: quid fore, si per plures annos in modum 
discidii obliterentur r Sic obviam irent iis quae alibi peccarentur, 
ut rlagitiorum TJibis meminissent. Annal. m. 34. 

Adddit pauca Drusus de matrimonio suo : nam Principibus 
adeunda s&pius longinqua imperii. Quotiens divum Augustum in 
Occidentem atque Onentem meavisse, comite Livia ? se quoque 
in Ulyricum profectum ; et si ita conducat, alias ad gentes iturum, 
haud semper aequo animo, si ab uxore carissima, et tot commu- 
nium liberorum parente divelleretur. Annal. iii. 34. 

VARII FCEMINARUM PRINCIPUM MORES. 

Livia Augusta, solers famina. 

Sanctitate domus, priscum ad morem ; comis ultra quam 
antiquis fceminis probatum ; mater impotens, uxor facilis, et cum 
artibus mariti, simulatione filii, bene composita. Annal. v. 1. 
Agrippina, Germanici uxor, fortissima. 

Ingens animi, pudicitia impenetrabili, aequi impatiens, domi- 
nandi avida, virilibus curis fceminarum vitia exuerat. Annal. i. 69- 
iv. 12. vi. 25. 

Livia, Germanici soror, uxor Drusi, atrox. 

Soror Germanici, formse initio aetatis indecorae, mox pulchritu- 
dine praecellebat. Hanc Sejanus, ut amore incensus, adulterio 
pellexit : et postquam primi flagitii potitus est, (neque foemina 
amissa pudicitia alia abnuerit,) ad conjugii spem, consortium regni, 
et necem mariti impulit. Atque illa cui avunculus Augustus, 
socer Tiberius, ex Druso lihen, seque ac majores et posteros 



344 C. CORNELII TACITI 

rounicipali adultero foedabat ; ut pro honestis et praesentibus, flagi- 
tiosa et incerta expectaret. Annal. iv. 3. 

Lepida et Agrippina, Neronis mater, infames. 
Nec forma, zetas, opes multum distabant, et utraque impudica, 
infamis, violenta, haud minus vitiis aemulabantur, quam si qua ex 
fortuna prospera acceperant. Annal. xn. 65. 

Poppcea, sub Nerone, magnorum reipublicce malorum causa. 
Huic mulieri cuncta alia fuere, praeter honestum animum. 
Quippe mater ejus, aetatis suae foeminas pulchritudine supergressa, 
gloriam pariter et formam dederat. Opes claritudini generis suffi- 
ciebant. Sermo comis, nec absurdum ingenium : modestiam 
praeferre, et lascivia uti : rarus in publicum egressus ; idque velata\ 
parte oris, ne satiaret aspectum, vel quia sic decebat. Fam» 
numquam pepercit, maritos et adulteros non distinguens : neque 
aflfectui suo, aut alieno obnoxia, unde utilitas osteuderetur, illuc 
libidinem transferebat. Annal. xin. 45. 

Galeria, uxor Vitellii, Sextilia, ejus mater, laudata f&mina* 
Galeria Imperatoris uxor, non immitis tristibus : et pari probi- 
tate, mater Vitelliorum Sextilia, antiqui moris. Dixisse quin- 
etiam, ad primas filii sui epistolas, ferebatur, non Germanicum a se, 
sed Vitellium genitum. Nec ullis postea fortunae illecebris, aut 
ambitu civitatis in gaudium evicta, domus suae tantum adversa 
sensit. Hist. n. 64. 

XXXVIII. FAMILIjE. 

Distinguebantur censu» 
Distinctos senatus et equitum census, non quia diversi natura,, 
sed ut locis, ordinibus, dignationibus antistent. Annal. II. 33. 
Qutz a Tiberio levatce, aut multatcz ? 
Ut honestam innocentium paupertatem levavit, ita prodigos et 
ob flagitia egentes movit senatu, aut sponte cedere passus est. 
Annal. n. 48. 
Juvabat quoque Augustus, ne clarissrmce familice extinguerentur. 

M. Hortalus, nepos oratoris Hortensii, inlectus a divo Augusto 
liberalitate decies sestertii ducere uxorem, suscipere liberos n« 



POUTICA. 345 

t. 

clarissima familia extingueretur. Annal. n. 37, 

Jdem Hortalus, quatuor Jiliis ante limen curice adstantibus, 

ausus in senatu, prcesente Principe, loco sententia pecuniam 

petere, repulsam a Tiberio' passus est: leve tamen 

solamen filiis additum. 

Si quantum pauperum est venire huc, et liberis suis petere 
pecunias ceperint ; singuli numquam exsatiabuntur, respublica 
deficiet i nec sane ideo a majoribus concessum est egredi aliquando 
relationem, et quod in commune loco sententiae proferre, ut privata 
negotia, res familiares nostras hic augeamus, cum invidia senatiis 
et Principum, sive indulserint largitionem, sive abnuerint. Non 
enim preces sunt istuc, sed efflagitatio intempestiva quidem et 
improvisa, cum aliis de rebus convenerint patres, consurgere, et 
numero atque astate liberum suorum urgere modestiam senatus, 
eamdem vim in me transmittere ; ac velut perfringere aerarium : 
quod si ambitione exhauserimus, per scelera supplendum erit. 
Dedit tibi,Hortale, divus Augustus pecuniam, sed non compella- 
tus, nec ea lege ut semper daretur, languescet alioqui industria, 
intendetur socordia, si nullus ex se metus, aut spes; et securi 
omnes aliena subsidia expectabunt, sibi ignavi, nobis graves — 
Hac cum respondisset Hortalo, addidit Tiberius, ceterum si patri- 
bus videretur, daturum liberis ducena sestertia singulis, qui sexus 
virilis essent. Egere alii grates ; siluit Hortalus, pavore, an avitae 
nobilitatis etiam inter angustias fortunae retinens : neque miseratus 
est posthac Tiberius, quamvis domus Hortensii pudendam ad 
inopiam delaberetur. Annal. n. 38. 

Fuit etiam severitas sub Claudio Principe. 

Laudati oratione Principis, qui ob angustias familiares ordine 
aenatorio sponte cederent, motique qui remanendo impudentiam 
paupertati adjicerent. Annal. xn. 52. 

Egestas vitiorumferax. 

Ob egestatem et metum ex flagitiis maxima peccandi necessitudo. 
Annal. iii. 40. 

Prona in audaciam. 

Syllam inopem, unde prsecipuam audaciam. Annal. xiv. 57. 



546 C. CORNELII TACITI 

Ipse melus paupertatis agit in scelera. 

Insigne scelus senatoria audacia admisit Marcellus, Asinio 
Pollione proavo clarus, neque morum spernendus habebatur, nisi 
qu6d paupertatem praicipuum malorum credebat — Marcellum 
memoria majorum, et preces Caesaris, poenae inagis, quam infamiae 
exemere. Annal. xiv. 40. 
Nero prodigis donationibus imperium exhausit, familias non 

locupletavit. 

Sub Galbd Principe, proxima pecuniae cura : et cuncta scrutan- 
tibus justissimum visum est, inde repeti, ubi inopiae causa erat. 
Eis et vicies millies sestertium donationibus Nero efFuderat. 
Appellari singulos jussit, decuma parte liberalitatis apud quemque 
eoruni relicta. At iilis vix decuma3 super portiones erant: iisdem 
erga aliena sumtibus, quibus sua prodegerant, cum rapacissimo 
cuique ac perditissimo, non agri, aut fcenus, sed sola instrumenta 
vitiorum manerent. Exactioni triginta equites Romani praepositi, 
novum officii genus, et ambitu ac numero onerosum : ubique hasta, 
et sector, et inquieta Urbs auctionibus. Attamen grande gaudium, 
qu6d tam pauperes forent quibus donasset Nero, quam quibus 
abstulisset. Hist. i. 20. 

Vitia y et turbarum causas fecit. 

Mortuo Nerone f plebs sordida et circo ac theatris sueta, simul 
deterrimi servorum, aut qui adesis bonis, per dedecus Neronis 
alebantur, moesti et rumorum avidi. Hist. i. 4. 
FamiliiSj qu& et usura et usurce remediis laborabant, egregie 
subvenit Tiberius. 

Multi fortunis provolvebantur : eversio rei familiaris dignitatem 
ac famam praeceps dabat : donec opem tulit Caesar, disposito per 
mensas miUies sestertio, factaque mutuandi copia sine usuris per 
triennium, si debitor populo in duplum praediis cavisset. Sic 
rcfecta fides^ et paulatim privati quoque creditores reperti. Annal. 
v.. 17\ 

Eadem Tiberii cura in calamitatibus. 

Asperrirna in Sardianos lues plurimum in eosdem misericordia? 
traxit : nam centies sestertium poliicitus Caesar, et quantuin aerario, 
aut fiscp pendebant, in quinquennium remisit. Magnetes a Sipylo, 






POLITICA. 347 



proximi damno ac remedio habiti, Temnios, Philadelphenos — 
Hierocsesaream, Myrinam, Cymen, Tmolum, levari idem in 
tempus tributis, mittique ex senatu placuit, qui praesentia spectaret, 
refoveretque. Delectus est M. Aletus e pratoriis, ne consulari 
obtinente Asiam aemulatio inter pares, et ex eo impedimentum 
oriretur. Annal. n.47. 

XXXIX. SERVI, LIBERTL 

Servi, infidum hominum genus. 
Fluxa servitiorum fides. Hist. iv. 23. 

Tanto magis laudandi, si iis sitjides. 
Non tamen ade6 virtutum sterile seculum, ut non et bona 
exempla prodiderit — Contumax etiam adversus tormenta, servorum 
iides. Hist. i. 3. 

Liberti sunt serviles. 
Libertorum servilia ingenia. Annal. n. 12. 

Dominorum fortuna arrogantes. 
Libertis quoque ac janitoribus ejus {Sejani) notescere, pro 
magnifico accipiebatur. Annal. vi. 8. 

Adulationibus corrupti. 
Pallanti prastoria insignia, et centies quinquagies sestertium 
censuit consul designatus Barea Soranus : additum a Scipione 
Cornelio, grates publice agendas, qu6d regibus Arcadia? ortus, 
veterrimam nobilitatem usui publico postponeret, seque inter 
ministros Principis habere sineret. Adseveravit Claudius, conten- 
tum honore Pallantem, intra priorem paupertatem subsistere. Et 
fixum est aere publico senatusconsultum, quo libertinus sestertii 
ter fnillies possessor, antiquae parcimoniae laudibus cumulabatur» 
Annal. xii. 53. 

Imperiosi. 
Claudius libertos, quos rei familiari praefecerat, sibique et legibus 
adaequavit. Annal. xn. 60. 

Fani. 
Nam et hi malis teraporibus partem se reipublicae faciunt 
Annal. i. 76. 



34S C. CORNELII TACITI 

Venales. 

Afferebant venalia cuncta praepotentes liberti. Hist. i. 7- 
Jn Tigellino magnum documentum quam fozda obscuris pravisque 
hominibus studia, fortuna, sojs. 

Sophonius Tigellinus obscuris parentibus, fceda pueritia, impu- 
dica senecta, praefecturam vigilum et prsetorii, et alia praemia virtu- 
tum, quia velocius erat vitiis adeptus, crudelitatem mox, deinde 
avaritiam, et virilia scelera exercuit : corrupto ad omne facinus 
Nerone, quaedam ignaro ausus, ac postremo ejusdem desertor ac 
proditor. Unde non alium pertinacius ad poenam flagitavere, 
diverso affectu, quibus odium Neronis inerat, et quibus desiderium. 
Apud Galbam T. Vinii potentia defensus, praetexentis servatam ab 
eo filiam : et haud dubie servaverat, non clementia (quippe tot 
interfectis) sed effugio in futurum ; quia pessimus quisque, diffiden- 
tia prasentium mutationem pavens, adversus publicum odium, 
privatam gratiam praeparat : unde nulla innocentiae cura, sed vices 
impunitatis. E6 infensior populus, addita ad vetus Tigellini 
odium recenti T. Vinii invidia, concurrere ^ tota Urbe in palatium 
ac fora, et ubi plurima vulgi licentia, in circum ac theatra effusi, 
seditiosis vocibus obstrepere : donec Tigellinus, accepto apud 
Sinuessanas aquas supremae necessitatis nuntio, inter stupra concu- 
binarum, et oscula, et deformes moras, sectis novacula faucibus, 
infamem vitam fcedavit etiam exitu sero et ihhonesto. Hist. i. 72. 

XL. V I T A. 

Egregia vita, qu<z incorrupta. 
Meminisscnt C. Asinii et Messalae, ac recentiorum Arruntii ct 
^sernini ad summa provectorum incorrupta vita et facundii. 
Annal. xi. 6. 

Beata T non ex opibus, sed ex morum constantia. 
Neque mala, vel bona, quaa vulgus putet : multos qui conflictari 
adversis videantur, beatos ; ac plerosque, quamquam magnas per 
opes, miserrimos : si illi gravem fortunam constanter tolerent, hi 
prospera inconsulte utantur. Annal. vi. 22. 



POLITICA. 549 

Vitce claritatem imminuit nimia vivendi cupido. 
Maraboduus consenuit, multum imminuta^ claritate ob nimiam 
vivendi cupidinem. Annal. n. 63. 

Magni etiam animi spe vitafranguntur. 
Super taedium malorum, etiam spe vitae, quae plerumque magnos 
animos infringit. Hist. v. 26. 

Qud duriora sunt tempora y eo mags firmandus animus. 
Specta juvenis — in ea tempora natus es, quibus firmare animum 
expediat constantibus exemplis. Annal. xvi. 35. 

XLL M O R S. 

Vita per virtutem acta, mortis solamen. 
Seneca moriens uxorem rogat oratque temperaret dolori, nc 
aeternum susciperet, sed in contemplatione vita? per virtutem actai 
desiderium mariti solatiis honestis toleraret. Annal. xv. 63. 
Est mortis distinctio. 
Mortem omnibus ex natura aequalem, oblivione apud posteros, 
Vel gloria distingui. Hist. i. 21. 

Est quoque opportunitas. 
Felix Agricola non vitae tantum claritate, sedetiam opportunitate 
mortis. Vit. Agric. xlv. 

Vita etiam potior. 
Honesta mors turpi vita potior. Vit. Agric. xxxiii. 

Virtus morti superstes. 
Multos veterum velut inglorios et ignobiles obiivio obruet, 
Agricola posteritati narratus et traditus, superstes erit. Vit. Agric. 
xlvi. 

Ea non imaginibus } sed moribus exprimitur. 
Ut vultus hominum, ita simulacra vultus imbecilla ac mortalia sunt; 
forma mentis aeterna, quam tenere et exprimere per alienam mate- 
riam et artem, sed tuis ipse moribus possis. Vit. Agric. xlvi. 
Qua defunctis amicis prastanda. 
Non hoc praecipuum amicorum munus est, prosequi defunctum 
ignavo questu : sed quae voluerit, meminisse ; quas mandaverit, 
cxsequi. AnnaL n. 71. 



LITERARIA NOTITIA 



IN 



C. CORN. TACITUM. 



INDEX 

CODICUM MSS, 

C. CORN. TACITI 

NOVA RATIONE DIGESTUS 



I. 1. Lodex Corbeio Mediceus sc. Florentinus, quod ad Tiberii 

Annales attinet, unicus : quos Beroaidus primiim edidit Romte 
1515. cum reliquis Taciti libris. Diligentius Codicem con- 
tulit Phhena, sospitator Taciti alter, novissimeque Jac. 
Gronovius. 

2. Hujus Codicis apographum, certe quod ad libros priores 
attinet, d Jo. Jocundo, Veronensi, propria manu scriptum 
tractasse se Fulvius Ursinus profitetur ad Ann. i. 4. idem 
credo, quem P. Danesius contulit, teste passim Ursino in 
notis ad Tac. Cf. eum ad Ann. iv. 20. et ad lib. xi. saepius. 

S. Codex Hispanus Didaci de Covarruvid, ICti, quem contulit 
Andr. Sckottus ; collationes Lipsio transmisit. 

II. 4. Florentinus Codex antiquus, ex antiquiori sec. iv. exeuntis 

descriptus seculo v 1 1 . vel v 1 1 1 . literis Longobardicis ; & Curtio 
Picltend diligenter collatus, et Jac. Gronovio existimante 
parens omnium MSS. inde a lib. xi. AnnaL 

vol. v. z. 



354, INDEX CODICUM 

5. 6. 7. Florentini recentioresduomembr. alter a lib. xi. Annal, 
aci Hist. lib. ii. alter eosdem Annalium et v. Historiarum 
libros complectitur. Tertium quandoque memorat Pichena. 

III. 8. Codex Farncsianus sc. Vaticanus, quem se beneficio Fulvii 
Ursini adeptum dicit Lipsius- contulitque ; ex Bibl. Farne- 
siana illatus in Vaticanam (hodie inter MSS. n. 1864) 
complectitur Annal. ab xi. et Histor. libros, exaratus sec. 
xiv. aut ineunte xv. Optimae notoe. Contulit etiam, Broterio 
censente, Jac. Corbinelli, lectionesque adscripsit exemplo 
Beroaldino : novissime Jac. Gronovius inspexit. 

{ Y\ 9- Codex Vaticanus alter, ejusdem ferme cum priori aetatis, 

Lipsio Judice, bonus et sincerus ; n. 1863. 

10. Illi non dissimilis videtur Broterio Cod. Bibl. reg. Paris. 

chartaceus, antea du Fresnianus, ut inde profectus credatur : 

cujus lectiones attulere Ryckius et Broterius. 

V. 11. * Venetus olim bibliothecaj S. Marci laudatus P. Victorio 

ad Cic. Ep. ii. 12. qui hodie in ea non superesse fertur; 
unde 1. deperditus, 1. ille ipse Vaticanus alter putatur ; cui 
certe similis est editio princeps, probabiliter a Veneto profecta, 
et instar Codicis habita. 

VI. 1£. Codex Genuensisy qui non solum, autejus similis, adhibitus 
Puteolano in editione su?i pro Codice habenda, sed etiamj 
apographorum plurium parens factus. Ex eo enim descripti:| 

13. Vaticanus III. recentior, num. 2965. Genuae 1449- 

14. Vaticanus IV. recentior, n. 1958. 

15. Cod. Oxon. Harleianus 1452. praeterea collatus cum MS. 
Vatic. n. 1863. aut simili. 

16. Bodleianus 1463. 

17. -Colleg. Soc. Jesu 1458. 



C. CORN. TACITI. 355 

VII. 18. Codex Budensis, Matthiae Corvini Regis, inde Rhenano 
subinde dictus Regius. Vocatur idem Codex Sambuci, et in 
Bibl. Vindobonensem delatus. Is Codex, quo Rhenanus 
usus est, quamquam Lipsio et J. Gron. haud optimae nota? 
visus, multum tamen profuit Tacito, judice Ernestio. 

VIII. 19- Codex Guelferbyt. membr. sed recens, a Pant. Candido 
emtus Ferrariae 1461. dein a Franc. Mediabarba Birago 
donatus Marq. Gudio, tum ex hujus bibl. pervenit in Guel- 
ferbytanam principalem ; cujus lectiones dedere Chr. Haufius 
et clar. Emestius. 

20. Cod. MS. membr. Parisiis in Bibl. Instit. Oratorii Jesu» 
Broterio serius oblatus, sed forsan a Jac. CorbineUi collatus, 

21. MS. Agricola s. ab ipso Rud. Agricola interpolatus 
conjecturis. Excerptis inde a Franc. Modio usus est 
Lipsius, tum Nic. Heinsio et Th. Ryckio adhibitus. Sed 
hi illi plus justo tribuerunt. 

Occurrunt praeterea alii recentes, inde a lib. xi. Annal. 

22. Codex Bessarionis, scriptus Bononiae 1453. 

23. Ottobonianus. 

24. Neapolitanus ; quem habuit Jo. Valetta. 

25. S. Johannis in Carbonarid. 

26. Ccesenatensis. 

* Codex Herbipol. ab J. Scheghio laudatus ad Vellei. p. 504. 
hodie nullus reperitur, testante Ern. Neque etiam extat 
Bamberga Codex, quem olim fama tulerat falsa. 

f Codex Mirandulanus non verus, sed fictus a Pomponio 
Lampugnano, Lipsii adversario. 



INDEX 

EDITIONUM 

C. CORK TACITI 

IN VIII. ,ETATES DIGESTUS. 



MTAS I. NATALIS. 



» Editio princeps Veneta, fol. sine titulo, et sine anni locique 
nota, per Vindelinum Spiram, cum hoc ad calcem tetrasticho : 

Casareos mores scribit Cornelius : esto 

Istetibi codex: histdria pater est, 
Insigni quem laude feret gens postera : pressit 

Spirapremensy artis gloria prima sua. 

Prodiit an. 1468. suspicante illustriss. Comite de Reviczky 
inCatal.cap. 101. sq. vel 1469- quod vult Maittarius, qui idem 
putat editam per Jo. Spiram. Habet libros Annal.ab xi. ad 
xvi. Histor. libr. i-v. libellum de Germania et Dial. de 
claris oratoribus ex MS. qui hodie in biblioth. Venet. non 
reperitur. Unde ipsa haec editio instar Cod. habetur, et est 
rarissima. Ex ea tres filiae certse : 






INDEX EDITIONUIU. 357 



4 • • » 






Mediolanensis, fol. s. 1. et a. Francisci Puteolaniy 'd 
Bernardino Lanterio adjuti. Basin fecit Venetam, coll. cum 
MSS. praestante charta et typis. Puteolanus addidit vitam 
Julii .Agricolae. 
(Editionem Venetam an. 1484. ct Romauam au. 1485. memorat 
Maittarius Ann. typ. Vol. v. p. n. p. 293. sed sine auctore ac 
teste : unde nihil ejus traditioni tribuit Ernestius. Lipsius se 
ed. Veneta 1494. usum ait, nemini praeter eum visa, eoque 
etiam Ernestio dubia. Vix tamen dubitaverim, quin ex vero 
eani significaverit Lipsius. Ita in Praef. Lipsii ed. 1574. 
Jrlis tribus (Codd. Farnes. et duobus Vatic. alteri optimo ac 
vetusto, alteri minus bono) accessit ediiio Veneta vetus anni 
oo. cccc. xciiii. quam adhibere vice libri scripti ideo non 
piguit, quod iuter studiosos Ixarum rerum constet, Taciti MSS. 
exemplaria spisso et vix in Europd inveniri. In his aulem 
libris citandis usum mejide antiquci et vere Romaua, ex animi 
mei sententiajuro.) 



1497 Venetiis, fol. ed. Puteolani repetita. In fronte titulus : 
Cornetii Taciti Ilistofia Augustce. In fme : Cornelii Taciti 
historia Augusta : nec non desitu moribus etpopulis Germania 
libellus : ac de Oratoribus dialogus felicitcr expliciunt. 
Venetiisjideliter impressi ac diligenter cmcndati per Philippum 
pinci sumtibus nobilis viri dni Benedicti fontana. Anuo dni 
Mccccxcril. die xxil. Marcii. Imperante sapientissimo 
dno Augustino Barbadico prudentissimi ac Invictissimi 
Senatus Venetiarum duce serenissimo. Editio rarissima, 
elegans, et nitida. 

1512 Riviana. Veuetiis, fol. ex priori recusa ; cujus quideni 
vitia typographica correxit Jo. Rivius, ceterum in mutando 
textu de suo judicio parum feliciter versatus, 



358 INDEX EDITIONUM 



^TAS II. BEROALDINA. 



1515 Romcz, fol. P. Cornelii Taciti libri qainque noviter inventi, 
atqne cum reliquis ejus operibus editi cet. (c. praef. Phil. 
Bcroaldi jun. Acad. Rom. praepositi ad Leonem x. p. m.) 
In fine : Romcc, per Magistrum Stephanum Guillereti de 
Lotharingia, 1515. Kal. Martii. Editio rara et nitida 
chartis ac typis. Editor libros v. ex Codice Corbei. edidit, 
in reliquis Puteolanum secutus. Cf. Maittaire Annal. typ. 
Vol. ii. p. 266. Ex hac matre ed. natse sunt 4. filia) : 



1517 Mediolanensis, 8. quam ex priori dedit Alex. Minucianus, 
Apulus, typogr. et hist. Prof. Mediol. passim emendatam et 
Andr. Alciati notis auctam. 



1519 Basileensis i. fol. P. Cornelii Taciti Historia Augusta 
actionum diurnalium : additis quinque libris noviter inventis. 
Andre& Alciati Mediolanensis in eundem annotationes. De 
situ, moribus et populis Germanm libellus: eodem Corri. 
Tacito auctore. Ejusdem dialogus, an sui seculi oratores anti- 
quioribus et quare concedant* Cn. Julii Agricolcz vita per 
eundem. Apud inclytam Basileam ex qfficina Jo. Frobenii, 
mense Aug. A. 1519. Editio elegantior prioribus. Curavit 
quidem Beatus Rhenanus, sed Alciati nonnullis dicitur ob 
additas ejus et Beroaldi observatt. Imitatur ea Beroaldinam ; 
sed libellus de Germania dicitur a prodigiosis mendis repur- 
gatus per Beatum Rhenanum beneficio Codicis vetustioris. 
Cf. Maittaire Annal. t. v. Vol. n. p. 273. 



„ 



C. CORN. TACITI. S59 

27 Juntina, 8. P. Corn. Taciti ab excessu divi Augusti histori- 
arum libri quinque nuper inventi, atque cum reliquis ejus 
operibus maximd diligentid excusi. Florenticz per heredes 
Philippi Juntcc, A. D. 1527- mensis MaiidieXXII. Textus 
Beroaldi interdum correctus ab Ant. Franc. Varchiensi. 



1552 Florentina, 8. 






JETAS III. RIIENANI. 



1533 Rhenani i. et Basil. n. fol. P. Corn. Taciti equitis Rom. 
Annalium ab excessu Augusti, sicut ipse vocat, sive Historice 
Augustce, qui vulgo receptus titulus est, libri sedecim, qui 
supersunt, partim haud oscitanter perlecti, partim, nempe 
posteriores, ad exemplar manuscriptum recogniti magnd fide, 
nec minore judicio, per Beatum Rhenanum. Nihil hic fingi, 
docebunt castigationes suis qucvque libris additcz. LibeHus de 
Germanorum populis, Dialogus de Oratoribus 9 denique de 
vita Agricolcc non solum emaculatius prodcunt, sed et explica- 
tiusy adjunctis in hanc rem scholiis. Basilece in officind Frobe- 
niand per Ilieron. Frobenium et Nic. Episcopium y 1533. 
Rhenanus textum Basileensis i. quem vulgatum dicit, cum MS*. 
Budensi collatum dedit, et in Germania adhibuit editionem 
aliam veterem Italicam. In Agricola et Dial. de Oratoribus 
solq ingenio usus est. Beroaldiiet Alciati notae ex ed. supe- 
riori Basileensi repetita? : ipse Rhenanus scholia adjunxit, et 



360 INDEX EDITIONUM 

thesaurum constructionum, et locutionum et vocum Tacito 
solemnium pnemisit utiliorem. 

Hujus textum ut vulgatum sequuntur : 

1534 Aldina, 8. Cornelius Tacitus, recognitus et emetidatus etc. 
Varia lectio in calce operis impressa. Venetiis, in cedibus 
heredum Aldi Manutii Romani, et Andrecz Asulani Soceri y 
mense Novembri 1534. Elegans. 

1541 Gryphiana i. Cornelii Taciti Annales ex castig. et cum 
annott. iEm. Ferreti, B. Rhenani, Alciati et Beroaldi. 
Lugduni, 8. Bibl. Ernest. p. 196. n. 2878. 

1542 Francqfurtensis i. 8. P. Cornelii Taciti Eq. Rom. Annalium 
sive Historite Augustce Libri, quantum quidem eorum restat, 
Sedecim. Ejusdem libeUus de moribus^ et populis Germa- 
norum. Item Vita Julii Agricohi', oratoris. Item Dialogus 
de claris oratoribus. Cum Indice. Francofurti ex officina P. 
Brubachii, anno XLII. 

1543 Gryphiana n. Lugduni, 8. cum notis iEm. Ferreti et 
Thesauro Rhenani. Haud accurata. 

1544 Rhenani n. sc. Basil. iii. fol. c. annott. Rhen. et Alciati. 

1551 Gryphiana iii. Lugduni, 12. JEm. Ferretus praefatus est, 
sed ejus notae et thes. Rhenani absunt. 

1554 Veneta, 4. Fabricio memoratur. 

1559 Gryphiana iv. Lugduni. 12. apud heredes Seb. Gryphii. 
Bibl. Ludewig. n. 7641. 






C. CORN. TACITI. 36l 






JETAS IV. LIPSIANA. 



1574 Lipsii i. 8. Com. Taciti Ilist. et Annal. libri, qui extant, 
a J. Lipsio emendati et illustrati* Antvcrpia, ex offic. 
Chr. Plantini, 1574. Commentarii seorsim prodierimt an. 
1580. et curae secundaa 1531. ex eudem offic. Is vero_, Tacito 
denuo post Rhenanum ex MSS. et edd. vett. recognoscendo 
et commentariis illustraudo, immortalis, przevenit Muretwn } 
cujus notae in libros priores Annal. prodierunt Romse 1580. 
et lugolst. 1604 et 1608. 8. 

1576 Gryphiana v. VI. ex prima Lipsii expressa. Com. 
Taciti Annal. et Ilist. libri, qui extant, Justi Lipsii studio 
emendati et illustrati. Ejusd. Tac. liber de mor. Germ. Julii 
Agricohe vita. Incerti icriptoris Dial. de Oratt. sui tcmporis. 
Cum notis Justi Lipsii ct V erirauii Mauri. Acc. huic ed. 
apell. nationum et provinciarum Germanirc. Lugduni, ap. 
Ant. Gryphium, 1576. Notae Vertraniana) admixtae sunt 
Lipsianis. 

1581 Parisns, fol. Corn. Taciti Equitis llomani ab excessu 
Divi Augusti Annalium libri quatuor priores, et in hos 
observationes Caroli Paschalii Cuneatis. Paris. ap. Rober- 
tum Colombellum in Aldina Bibliothcca. Catalogue rais- 
onne de la Collection de livres de P. A. Crevenna, Vol. v. 
p. 162. 



-Lipsii ii. 8. Corn. laciti Opera omnia, qu& extant, 
quorum Index pagind scquenii : J. Lipsius denuo castigavit 



362 1NDEX EDITIONUM 

ct rccensuit. — Antverpia, ex offic. Christoph. Plantini 
Architj/pographi regii, MDLXXXL— Pagina 3. sq. Justus 
Lipsius Christophoro Plantino S. Dico. Tacitum, queni 
iterum vulgare paras clarissime Typographorum, mitto ecce 
Tibi. Relegi, recensui, et sine dolo dicam, multa in eo qua 
a scriptura, qitcc ab interpmictis, feci meliora. Addidi etiam 
ad oram Notas variantis lectionis aut conjectura mea : sed 
paucas, brevesque. Nam cetera haurire t Commentariis meis 
lectoremjus est. qui Tacitum ipsion sequentur, imo adsequen- 
tur. Ego, mi Plantitie, etsi in variis molestisqueoccupationi 
bus nunc mcis, valetudine etiam non jirma, tamen cura habui 
hanc curam ; uti publica privataque res fructum caperet e 
saluberr,mo et optimo scriptore ad hoc aivum. Mvum cala- 
mitosum, sed ad quod tolerandum, midtum % mejudice, historia 
istafaciet: solatio, consilio, exemplo. Vale. Extat in bibl. 
Bipont. Eodem volumine continentur : Justi Lipsii ad 
Annales Corn. Taciti liber commentarius sive Notaz. 
Antverp. ex offic. Christoph. Platitini. MDLXXXL 

15S4 Gri/phiana vi. 12. Lugduni, per Ant. Gryphium. 
1585 Lipsii III. fol. Ludg. Bat. qua Pichena dein usus est. 

1588 Lipsii iv. 8. ibid. ap. Plantin. 

Francofurti, fol. inter historiae Romanas scriptores a Frid, 

Sylburgio editos iii. voll. 

1589 Lipsii v. fol. Ernestio omissa, sed in bibl. hist. Struv. 
et Hanckio memoralur. En titulum : Corn. Taciti Opera, 
qu& extant. Justus Lipsius quintiim recensuit. Additi 
Commentarii meliores plenioresquecum curis secundis. Lugd. 
Bat. ex off. Plant. ap. Fr. Raphelengum. ClOIOLXXXix. 

1592 Francofurti, fol. Annib. Scoti in C. Taciti Annatcs et 



C. CORN. TACITI. 363 

Historias Commentarii politicl Addita etiam Taciti Opera, 
cum Indice. Catal. bibl. Ludewig. n. 11720. 

1595 Lipsii vi. 8. e priori repetita, ap. Hieron. Commelinum. 

Engelio bibl. selectiss» p. 154. praestans admodum dicitur. 

Extat in bibl. Francof. et Ludewigiana. n. 7642. 
eodem, apud eundem, 24. . Catal. bibl. Thuan. P. I. p. 290. 

1598 Gryphiana vn. 16. Lugd. per Ant. Gryph. 

Lipsii vii. 8. Antverpia, ap. Plantin. 

Lipsii viii. Lugduni Bat. 8. Corn. Taciti Opera, qua 

extant. Justus Lipsius quintum reccnsuit. Seorsim excusi 

Commentarii cum curis secundis. 



1600 Lipsii ix. fol. et 4. Corn. Taciti Opera, qu& extant. 
Justus Lipsius postremum recensuit. Additi Commentarii 
meliores plenioresque, cum Curis secundis. Accessit seorsim 
C. Velleius Paterculus cum ejusdem Lipsii auctioribus Notis. 
Antverpia, ex officina Plantiniand } apud Joannem Moretum. 
clo. loc. Cum privil. Cccs. et Regio. — Fn Praef. Comm. 
nova vi. Idus Febr. 1600 scripta : Itaque ante annos 
duodecim Curas secundas dederam ; et easdem postea operi 
injwixeram, ut suis quaque locis et ordine possent legi. At 
nunc denique Tertias etiam damus : et, nisi fallor, ultimas. 
quia et occupatio alia me abstrahit, et sine culpa fortasse non 
sit (certe sine laude) assiduum hoc satagere in rt et scriptore 
' uno. Vale ergo, mi Corneli, et per me, audacter dicam, Tiotior 
et illustrior orbem perambula ; amande ab eo, quamdiu boni 
honestique amor erit. 

1604 Ingolstadii, 8. Taciti Annalium libri xvi. 
Monachii, 8. non nisi textum Lipsii habet. 

1606 Parisiis, 4. Tacitus cum notis Lipsii et Mercen. 



3(U INDEX EDITIONUM 



JETAS V. LIPSIO - PICIIENIANA. 



Cujus diluculum incepit, cum Curtius Pichena, magni Etrurias 
Ducis a secretis, notas in Tacitum, quamvis absque capite, 
edidisset, qua? auctori novam lucem affunderent ex diligentiori 
collalione edit. Lipsianae 1585. cum codice utroque Floren- 
tino. Prodierunt primum Florentinae, et recusae Francofurti 
1600. 8. typis Wechelianis. Has et binae edd. sqq. insertas 
habent : 

I667 Francofurti, 8. Com. Taciti Opera, ex recogn. Jani 
Gruteri, cum Indice rerum accuratissimo. Acc. seorsim ad 
eundem emendatt. castigg. obss. notce Alciati, Ferreti, Ursini, 
Merceri, Coleri, Rhenani, Vertranii, Donati, Pichencr, 
Gruteri. Francofurti, e coll. Pallhen. sumtibus Joncz 
Rhodii. In capita primum divisit Gruterus. 

1608 Parisiis, fol. Corn. Taciti, et C. Velleii Paterculi scripta, 
quce extant, recognita, emaculata, additique commentaris 
copiosissimi, et notce non anted editce. Parisiis, e typogr. P. 
Chevalier. — Editor est Car. Auberius. Commentatores, 
quorum notas exhibet, sunt xvi. A. Alciatus, B. Rhenanus, 
V. Luxanus, F. Ursinus, M. A. Muretus, J. Mercerus, 
Christoph. Colerus, V. Acidalius, Ph. Beroaldus, JEm. 
Ferretus, M. Vertranius, M. Donatus, Fr. Modius, C. 
Pichena, J. G ruterus et Paschalius. 

1607 Lipsii x. fol. Corn. Taciti Opera, quce extant, Justus 
Lipsius postiemum recensuit. Additi commentarii aucti 






C. CORN. TACITI. 365 

emendatique ab idtimd manu. Accessit C. Pelleius Pater- 
culus, cum ejusdem Lipsii auctioribus notis. Antverpicr, ex 
offic. Plantiniand, ap. Jo. Moretum* Flaec tum consultis 
Pichenae notis emendatior, tuni praeter commentarios et 
excursus habet dispunctionem notarum Mirandulani Codicis 
(ficti). 

Plenior dies advenit cum ipsa Taciti editione a Pichena 
recognitil, notisque auctioribus illustrata, in quibus praeparandis 
ipsi adfuit Franc. Venturius, Patricius Florentinus. 

1607 Francofurti, 4. Corn. Taciti Opera, qua extant, juxta 
veterrimos Manuscriptos emendata, notisque auctioribus illus- 
trata, per Curtium Pichenam, Ser. magni Ducis Etr. a secr. 
Adjectus Index jiominum, verborum ac sententiarum locuple- 
tissimus. Francof ap. Cl. Marnium et heredes Jo. Aubrii. 
1G07. Capita ex Gruteri ed. adscripta. 

Notae hae auctiores seorsim prodiere Hanov., typis Wechel. 
an. 1608. 8. 

1609 Aurel. AHobrog. 8. Picheniana recusa. 

ibid. fol. Tacitus prodiit inter historia? Romana? scriptores 

Latinos vett. omnes, per Petrum de la Roviere, 11. voll. 

1614 Francofurti, 12. Picheniana repetita. 

1622 Eadem Mussipo?iti in vicina nobis Lothariugia, 8. 

Id temporis Tacitus Francofurti prodiit ter Latinus cum 
versionibus : 

1612 Taciti Opera, Latine, cum versione Ital. Georgii Dati, 
Francof. typis N. Hofmanni, sumtibus Jon. Rhodii. 1612. 
8. maj. 

Eadem Latine cum vers. Gall. Stephard de la Planche et 

C/. Fauchet. ibid. eod. 8, 



366 INDEX EDITIONUM 

Eadem Latine cum vers. Germ. Jac. Micylli. ibid. eod.fol, 

Auctoritas Lipsiani nominis maxime praevaluit in sequen- 
tibus : 



1612 Parisina Morelli, 12. 

1614 CoIo?i. Allobr. 12. Corn. Taciti Opera, qua extant etc. 
Gnomologia et distinctis breviariis aucta. Colon. Allobrog. 
sumtibus Sam. Crispini. In fine voluminis additas habet 
varias lectiones, ex Lipsii notis excerptas. 

1619 Lugduni Bat. 8. Lipsii xi. Corn, Taciti Opera : J. 
Lipsius receiisuit et commentarios adjecit. Catal. bibl. 
Ludewig. 

1621 ibid. 12. Eadem ap. Elzevir. Cuique libro subjuncta 
lectionum selecta varietas. Pra?mittitur ultimum Lipsii de 
Tacito judicium. 

1622 Parisiis, fol. Nova cogitationes in Hbros Annalium 
Corn. Taciti, qui extant. Auctore Ludovico D'Orleans. 
Quibus addita sunt reliqua ejusdem Taciti opera. Cum 
Indicibus copiosissimis. Parisiis, sumt. ac impens. Tho, 
Blasii. 

Rothomagiy 8. C. Corn. Taciti Opera. Catal. bibl. S. I. 

Mont. p. 204. 

1623 Parisiis, 24. Casii. 

Aurel. Allobrog. fol. inter historiae Romanae scriptores 

Latinos, repetitos ex ed. 1609« ap. Roverii viduam et heredes. 

1627 Antverpia, fol. Lipsii xn. cum Comm. ejusdem. Catal, 
bibl. Francof. 



C. CORN. TACiTI. 367 

1634 Lugduni Bat. \6. Cornelius Tacitus ex Justi Lipsii cditione. 

ILusd. B. ex offic. Elzeviriana. 

1637 Amstelodami, 24. ex rec. Lips. et Is. Pontani. Ap. Jo. 

Jansonium. Futilis. 
— . — AntverpicE, fol. Lipsii xiii. ex offic. Plant. 
FlorenticBy fol. Latin& et Italice per Bernh. Davanzati. 

1648 Antverpia, fol. ap. Plantin. Lipsii xiv. cum Velleio 
Paterculo. In charta subfiavi coloris pulchre exscriptu ; 
additamque habet disp. Cod. Mirandul. etc. 

1667 et 1668 ibid. fol. Lipsii xv. ultima. Corn. Taciti Opera, 
qua extanty a J. Lipsio postremum recensita, ejusque auctis 
emendatisque commentariis illustrata. Item C. Velleim 
Paterculus cum ejusd. J. Lipsii auctioribus notis. Antver- 
pia, ex off. Plantiniana Balthasaris Moreti. Catalogue 
raisonne de P. A. Creverina, Vol. v. p. 160. 



.CTAS VI. PICHENO — BERNEGGERIANA « 
FREINSHEMIANA. 



Tres ea tulit egregios Taciti recognitores, Bemegge) u.n, Freimhz- 
mium, et Grotium. 



1638 Argentorati, 8. Corn. Tacitus accurante Matthia Berneg- 
gero. — Quae Pichenae textum fere totum servavit, pravis de 
conjectura doctorum, etiam Jo. Freinshemii, mutatis, Atque 



363 INDEX EDITIONUM 

hic (Berneggeri gener) expositionem locorum ab interpretibus 
intactorum aut secus acceptorum adjunxit. Ceterum argu- 
menta in summa pagina inscripta ; marginem obsident, ab 
alia parte parallelismus, ab altera numerus versuum, ad quos 
etiam refertur Index copiosissimus et rerum et verborum a 
Melch. Freinsh. confectus. Editio prastans bonitate magis, 
quam elegantia. 

Jo. Freinshemius etiam Argentorati an. 1641. paraphra- 
seos Corneliana? specimen Annal. libros vi. complectens 
edidit. 

1640 Liigduni Bat. 12. Corn. Tacitus ex J. Lipsii editione? 
cum notis et emendd. Hug. Grotii. Lugd. B. ex officina 
Elzeviriand. Cui et ob Grotii recensionem notasque, et ob 
typorum nitorem primse inter minoris forma? edd. debentur. 

1643 Amstelodami, 12. Boxkornii i. Corti. Tacitus, et in 
euni M. Zuerii Boxhomii observationes. Amstel. ex qffic. 
Janson. 

1645 Venetiis, 12. Coru. Taciius, et in eum M. Z. Boxhomii ei 
H. Grotii obss. Venetiis, ap. Juntas et Baba. 

1649 Amstelodami, 12. Corn. Tacitus cwn optimis exemp* 
collatus. Adi. capitulorum numeri. Amstelod. ap. Ludo- 
vicum Elzevirium. — Sequitur textum Bemeggeri et Freinsh. 

Eod. anno ap. eundem prodiit : H. Savilius in Taciti 
Histor. Agricolas vitam ; el commentarius de Militid Romana, 
12. Catalogue raisonne de la Collection de livres de P. Ant. 
Crevenna, Vol. v. p. 160. 

1650 ibid. 12. ap. Janson. 



C. CORN. TACITI. 369 

1652 Aurel. Allobrog. fol. Historiae Romanae scriptores Latini 
veteres etc. per Sam. Chouet 11. vol. quorum alterum exhi- 
bet Tacitum ad exemplum Lipsii. 

1653 Amstelodami, 12. Boxhornii 11. auctior. Corn. Taciti 
qu& extant, M. Z. Boxhornius recensuit et animadversionibus 
nonnullis illustravit. Amst. apud Jo. Jansonium. 

1658 Venetiis, 4. C. Corn. Taciti Opera, cum vers. Italica 
Bernh. Davanzati. 



1660 Amstelodami, ex rec. Lipsii, Pontani et aliorum. 

1664 ibid. 12. .Boxhornii 111. c. ejusd. comm. polit. in Agricolam. 

Amstel. ap. Casp. Commelinum. 

Boxhorniana? hodie parum laudis habent ; et tertia, quamvis 

elegantior, mendosior tamen reperitur. 
— - — Argentorati, 8. Corn. Tacitus. Accnrante Matthia Berneg- 

gero. Argentor. ap. J. G. Dolhopf et J. Eberh. Zetzner. 

lisdem praesidiis instructa, quse ad 1638. diximus. Atque 

haec posteris editoribus basis facta est. 

\67Z Venetiis, 12. 






JETAS VII. GRONOVIO—RYCKIANA. 



1672 Amstelodami, 8. maj. Com. Taciti Opera, qu<z extant, 
integris J. Lipsii, Rhenani, Ursini, Mureti, Pichena, 
vol. v- % A 



370 INDEX EDITIONUM 

Merceri, Gruteri, Acidalii, Grotii, Freinshemii, et selectis 
aliorum commentt. illustrata. Jo. Frid. Gronovius recensuit, 
tt suas notas passim adjecit. Accedunt Jac. Gronovii excerp- 
ia cx variis lectionibus MS. Oxoniensis. Amstelod. apud 
Dan. Elzevirium n. vol. 1672. (alterum Vol. signatur a, 
1673.) Elzevirianorum typorum elegantia et chartse nitor 
pra?stat , sed non rcque accurata, ac illa Freinshemii. 

1670 Venetiis, 12. maj. Tacitus, et in eum M. Z. Boxhornii et H. 
Grotii observationes. 

1678 Amstelodami, 12\ ap. Elzevir. 

]682- 1684 - 1 687 Parisiis, 4. Corn. Taciti Opera, interpre- 
tatione perpetuci et notis illustravit Julianus Pichon Abbas. 
Jussu Christianissimi regis in nsum serenissimi Delphini. 
Paris. ap. vid. Claudii Thiboust, et P. Esclassan. iv. vol. — 
Editio Broterio, ipsi Gallo, illaudata, quippe quae nuM MSS. 
Codicum collatione grandis tamen sit, et indigesta notarum 
mole gravida. 

168-3 Venetiis, 12. 

1684 Lugduni, 12. ex rec, Lipsii et Pontani. 

1685 Lugduni Bat. 8. 11. vol. Gronovianam ed. recusam dedit 
Jacobus Gronoviusy patre minor ; eamque vitijs operarum 
auctiorem. 

Meliora in Tacitum benerlcia mox prasstitit Theod. 
Pychius, olim J. F. Gronovio prseceptore usus. 

1687 Lugduni Bat. 12. maj. Cornelii Taciti Opera, qua extant, 
ex recensione et cwn animadversionibus Theodori Ryckii. 



C. CORN. TACITI, . 3/1 

Lugcl. B. apud Jac. Hackium. Cui conjunctum volumen 
animadversionum anno ante prodiit. 

1701 Amstelodamiy 16. cum capitulis. 

3 708 Venetiis, 4. Pichonii editio in usum Delphini inept£ repetita. 

1714 Lipsice,8. n.vol. Corn. Taciti Opera, notis grammatico- — 
philologico — criticis illustrata ad modum Jo. Minellii d 
Christiano Haufio, Gi/mn. Gorlic. Prorect. quibus prcemissa 
est Jo. Georg. Wakhii diatribe critica de Tacito ejusdemque 
stilo ad Jac. Perizonium. — Quamvis varias lectt. MS. 
Guelferbytani habeat, notis tamen in modum Minellii scriptis 
laudis nihil tnlit. 

1721 Trajecti Bat. 4. Corn. Taciti Opera, qucz extant, integris 
B. Rhenani, Fulv. Ursini, M. Ant. Mureti, Jos. Merceri, J. 
Lipsii, Val. Acidalii, Curt. Pichence, Jan. Gruteri, H. Grotii, 
J. Freinshemii, J. F. Gronovii, et selectis aliorum commen- 
tariis illustrata. Ex recensione et cum notis Jacobi Gronovii, 
Traject. Bat. ap. Jac. a Poolsum et Jo. Visch. 11. vol. 
Paternae editionis textum quidem cum Codd. Flor. denuo 
contulit, suisque notis auxit Jac. Gronovius. Sed ipse absol- 
vere opus atque edere non potuit, morte prasventus. Edidit 
Abr. Gronovius, Jacobi filius, adj. integrisnotis xiii. virorum, 
et selectis xviii. virorum cet. .Additae ab editore varr. lectt, 
Cod. Bodlei. etc. Convicia in Ryckium jactahuic non obfu- 
erunt, sed Gronoviorum, Jac. et Abr. judicium et animum 
minutum produnt. 

1730 Dublini, 8. Ryckii editio recusa 111. vol, Notae subjecta: 
textui. 

1733 Parisiis, 16. sine notis. 



373 INDEX EDITIONUM 

1734 AmsteJodami, 12. ap. Jansonio — Waesbergios. 

:ibi(L 16. ap. J. Wetstenium et G. Smith. (c. capit. et serie 

clironol.) ad fidem optt. MSS. castigata. Bona et elegans. 

1735 ibid. 12. 

1737 Francofurti ad Viadr. 8. ed. Berneggeri et Freinshemii recusa 
c. n. et Iudd. 

1743 — 1748 Heidelberga, fol. maj. Historise Romanas scriptores 
Latini etc. edente et accurante Ben. Casp. Haurisio. m. vol. 
c. figg. aen. Tertium volumen habet Tacitum, subditis varr. 
(ex Lipsio, Pichena) sine auctorum nomine. Editio splen- 
dida, neque accurata. 

1753 G/asgua, 12. Corn. Taciti Opera, quce supersunt. Ex 
editione Jacobi Gronovii. Glasgucc, in ccdib. Acad. excude- 
bant Rob. et And. Foulis. iv. vol. 



1754 Londini, 12. ap. Brindley. iv. vol. 
1760 Londini, 8. Ryckiana repetita. 



tETAS Vin. GRONOVIO - ERNESTIANA. 



1752 Lipsiee, 8. Ernestii i. Corn. Taciti Opera, ex recensione Jo. 
Aug. Ernesti, cum notis integris Justi Lipsii et J. F. 
Gronovii, quibus et suas adjecit, Lipsice, ex qffic. JVeidman- 



C. CORN. TACITI. 373 

nianA. 11. vol. Textum J. F. Gronovii cum edd. vett. et 
Jac. Gronovii novis obss. collatum dedit, pluribusque et 
Heinsii et suis conjecturis auxit ; textum passim emendavit, 
neque tamen ubique in melius restituit, vel menda Gronoviani 
textus devitavit; interpunctionem vero inde k Gronovio aucti- 
orem subinde direxit, cumulavit. Asseclam inter Gallos 
invenit Nic. Lallemand. 

1755 Patavii, 4. Latine et Jtalice per Bern. Uavanzati. 

1755 - 1774. Parisiis, 12. ix. vol. Taciti opera Latine et 
Gallice prodierunt hoc ordine : 1 ) C. J. Agricola? vita, et de 
situ, mor. et pop. Germania? libellus, interprete de la Bteterie, 
1755. 11. vol. 2) Annalium libri vi. priores, cum ejusd. 
versione, et supplemento libri quinti, ab ipso ex historicis 
aliis composito, 1768. 111. vol. 3) Historiarum libri, inter- 
prete Dottevitlio, 1772. 11. vol, 4) Annaiium libb. xi — xvk 
eodem interprete, 1774. 11. vol. Singulis libris addita? sunt 
nota?, partim critica?, partim ad historiam, antiquitates et loca 
difficiliora explicanda, pertinentes. 

1760 Parisiis 12. Corn. Taciti quce extant Opera. Recensuit J. 

' N. Lallemand. Paris. typis J. Barbou. 111. vol. Recepit 

is lectiones plerasque MS. Regii, pra?sertim qua? cum ed. 

omnium principe conspirabant, suisque auctorem notis illus- 

travit. Omisit Dial. de Oratoribus. 

1769 ibid. Eadem repetita ap. eund. 

1771 Parisiis, 4. maj. Com. Taciti Opera, qute extant. Recog- 
novit, emendavit, supptementis expicvit, notis, dissertationibus, 
tabidis geographicis illustravii Gabriel Brotier. iv. vol. 
Quamvis haec editio magno conatu instituta videatur, onmesque 
©legantifi et pretio superet, haudtamen e6 desiderabilior facta^, 



37 4 INDEX EDITIONUM 

nisi iis, quibus divitice abundant. Textum Ernestii subinde 
sequitur, subinde veterem ab eotuetur lectionem, subinde mutat 
audentius. Notce sub textu sunt, Judice Ernestio, sicut Alem- 
anniplerccque, tirouibus scriptce : ad calcem operissunt longiores 
de rebus, stcpe per longas disputationes tractatis, in quibus 
pleraque, sunt loci de antiquitatibus, item criticce, in quibus 
varietas lectionum traditur, et judicium de iis proponitur. 
Utut ver6 nota? subinde minus dignae videantur, haud tamen 
semper, praesertim in judicio, vel nescio quo sensu de lectt. 
var. cedit iis, quibus nimium reprehenditur. Sed in tam 
splendido opere oportuit nihil reliqui fieri ad diligentiam emen- 
dandi. Tacemus alia. 
„ Berolini, 8. ex rec. Ernest. cum Indd. verb. et rerum. 



1772 Lipsice, 8. maj. Corn. Taciti Opera, iterum recensuit, notas 
integras J. Lipsii, J. F. Gronovii, Nic. Heinsii et suas addi- 
dit Jo. Aug. Ernesti. Lips. ap. Weidmanni hered. et 
Reichium. 11. vol. Quid quantumve boni denuo contulerit 
in Tacitum, et supra jam attigimus, et ipse docuit in Praef. p. 
34 - 47. Doctrina? certe plenissinia, sed non pariter ac decuit 
a mendis repurgata. 

1776 ^Parisiis, 12. Corn. Taciti Opera, supplementis, notis et 
dissertatt. illustravit Gabr. Brotier. Paris. ap. Merigot jun. 
VII. vol. 

1777 Herbipoli et Fuldce, 8. Corn. Taciti Opera, ad optimas 
recentissimasque editiones accuratissimt collatas recusa. Her- 
bipol. et Fuldce, imp. et typis Jo. Jac. Stahel, Univ. Bibliop. 
et Typogr.— Editio castigationis, quam titulus mentitur, plan£ 
expers : operarum vitiis scatet : turpioris chartae. 

1779 et 1780 Bipontina 1. 8. maj. Corn. Taciti Opera, cum 
varietate lectionum selectd novisque emendationibus. Acce- 



C. CORN. TACITI. 3? 5 

dunt nota ei Index historicus. Studiis societatis Bipontincc. 
Bipont. iv. vol. Crollius multa cum laude edidit. 

1780 et 1781 Mannhemii, 8. min. Corn. Tacili Opera, recognovit, 
emendavit, supplementis explevit Gabriel Brotier. v. vol. 
Quorum quatuor priora textum Taciti habent ; quintum 
supplementa exhibet. ISTota? Broterii desiderantur. 

1790 Londini, 8. maj. Corn. Taciti Opera, ex recensione Broterii, 
accuratissime edidit. Henr. Homer, Cantabrigiensis, iv. Vol. 

i 

1795 Parmce, 4. maj. Corn. Taciti Opera, typis Bodonii splendi- 

dissime excusa. iv. Vol. 

1796 Edinburgi, 4. et 8. Corn. Taciti Opera, ex recensione 
Broterii, et cum omnibus ejus notis, supplementis et dissertatt, 
typis Jacobi Mundell excusa. iv. Vol. 

1797 Tubinga, 8. 

1801 Lipsice, 8. Corn. Taciti Opera, ope Codicis Budensis illus- 
trata, n. Vol. 

1804 Gottinga, 8. Qorn. Taciti Qpera, Ruperti curd collata et 
accuratl edita, u, VgL 



EDITIONES 

LIBRORUM TACITI MINORUM, 



1472 Bononia, fol. Germania. Laudata Pichenae ad c. 2. sed 
dubia Ernestio. 

s. a. et I. 4. (Romce, forte ap. Gensberg. circa an. 1473 aut 1474. 
Vid. Audiffredi Cat. edd. Rom. sec. xv. p. 385. et cl. Harles. 
in Not. brev. Literat. Rom. p. 397.) Germama. Quem 
Codicem Artolphi vocat Rhenanus : ex qua pleraeque lectiones 
in textu Rhenani fluxere, quibus ille a superioribus exemplis 
differt Vid. FabriciiBibl. Lat. Vol. n. p. 393. 

1476 Venetiis, fol. — de situ, moribus et populis Germania Hbelhis* 
Ad calcem Diodori Siculr, Lat. Venetiis per Andream Jacobi, 
Katharensem. Qua usus est Ernestius. 

s. a. 1. et typ. 4. (Mediolani, 1482.) J, Agricola vita, cum 
Panegyricis veteribus. Cf. Notitiam nostram literariam de 
C. Plinio Sec. p. 39- 

1493 Venetiis, fol. Germania, Diodoro Siculo adjuncta a Poggi< 
Florentino. 



C. CORN. TACITI. 377 

1497 ibid. fol. Agricola vita separatim edita a Franc. Puteolano. 
In fine : Venetiis per Phi/ippum Pinci sumtihus dni Benc- 
dicti de fontana. Anno dni MCCCCXCVII. die XXII. 
Marcii. 

1509 Lipsice, 4. Corn. Taciti de sitn, moribus etpopulis Germanm 
libellus, a Rhagio Msticampiano editus. 

1511 (Parisiis, 4. Cornelii Taciti de origine et situ Germanorum 
opusculum. Cum Berosi, Myrsili et al. fragg. Vicl. cl. Harle- 
sii Introduct. in not. literat. Rom. Vol. i. p. 74. 

J517 Mediolani. Germania, ab Alex. Minuciano separatim 
edita. 

1519 Basilea, 8. Germania, cum commentariolo. A Rhenano 
curata. 

1529 Noriberga, 4. Germania cum comment. Althameri. Qui 
liber a Theologis Paris. in Catal. librorum prohibitomm est 
relatus. v. Argentr. Vol. n. p. 167. 

1551 Francqfurti ad Viadr. 8. Germania, cum notis Willichii, 
Glareani et Melanchthonis. 

1557 Wittebergae, 8. Germania Cornelii Taciti. Vocabula regU 
onum enarrata. Harminius Ulrici Jlutteiu. Germania 
Conr. Celtis. Dialogus, cui titulus est : Julius. Recens edita 
a Philippo Melanchthone. 

1574 Basilece, fol. Germania. In Simonis Schardii rerum 
Germanicarum Scriptoribus Vol. i. cumMelanchthonis enarra- 
tione vocabulorum, regiones et gentes indicantium, ad recentes 



37* INDEX EDITIONUM 

earum appellationes aceommodata, Althameri Scholiis, Glare- 
ani et Willichii commentariis. Repet. Gissai 1673. fol. cura 
Hieronymi Thomse, Augustani. 

1580 Augusta Vind. 8. Germania, cum comment. Althameri, 
aliorumque observatt. editore Sim. Fabricio. n. vol. Altha- 
meri commentaria separatim edita Ambergae 1609- S. 

1594 Argentorati, 8. Germania, curante Mich. Beuthero. 

1605 Hanovia, 8. Corn. Taciti de situ, moribus etpop. Germanice, 
libellus, & Christ. Colero editus. 

1610 Argentorati, 8. Germania, Beati Rhenani rerum Germani- 
carum libris addita, cum ejusd. Rhenani castigationibus et 
Willichii commentariis. Repet. ibid. 1670. 8. 

1631 Lugduni Bat. fol. Corn. Taciti de situ, moribus et populis 
Germania libellus, a rnendis quamplurimis purgatus, et locis 
aliquot transpositus, novisque interpunctionibus in verum 
sensum distinctus per Phil. Cluverium. Adjecta est ex 
adverso ejusdem libri editio Lipsiana. Prseflxus Cluverii 
Germaniae antiquae. Lugd. Bat. 1631. 

1637 Npriberga, 8. Agricola, c. n. Mich. Virdungi. 
- ibid. 8. Germania, curante eodem Virdungo. 

1642 Ltigduni Bat. 12. Corn. Taciti Agricola, et in eumM. Zuer. 
Boxhornii commentarius. 

1647 Co b urgi, 8. Taciti Germania. 

1652 Helmstadii, 4.Tacitus de situ, mor. et pop. Germania; ex 
ed. II. Conringii. 



C. CORN. TACITL 579 

1656 Jena, 8. Agricola, c. n. Jo. Andr. Bosii. 

1664 Jencc, 8. Agricola, cum n. Bosii, additis Boxhornh 

commentt. 
— — -Wittebergcz, 8. Germania, cum notis Ge. Casp. Kirchmaieri. 

i6?8 Helmstadii, 4. Germania, cum notis crit. et aliis monum. 
cura Herm. Conringii. Editio tertia. 

1683 Lipsia, 8. C. Jul. AgricolcE vita, scriptore Corn. Tacito, 
cum notis Aug. Buchneri primum editis cura Ge. Schubarti. 
Lips. impensis M. G. Hubneri. 

1714 Frlangce, 8. Germania, cum notis perpetuis Jo. Christoph, 
Vetteri. 

1720 Hala Magd. 12. Germania, c. n. Germ. 

1725 Francofurti ad Viadr. 8. Com. Tacitus de situ, mor. et pop> 
, Germanice etc. cum comm. Just. Christoph. Dithmari. Ple- 
niorem titulum vid. ad an. 1749 

1744 Halce Magd. 12. Germania, cum notis Germ. 

1745 Gottingce, 12. C. Jul. AgricoU vita. In Jo. Matth. 
Gesneri Enchiridio. 

1747 Lipsia, 8. Corn. Taciti de situ, mor. et pop. Germanice libeU 
lus. c. not. Hauptmanni. 

1749 Francofurti ad Viadr. 8. Corn. Tacitus de situ, mor. et pop, 
Germaniee, cum perpetuo et pragmatico commentario, quo 



3S0 INDEX EDITIONUM 

populorum Germaniie nomina, situm, res gestas, coitiones in 
societates magnas, atque ex eorundem moribus variorum in 
Germania publicorum ac privatorum jurium et consuetudinum 
originem et progressum exposuit Justus Christoph. Dithmarus. 
Accedunt in adpendice notee Conringii, Lacarrii et Leibnitii, 
cum excerptis ex cl. Jac. Gronovii oratione de tempore 
immigrationis Batavorum in insulam suam. Editio aitera 
priori emendatior. Frcf. ad Viadr. impens. Jo. Christ 
Kleybii. 

1766 ibid. 8. Corn. Tacitus de situ, mor. et pop. Germanicc etc. 
Editio Dithmari recusa. 

1771 Londini, 8. Agricola, Lat. et Angl. interprete Jo. Aikinio. 

1777 Gothcz, 8. Agricola, Lat. et Germ. 

1783 Berolhii, 8. Germania, cum selectis variorum notis suisque 
edidit Car. Henr. Joerdens. 

1786 Altenhurgi, 8. Corn. Taciti desitu, mor. et pop. Germanict, 
ex rec. Ernesti et Gruteri, cum versione Germanica tt 
adnott. 

1788 Lipsia, 8. Corn. Tacitus de situ, mor. et pop. Germanicz, ex 
rec. et cum selectis observationibus huc usque anecdotis Paulli 
Dan. Longolii, ex MS. editus a Jo. Kappio. 

Londini, 12. Tacitus de Mor. Germanorum et de Vitd 

Agricolcc, ex edit. G. Brotier ad alteram J. A. Ernesti 
collata, studio H. Homer. 

Lipsicc, 8. maj. Corn. Taciti Agricola. Ad exemplar 

Bipontinum recudendum curavit, animadversiones et novam 
versionem Germanicam adjecit, Michael Engel. 



C. CORN. TACITI. 331 

1789 Londinij 12. Taciti Dialogus de Oratoribus, ex edit. G. 
Brotier ad alteram J. A. Ernesti collata, studio H. Homer. 



1790 Nori?nberg<£, 8. min. Com. Taciti de situ, mor. et pop. 
Germanm libellus, et J. Agricola vita, ad excmplar 
Bipontinum. 

1791 Gottinga, 8. Corn. Tacitide situ,mor. etpop. Germ.libellus, 
cum annotationibus et vocabulorum explicatione in usum 
juventutis editus a J. H. Emmert. 






VERSIONES. 



GERMA NIC M, 



1535 Mogunti<z, fol. Taciti opera (excepta tamen vita Agricolae) 
a Jacobo Mycillo Germanice versa primum prodiere ; repe- 
tita dein Francofurti 1612. fol. Cf. Praef. Taciti Berneg- 
gero - Freinshem. 

1675 (1657) Franckfurt, 8. Dess Cornel. Tacitus Beschreibung 
1 . etlicher der ersten Rcemischen Keiser, samt einem Zusatz 
derer daran ermangelnden Biicher. 11. der teutschen Voelcker 
Ursprunges etc. der Landschafften, Wohnoerter und uralte 
Nahmen in ietzige hin und wieder gebraeuchliche Nennart 
veraendert. 1 1 1 . der Rcemer weiland in Engel - und Schotlande 
gefuhrte Kriege, unter dem Titel : Von des Agrikola Leben 
und Thaten etc. in ungezwungne verstaendliche teutsche 
"Sprache gebracht durch Carl Mellchior Grotnitzen von 
Grodnou. 

1724 Berlin, 8. Das alte Teutschland, oder Corn. Tacitus Germa- 
nien, neu iibersetzt und erlaeutert (von Joh. Theod. Jab- 
lonsky.) 



1725 Hale Magd. 12. Germania, cum notis Lat. auctore Anony- 
mo. Repetita ibid. 1728. 



C. CORN. TACITI. 383 

1729 Jo. Chr. Gottschedius vertit Dialogum de causis corr. eloq. 
Versio prsemissa ejusdem Grundriss zu einer vernunftmaes- 
sigen Redekunst. Hannover 1729- 8. 

1755 Bresslau und Leipzig, 8. Das Leben des beruhmten 
Feldherrn Julius Agricola, aus dem Buche des Corn. Tacitus 
iibersetzt (vou Chr. Gottl. Gebauer, in Druck befcerdert von 
Joh. Jac. Hagen.) 

1765 et 1766 Hamburg, 8. maj. Des Cornelius Tacitus seemtli- 
che Werke. Uebersezt durch Joh. Samuel Muellern. Hamb, 
bey Joh. Carl Bohn. m. Theile. 

1765, 1771 et 1777 Magdeburg und Halle, 8. maj. Corn. Tacitus 
Werke aus dem Lateinischen iibersezt, und mit noethigen 
Anmerkungen begleitet, (von Patzke und Goldhagen.) 6. 
Theile. 



1773 Basel, 8. Das Leben des Agricola. Inserta Collectioni 
scriptt. varii argumenti, cui titulus : Verse und Prose. 

1777 Bamberg, 8. Corn. Tacitus von der Lage, den Sitten und 

Vcelkern Deutschlands, mit Anmerkungen von Hoih 
k Gotha, 8. Agricoloe vita, cum textu Lat. 

1779 Leipzig, 8. Corn. Tacitus von den Sitten der alten Teutschen, 
aus dem Lateinischen, nebst einigen Anmerkungen. (von 
Kretzschmann.) 

1780 Leipzig, 8. Tacitus iiber Lage, Sitten und Vcelkerschaften 
Germaniens, aus dem Lat. nebst einem Kommentar von K. 
Gottl. Anton. — Repetita ibid. 1781. 



S84 INDEX EDITIONUM 

1781 Hallc, S. Tacitus JVerhe, ubersezt von Carl Friedr. BahrcSt. 
2. Theiie. 



1780 Altenburgi, 8. Germania, cum textu Lat. 

Carhruhe, 8. Corn. Tacitus Leben des Roemischen Feldherrn 

C. Jul. Agricola. 

178S Lipsiu', 8. maj. Agricola, Lat. et Germ. interprete Mich. 
Engel, Prof. Mogunt. 

1791 Niirnberg und Alidorf, 8. maj. Corn. Tacitiis von Deutsch- 
lands Lage, Sitten und Voelkern. JMit. erkla?renden Anmer- 
kungen, eigenen AusfUbrungen und Abhandlungen, und einem 
grographisch - historischen Woerterbuche von J. H. M, 
Ernesti. 



I T A L I C M. 

1544 Venetiis, 4. Ilieron. Canini versio Italica Annalium lucem 
vidit, teste Fabricio. 

1563 Vcnetia, 4, Gli Annali di Gaio Cornelio Tacito tradotte 
da G. Dati, 

1582 Eadem, ibid. 4. 

1589 Eadem, ibid. 4. 

1600 Fiorenza, 4. Llmperio di Tiberio Cesare scritto da Cornelio 



« 



C. CORN. TACITI. 3$5 

Tacito nelli Annali, espresso in lingua Fiorentina propria da 
Bernardo Davanzati Bostichi. Fiorenza, per Filippo Giunti. 

1603 Rom<z, 12. Tacitus & Paulino Arnolfino, Floreiitino, versus, 
memoratur Fabricio in bibl. Lat. 



1604 Venetiis, 12. Versio Historiarum Hetrusca Adriani Politi 
Senensis prodiit, cum notis Horatii Gianetti. 

1607 Venetia, 4. Gli Annali di Corn. Tacito de fatti e guerre de 
Romani trad. da G. Dati. 

l6l 1 Roma, 4. Gli Annali e Historie di Corn. Tacito. 

1612 Francqfurtij 8. maj. Latine et Ital. ex versione G. Dati. 

1620 Venetia, 4. Opere di G. Corn. Tacito trasp. da G. Canini 
d'Anghiari etc. 

1625 Romce, 4. Vita Agricolae ex Christ. Rosarii versione. 

1628 Venetia, 4. Opere di G. Cornelio Tacito, Annali, Historie, 
Costumi de' Germani, e Vita dAgricola (tradotte da Adriano 
Politi,) illustrate con Aforismi di Baldassar Alamo Varienti, 
trasportati dalla lingua Castigliana nella Toscana da Girol. 
Canini d'Anghiari etc. Con la vita di Tacito etc. le Postille 
del Lipsioj la Cronologia deli' Auberto, e la distinzione del 
Testo del Grutero etc. Venetia, appresso i Giunti. 

1637 Fiorenza, fol. Opere di G. Corn. Tacito con, la Traduzione 
in volgar Fiorentino di Bernardo Davanzati posta ricontro al 
Testo Latino. Con le Postille del medesimo etc. Fiorenza, 
nella stamperia di Pietro Nesti. 

vol. v. 2 b 



386 ItfDEX EDITIONUM 

1644 Venetia, 4. Opere di Corn. Tacito etc. trasportati da Gio. 
Canini etc. — Recusa ex ed. 1628. 



1658 ibid. 4. Lat. et Ital. per Bern. Davanzati. 

1670 ibid. 4. Hieronymi Canini versio operum Taciti ex ed. 1628. 
' repetita. 

1677 ibid. 4. Taciti opera, interprete Bern. Davanzati. 

1755 Padova, 4. Operedi Gaio Cornelio Tacitoconla Traduzione 
in volgar Fiorentino di Bernardo Davanzati posta ricontro al 
Testo Latino. Con le Postille del medesimo. Padova, 
presso Giuseppe Comino. 

1760 Parigi, 8. Opere di Corn. Tacito tradotte da Bernardo 
Davanzati. n. vol. 

1790 Venetia, 4. in. vol. Opere di Cornelio Tacito Tradotte in 
volgar Fiorentino *da Bernardo Davanzati, con Insieme le 
Giunte, e i Supplementi a Tacito, delP Abate Gabriele 
Brotier, dell' Accademia delle Iscrizioni, e Belle Lettere 
Tradotti sullo stile del Davanzati dalP Ab. Raffaele Pastore 
tutto col Testo Latino a Fronte. Novissima Edizione, dili- 
gentemente emendata, e fornita di quanto puo renderla 
perfetta, e comoda a' Lettori. — Bassano. 



. B E LG 1 C M. 



1616 Delft, 4. De Historien van Corn. Tacitus. (interprete 
Groenewegeno.) 



C, CORN. TACITI. 337 

1645 Amsterd. 8. Corn. Tacitus van de Geschiedenissen der 
Romeinen, uyt het Latijn vertaalt dor Jo. Fenacolius. Vid. 
Bibl. Burckhardiana, P. II. Append. I. n. 378. 

Sed neutra harum versionum hodie legitur, nec ab ipsis 
Belgis intelligi potest. Politior fideliorque est, quae prodiit 
omnium plausu excepta anno. 

1684 Operum Taciti versio Belgica a Petro Cornelio Hofdio 
adornata, editore Gerardo Brand, post operibus Hofdii 
junctim editis Amstelod. 1704. fol. Tomo quarto sive ultimo 
inserta. Confer de nobili hoc scriptore, et Belgarum Tacito, 
Petrum Francium Orat. xxin. quae est de laude Amstelo- 
dami. Inter alia p. 305. refert, quod incredibile possit videri, 
et a Gerardo Brand in Hofdii vita confirmatur, Tacitum ab 
eo, ut dictionem ejus planefsibi redderet familiarem, perlectum 
esse totum bis et quinquagies. Cf. Fabric. I. 1. p. 405. 



A N G L I C M. 

1604 JLondon, fol. The Annals of Cornelius Tacitus, and the 
Description ofGermany. (per Ricardum Greenwey.) Repetita 
ibid. 1640. fol. Usus est hac interpretatione Jo. Frein- 
shemius in comparatione versionum Taciti Angl. Hispan. 
Germ. Gall. et Ital. per quatuor primos Annalium libros, 
subjecta specimini paraphraseos Cornelianae, sive paraphrasi 
eorundem iv. librorum. Argentor. 1641. 8. 

1612 ibid. fol. Historiarum libri et vita Agricola? ex versione 
Henrici SaviJis, additis ejusdem notis criticis. Cum Annali- 
bus versis a\ Greenweyo. 

1698 ibid. 8. The Annals, History, Germany and Agrkola, of 
Corn. Tacitus: made English by several hands. With the 



JSS INDEX EDITIONUM 

Political Reflections and Historical notes of M. Amelot de 
la Houssaye, and Sir Henry Savile. iii. Vol. In the third 
Volume is a view of Military affairs relative to the Roman 
History, by Sir Henry Savile. 

1728 et 1731 ibid. fol. The Works of Tacilus. Vol. I. Containing 
the Annals. To which are prefixed political Discourses upon 
that Author. London, print. for Th. Woodward and John 
Peele, 1728. — II. Cont. thejive Books of Ilistory fyc. wiih 
political Discourses. 
1731 Auctor versionis et comment. est Thomas Gordon. 

1737 ibid. 8. The Works of Tacitus in jour Volumes, by Th. 
Gordon. 

1771 ibid. 8. Agricola, Lat. et Angl. auctore Jo. Aikin. 

1778 ibid.S. A Treatise on the Situation, Manners, and Inhabi- 
tants of Germany etc. transl. by Jo. Aikin. 

1793 ibid. 4. The Works of Tacitus, with various notes and a 
Geographical Index, by Arthur Murphy. iv. Vol. 

XSlOibid. repeated in viii. Vol. 8vo. 



HISPANICjE. 

1613 en Anvers, 4. Las Obras de Cornelio Tacito traducidas de 
Latin en Castellano por Emanuel Sveyro, natural de la ciudad 
de Anvers. Dirigidas a Su Alteza Serenissima. En Anvers, 
en casa de los Herederos de Pedro Bellero. — Recusa ibid, 
1619. 8. teste Fabricio. 



C. CORN. TACITI. 38Q 

1614 en Madrid, fol. Tacito Espanol illustrado con aforisnibs por 
Don Balthasar Alamos de Barrientos. 

1629 en Douay, 4. Las Obras de Cornelio Tacito, (por Em. 
Sveyro.) 



G A L L I C M. 

♦ • • • Angeli Capelli versionem post Crucimanium in Bibl. Gallica 
p. 9 sq. laudat Fabricius in Bibl. Lat. ab Ernestio rectius 
digestae et auctae, Vol. 11. p. 402. 

1555 a Paris, 4. Les annales de Tacite trad. par Etienne de Ja 
Planche. 

1581 ibid. 4. Stephani Plancaei versio repetita. 

1582 Parisiis, fol. prodiit Claudii Faucheti sive Falceti versio. 
Repetita ibid. an. 1583. 4. et 1584. 8. Nec non Franco- 
furti 1612. 8. Cf. Sorelli Bibl. Gall. p. 200. et Crucimanii 
p. 57 et 80. 

1599 ibid. 4. Les CEuvres de Tacite. 

1609 a Douai, 8. Eadem. 

1610 d Paris, 4. Eadem. 

1628 • • • «4. Eadem, interprete Jo. Balduino. 
1636* • • • »fol. per Rudolphum Magistrum, 



3()0 INDEX EDITIONUM 

1644 Parisiis, fol. per Achillem Harleeum Campovallonensem 
Marchionem, patrem Francisci Harlaei, Archiepisc. Parisiensis. 

1651 ibid. 8. ex interpretatione Perotti Ablancurtii. 

1660 a Paris, 4. Les CEuvres de Corn. Tacitus, illustrees de 
Chronologie et annotations, avec 1'histoire Romaine de C. 
Velleius Paterculus. 

1670 a Amsferdam, 8. ,11. vol. Les CEuvres de Tacite, de la 
traduction de N. Perrot Sieur d'Ablancourt. 

1674 a Paris, 8. 11. vol. Les Annales de Tacite par Mr. d'Ablan- 
court. 

1681 ibid. 8. iii. vol. Les CEuvres de Tacite trad. duLatin en 
Frangois, avec des Remarques, par N. P. S. d^Ablancourt. 

1688 ibid. 12. iii. vol. Eadem, eodem auctore. 

1690 a Paris, 4. Tacite, avec des> notes polit. et histor. par 
Amelot de la Houssaye. — Is vero non nisi primos sex 
Annalium libros Gallica veste induit. 

1691 a Amsterdarn, 8. maj. 11. vol. Les CEuvres de Tacite de la 
traduction de N. Perrot S. d'Ablancourt. 



1692 et 1709 Haga Comitum, 12. iv. vol. Amelotii versio recusa. 

1693 Lugduni, 8. 11. vol. Tacitus, interprete Ablahcurtio. 

m 

1709 Roterodami, 12. iv. vol. Amelotii versio repetita, teste 
Fabricio. 



C. CORN. TACITI. 391 

1716 d Amsterdam, 12. iv. vol. Les Annales de Tacite, traduites 
du Latin en Frangois, et illustrees des Notes historiques et 
politiques, et d'un Discours critique des Auteurs modernes, 
qui ont traduit ou commente Tacite, par Abraham Nicolas 
Amelot de la Houssaye. 

1730 — 1734 ibid. 12. Eadem, viii. vol. Accessit nempe huic ed. 
versio libri xi. xn. xiu. Annaliuin, sed interprete alio 
M. L. C. D. G***. 

1742 alia prodiit Annalium et Agricola? versio, facta a Guerino, 
111. vol. 12. Sed is magis paraphrasten, quam interpretem 
vertendo egit. 

1748 d Amsterdam, 8. x. vol. Les CEuvres de Tacite, traduites 
en Fran§ois, avec des notes historiques et politiques, par Mr. 
Amelot de la Houssaye. 

1755 d Paris, 12. 11. vol. La Vie d'Agricola et les moeurs des 
Germains, traduits par 1'Abbe de la Bleterie. 

1768 ibid. 12. iii. vol. Tibere, ou les premiers livres des Annale» 
de Tacite, trad. par 1'Abbe de la Bleterie. 

1772 ibid. 12. 11. vol. L'Histoire de Tacite, trad. par le Pere 
Dotteville. 

1774 ibid. 12. 11. vol. Les six derniers livres des Annales de 
Tacite, trad. par le Pere Dotteville. 

1790 ibid. 8. v. vol. Tacite, nouvelle traduction par J. B. J. R. 
Dureau de Lamalle. 



1808 ibid. 8. v. vol. repetita. 



TESTIMONIA VETERUM 
IN C. CORN. TACITUM 



TESTIMONIA 

VETERUM SCRIPTORUM 

DE C. CORNELIO TACITO 



EX EPISTOLIS 

C. PLINII CJECILII SECUNDL 



LIBR. I. Ep. vi. 

C. Plinius Cornelio Tacito suo S. 

Ridebis, et licet, rideas. Ego ille, quem nosti, apros 
tres, et quidem pulcherrimos, cepi. Ipse, inquis ? Ipse : 
non tamen ut omnino ab inertia mea et quiete disce- 
derem. Ad retia sedebam : erant in proximo, non venabu- 
lum aut lancea, sed stilus et pugillares. Meditabar aliquid 
enotabamque, ut si manus vacuas, plenas tamen ceras 
reportarem. Non est quod contemnas hoc studendi genus. 
Mirum est, ut animus agitatione motuque corporis excitetur. 
Jam undique sylvae et solitudo, ipsumque illud silentium, 
quod venationi datur, magna cogitationis incitamenta sunt. 



596 TESTIMONIA. 

Proinde cum venabere, licebit, auctore me, ut panarium et 
lagunculam, sic etiam pugillares feras. Experieris non 
Dianam magis montibus, quam Minervam inerrare. Vale. 



LIBR. I. Ep. xx. 

C. Plinius Corn. Tacito suo S. 

Frequens mihi disputatio est cum quodam docto homine 
et perito, cui nihil aeque in causis agendis, ut brevitas 
placet. Quarn ego custodiendam esse confiteor, si causa 
permittat: alioquin praevaricatio est, transire dicenda ; praeva- 
ricatio etiam, cursim et breviter attingere, quae sint incul- 
canda, infigenda, repetenda. Nam plerisque longiore 
tractatu vis quaedam et pondus accedit. Utque corpori 
ferrum, sic oratio animo non ictu magis, quam mora impri- 
mitur. Hic ille mecum auctoritatibus agit, ac mihi ex 
Graecis orationes Lysiae bstentat ; ex nostris Gracchorum 
Catonisque, quorum sane plurimae sunt circumcisae et 
breves : ego Lysiae Demosthenem, jiEschinem, Hyperidem, 
multosque praeterea ; Gracchis, et Catoni, Pollionem, 
Caesarem, Ccelium, in primis Marcum Tullium, oppono, 
cujus oratio optima fertur esse, quae maxima. Et hercule, 
ut aliae bonae res, ita bonus liber melior est quisque, quo 
major. Vides ut statuas, signa, picturas, hominum denique, 
multorumque animalium formas, arborum etiam, si modo 
sint decorae, nihil magis quam amplitudo commendet. 
Idem orationibus evenit : quin etiam voluminibus ipsis 
auctoritatem quamdam et pulchritudinem adjicit magnitudo. 



VETERUM SCRIPTORUM. 397 

Hsec ille, multaque alia, quae a me in eamdem sententiam 
solent dici, ut est in disputando incomprehensibilis et lubri- 
cus, ita eludit, ut contendat, hos ipsos, quorum orationibus 
nitar, pauciora dixisse quam ediderint. Ego contra puto. 
Testes sunt multse multorum orationes, et Ciceronis pro 
Murena, pro Vareno ; in quibus brevis et nuda quasi 
subscriptio quorundam criminum solis titulis indicatur. Ex 
his apparet, iiium permulta dixisse ; cum ederet, omisisse. 
Idem pro Ciuentio ait, se totam causam veteri instituto 
solum perorasse, et pro Cornelio quatriduo egisse : ne 
dubitare possimus, quae per plures dies, ut necesse erat, 
latius dixerit, postea recisa ac purgata in unum librum, 
grandem quidem, unum tamen, coarctasse. At aliud est 
actio bona, aliud oratio. Scio nonnullis ita videri : sed ego 
(forsitan failor) persuasum habeo, posse neri, ut sit actio 
bona, quae non sit bona oratio ; non posse non bonam acti- 
onem esse, quae sit bona oratio. Est enim oratio actionis 
exemplar, et quasi dp-^huTrov. 1 Ideo m optima quaque 
mille figuras extemporales invenimus : in his etiam, quas 
tantum editas scimus, ut in Verrem : Artificcm quem ? 
quemnam? Recte admones : Potycletum esse dicebant. Sequi- 
tur ergo, ut actio sit absolutissima, quse maxime' orationis 
similitudinem expresserit, si modo justum et debitum tempus 
accipiat: quod si negetur, nulla orationis, maxima judicis 
culpa est. Adsunt huic opinioni mese leges, quae longissima 
tempora largiuntur, nec brevitatem dicentibus, sed copiam, 
hoc est, diligentiam, suadent ; quam prsestare, nisi in angus- 
tissimis causis, non potest brevitas. Adjiciam quod me docuit 
usus, magister egregius. Frequenter egi, frequenter judicavi, 

Imago primigenia. 



$98 TESTIMONIA 

frequenter in consilio fui. Aliud alios movet ; ac plerumque 
parvae res maxime trahunt. Varia sunt hominum judicia, 
variae voluntates: inde qui eamdem causam simul audierunt, 
ssepe diversum, interdum idem, sed ex diversis animi motibus 
sentiunt. Prseterea suae quisque inventioni favet, et quasi 
fortissimum amplectitur, cum ab alio dictum est, quod ipse 
prsevidit. Omnibus ergo dandum est aliquid, quod teneant, 
quod agnoscant. Dixit aliquando mihi Regulus, cum simul 
adessemus : Tn omnia, quee sunt. in causd, putas exse- 
quenda; ego jugulum statim video, hunc premo. Premit • 
sane quod elegit, sed in eligendo frequenter errat. Respondi 
posse fieri, ut genu esset, aut tibia, aut talus, ubi ille jugulum 
putaret. At ego, inquam, qui jugulum perspicere non 
possum, omnia pertento, omnia experior, 7rai/Ta denique 
x/0oi/ xivoj. 1 Utque in agricultura non vineas tantum, 
verum etiam arbusta ; nec arbusta tantum, verum etiam 
campos curo et exerceo ; utque in ipsis campis non far aut 
siliginem solam, sed hordeum, fabam, ceteraque legumina 
sero : sic in actione £>lura quasi semina latius spargo, ut, 
quae provenerint, colligam. Neque enim minus imperspicua, 
incerta, fallaciaque suntjudicumingenia, quam tempestatum 
terrarumque, Nec me praeterit, summum oratorem Peri- 
clem sic a comico Eupolide laudari, 

FLpog $e y avrov rm Ta%ei 

JJeida) rig hreKa&r\To To7g -/efaecriv. 
OuTwg exrfhei, xa\ ^ovog twv prjTopcov 

To xeVTpov eynar ei^iTve Toig aKpoco^evotg. 1 



1 Omnem lapidem moveo. I coinA^o^excerptos, recitatScho- 

* Versus illos, ex Eupolidc comi- | liastes Aristophanis, AXAPNHS, 



VETERUM SCRIPTORUM. 



W) 



Verum huic ipsi Pericli nec illa 7reiQ(o, nec illud sxfaei 
brevitate, vel velocitate, vel utraque (differunt enim) sine 
facultate summa contigisset: nam delectare, persuadere, 
copiam dicendi spatiumque desiderant : relinquere vero 
aculeum in audientium animis is demum potest, qui non 
pungit, sed infigit. Adde, quas asque de eodem Pericle 
comicus alter, 1 

3, H(rrpa7rr\ ifipovra, ^vexdxa rr\v 'EWkdha. 



Non enim amputata oratio et abscissa, sed lata, et magnifica, 
et excelsa tonat, fulgurat; omnia denique perturbat ac 
miscet. Optimus tamen modus est : quis negat ? Sed non 
minus non servat modum, qui infra rem, quamqui supra : 
qui adstrictius, quam qui effusius dicit. Itaque audis 
frequenter, ut illud immodice et redundanter, ita hoc jejune 
et infirme. Alius excessisse materiam, alius dicitur non 
implesse, iEque uterque ; sed ille imbecillitate, hic viribus 
peccat. Quod certe etsi non limatioris, majoris tamen 
ingenii vitium est. Nec vero, cum hsec dico, illum Home- 
ricum d[i.erpoe7rfj z probo, sed hunc, 

Ka) eirea viQd&ecro-iv eoixora ^ei[xepir](nv. 1 
Non quia non et ille mihi validissime placeat, 

Uaopa [i,ev, aAAa [xdha Tnyewg^ 



Act. n. Scen. v. vers. 529. 

Prccter illius celeritatem, 
Suadela quccdam insidebut labris : 
Adeb delectabat ; ct solus rhetorum 
Aculeum relinquebat auditoribus. 

1 Aristophanes, loc. cit. vers. 
531. ed. Br. 



Tonabat, fulgurabat, miscebat GfiezcUim 

2 Immodica loquentem. Home- 
rus, Iliad. n. 212. de Thersite. 

3 Et verba nvoibus similia hiber- 
nis. Homer. Iliad. iii. 222. de 
Ulysse. 

4 Pauca quidem, sed valde argute. 
Homer. Iliad. iii. 214. de Menelao. 



400 



TESTIMONIA 



Si tamen detur electio, illam orationem similem nivibus 
hibernis, id est, crebram, assiduam, et largam, postremo 
divinam et coelestem volo. At est gratior multis actio 
brevis. Est ; sed inertibus, quorum delicias desidiamque, 
quasi judicium, respicere ridiculum est. Nam si hos in 
consilio habeas, non solum satius est breviter dicere, sed 
omnino non dicere. Haec est adhuc sententia mea, quam 
mutabo, si dissenseris tu : sed plane cur dissentias, explices 
rogo. Quamvis enim cedere auctoritati tuae debeam, rectius 
tamen arbitror, in tanta re, ratione quam auctoritate supe- 
rari. Proinde, si non errare videor, id ipsum quam voles 
brevi epistola, sed tamen scribe ; confirmabis enim judicium 
meum : si erraro, longissimam para. Num corrupi te, qui 
tibi, si mihi accederes, brevis epistolse necessitatem ; si 
dissentires, longissimse, imposui ? Vale. 



LIBR. II. Ep. i. 

C. Plinius Romano suo S. 

Post aliquot annos insigne, atque etiam memorabile 
populi Romani oculis spectaculum exhibuit publicum funus 
Virginii Rufi, 1 maximi et clarissimi civis, et perinde felicis. 
Triginta annis gloriss suse supervixit. Legit scripta de se 
carmina, legit historias, et posteritati suse interfuit. Perfunc- 



De Virginio Rufo ejusque 
morte dictum est in Pra:tatione. 



Vide tjuoque supra in Appcnd, 
ChronoJ . 



VETERUM SCRIPTORUM. 401 

tus est tertio consulatu, ut summum fastigium privati homi- 
nis impleret, cum Principis noluisset\ Caesares, quibus 
suspectus, atque etiam invisus virtutibus fuerat, evasit : reli- 
quit incolumem optimum atque amicissimum, tamquam ad 
hunc ipsum honorem publici funeris reservatus. Annum 
tertium et octogesimum excessit in altissima tranquiliiiate,pari 
veneratione. Usus est firma valetudine ; nisi quod solebant ei 
manus tremere, citra dolorem tamen : aditus tantum mortis 
durior longiorque, sed hic ipse laudabilis. Nam cum vocem 
praepararet, acturus in consulatu Principi gratias, liber, quem 
forte acceperat grandiorem, et seni et stanti ipso pondere 
elapsus est. Hunc dum consequitur colligitque, per leve et 
lubricum pavimentum, fallente vestigio, cecidit, coxamque 
fregit, quae parum apte collocata, reluctante aetate, male 
coiit. Hujus viri exsequise magnum ornamentum Principi, 
magnum seculo, magnum etiam foro et rostris attulerunt. 
Laudatus est a consule Cornelio Tacito : nam hic supremus 
felicitati ejus cumulus accessit, laudator eloquentissimus. Et 
ille qtiidem plenus annis abiit, plenus honoribus, illis etiam 
quos recusavit. Nobis tamen qussrendus ac desiderandus est, 
ut exemplar sevi prioris : mihi vero praecipue, qui illum non 
solum publice, sed etiam privatim, quantum admirabar, 
tantum diligebam ; primum quod utrique eadem regio, 
municipia finitima, agri etiam possessionesque conjunctae : 
prseterea quod ille tutor mihi relictus, adfectum parentis 
exhibuit. Sic candidatum me suffragio ornavit ; sic ad 
omnes honores meos ex secessibus adcucurrit, cum jampri- 
dem ejusmodi officiis renuntiasset ; sic illo die, quo sacerdotes 
solent nominare quos dignissimos sacerdotio judicant, me 
semper nominabat. Quin etiam in hac novissima valetudine 
vol. v. 2 c 



101 1ESTIMOMA 

veritus, ne forte inter quinqueviros crearetur, qui minuendis 
publicis sumtibus judicio senatus constituebantur, cum illi 
tot amici senes consularesque superessent, me hujus setatis, 
per quem excusaretur, elegit, his quidem verbis : Etiamsi 
Jilium haberem, tibi mandarem. Quibus ex causis necesse 
est, tamquam immaturam mortem ejus in sinu tuo defleam ; 
si tamen fas est aut flere, aut omnino mortem vocare, qua 
tanti viri mortalitas magis finita quam vita est. Vivit enim, 
vivetque semper, atque etiam latius in memoria hominum 
et sermone versabitur, postquam ab oculis recessit. Volui 
tibi multa alia scribere, sed totus animus in hac una contem- 
platione defixus est. Verginium cogito, Verginium video, 
Verginium jam vanis imaginibus, recentibus tamen, audio, 
adloquor, teneo : cui fortasse cives aliquos virtutibus pares 
et habemus, et habebimus, gloria neminem. Vale. 



LIBR. II. Ep. xi. 

C. Plinius Arriano suo S. 

Solet esse gaudio tibi, si quid actum est in senatu 
dignum ordine illo. Quamvis enim quietis amore secesseris, 
insidet tamen animo tuo majestatis publicas cura. Accipe 
ergo quod per hos dies actum est, personae claritate 
famosum, severitate exempli salubre, rei magnitudine 
seternum. Marius Priscus, 1 accusantibus Afris, quibus 
consul praefuit, omissa defensione, judices petiit. Ego et 

1 Marius Priscus memoratus est supra in Pricfationo. 






VETERUM SCRIPTORUM. 403 

Cornelius Tacitus adesse provincialibus jussi, existimavimus 
fidei nostrae convenire, notum senatui facere, excessisse 
Priscum immanitate et saevitia crimina, , quibus dari 
judices possent j cum ob innocentes condemnandos, inter- 
ficiendos etiam, pecunias accepisset. Respondit Fronto 
Catius, deprecatusque est ne quid ultra repetundarum 
legem quaereretur, omniaque actionis suse vela vir moven- 
darum lacrymarum peritissimus, quodam velut vento mise- 
rationis implevit. Magna contentio, magni utrimque 
clamores : a^is cognitionem senatus lege conclusam, aliis 
liberam solutamque dir.entibus ; quantumque admisisset 
reus, tantum vindicandum. Novissime consul designatus 
Julius Ferox, vir rectus et sanctus, Mario quidem judices 
interim censuit dandos ; evocandos tamen, quibus diceretur 
innocentium pcenas vendidisse. Quae sententia non 
praevaluit modo, sed omnino post tantas dissensiones fuit 
sola frequens : adnotatumque experimentis, quod favor 
et misericordia acres et vehementes primos impetus habent, 
paulatim consilio et ratione, quasi restincta, considunt. 
Unde evenit, ut quod multi clamore permisto tuentur, 
nemo tacentibus ceteris dicere velit : patescit enim, cum sepa- 
raris a turba, contemplatio rerum, quae turba teguntur. Ve- 
nerunt qui adesse erant jussi, Vitellius Honoratus, et Flavius 
Martianus, ex quibus Honoratus trecentis millibus x exi- 
lium equitis Romani, septemque amicorum ejus ultimam 
pcenam ; Martianus unius equitis Romani septingentis 
millibus z plura supplicia arguebatur emisse : erat enim 
fustibus cassus, damnatus in metallum, strangulatus in 
carcere. Sed Honoratum cognitioni senatus mors oppor- 

' Anglice, 2,500/. [ x Anglice, 6,000/. 



401 TESTIMONIA 

fcuna subtraxit : Martianus inductus est, absente Prisco. 
Itaque Tuccius Cerealis consularis jure senatorio postulavit, 
ut Priscus certior fieret : sive quia miserabiliorem, sive quia 
invidiosiorem fore arbitrabatur, si prsesens fuisset: sive 
(quod maxime credo) quia aequissimum erat commune 
crimen ab utroque aefendi, et si dilui non potuisset, in 
utroque puniri. Dilata res est in proximum senatum, cujus 
ipse conspectus augustissimus fuit. Princeps praesidebat 
(erat enim consul) : ad hoc Januarius mensis cum cetera, 
tum praecipue senatorum frequentia celeberrimus : prseterea 
causae amplitudo, auctaque dilatione expectatio et fama, 
insitumque mortalibus studium magna et inusitata noscendi, 
omnesundique exciverat. Imaginare quae solicitudo nobis, qui 
metus, quibus super tanta re in illo ccetu, praesente Caesare, 
dicendum erat. Equidem in senatu non semel egi: quin immo 
nusquam audiri* benignius soleo : tunc me tamen, ut nova 
omnia novo metu permovebant. Obversabatur praeter illa, 
quae supra dixi, causae difficultas : stabat modo consularis, 
modo septemvir epulonum, jam neutrum. Erat igitur 
perquam onerosum, accusare damnatum, quem, ut preme- 
bat atrocitas criminis, ita quasi peractae damnationis mise- 
ratio tuebatur. Utcumque tamen animum cogitationemque 
collegi. Ccepi dicere non minore audientium adsensu, 
quam solicitudine mea : dixi horis pcene quinque ; nam 
duodecim clepsydris, quas spatiosissimas acceperam, sunt 
additae quatuor : l adeo illa ipsa, quse dura et adversa 



1 Ex hoc Plinii loco intelligere 
cst sexdecim illas clcpsydras fuisse 
singulas qundrantis unius horarii, 
autquiuumdenum temporis minu- 
torum, ut vulgo scribimus 15'. 
Quinque horas rmplevere, quod 
Ifaec causa acta sit monse Januario, 



ciim breves sunt dies, breves quoque 
horae Romanae. Juxta nostrum 
autem computandi modum, Plinius 
dixit per horas quatuor ; quod 
sane fuit spatiosissimum dicendi 
tempus. 



VETERUM 8CRIPT0RUM. 406 

dicturo videbantur, secunda dicenti fuerunt. Csesar quidem 
mihi tantum studium, tantam etiam curam (nimium est 
enim dicere solicitudinem) praestitit, ut libertum meum pcst 
me stantem, ssepius admoneret, voci laterique consulerem: 
cum me vehementius putaret intendi, quam gracilitas mea 
perpeti posset. Respondit mihi pro Martiano Claudius 
Marcellinus. Missus deinde senatus, et revocatus in poste- 
rum: neque enim jam inchoari poterat actio, nisi ut noctis 
interventu scinderetur. Postero die dixit pro Mario Salvius 
Liberalis, vir subtilis, dispositus. acer, disertus ; in illa 
vero causa omnes artes suas protulit. Respondit Cornelius 
Tacitus eloquentissime, et, quod eximium orationi ejus 
inest, <ts[jlvcSj. 1 Dixit pro Mario rursus Fronto Catius 
insignher ; utque jam locus ille poscebat, plus in precibus 
temporis, quam in defensione consumsit. Hujus actionem 
vespera inclusit, non tamen sic ut abrumperet : itaque 
in tertium diem probationes exierunt. Jam hoc ipsum 
pulchrum et antiquum, senatum nocte dirimi, triduo vocari, 
triduo contineri. Cornutus Tertullus cos. designatus, vir 
egregius, et pro veritate firmissimus, censuit septingenta 
millia, 1 quse acceperat Marius, serario inferenda : Mario 
Urbe Ital&que interdicendum : Martiano hoc amplius, 
Africa. In fine sententiae adjecit, quod ego et Tacitus 
injuncta advocatione diiigenter fortiterque functi essemus, 
arbitrari senatum, ita nos fecisse; ut dignum mandatis parti- 
bus fuerit. Adsenserunt consules designati, omnes etiam 
consulares usque ad Pompeium Collegam : ille et septin- 
genta millia, quse acceperat Marius, aerario inferenda, et 

1 Graviter, fplendide. | z Anglid, 6,000/, 



400 TESTIMONIA 

Martianum in quinquennium relegandum : Marium repe- 
tundarum pcenas, quam jam passus esset, censuit relinquen- 
dum. Erant in utraque sententia multi, fortasse etiam 
plures in hac vel solutiore, vel molliore : nam quidamex 
illis quoque, qui Cornuto videbantur adsensi, hunc qui post 
ipsos censuerat, sequebantur. Sed cum fieret discessio, qui 
sellis consulum adstiterant, in Cornuti sententiam ire ccepe- 
runt. Tum illi, qui se Collegse adnumerari patiebantur, in 
diversum transierunt : Collega cum paucis relictus. 
Multum postea de impulsoribus suis, praecipue de Regulo, 
questus est, qui se in sententia, quam ipse dictaverat, dese- 
ruisset. Est alioquin Regulo tam mobile ingenium, ut 
plurimum audeat, plurimum timeat. Hic finis cognitionis 
amplissimae : superest tamen Tisirovpyiov l non leve, Hostilius 
Firminus, legatus Marii Prisci, qui permistus causae, graviter 
vehementerque vexatus est. Nam et rationibus Martiani 3 
et sermone, quem iile habuerat in ordine Leptitanorum, 
operam suam Prisco ad turpissimum ministerium commo- 
dasse 5 stipulatusque de Martiano quinquaginta millia dena- 
rium 2 probabatur : ipse praeterea accepisse sestertium decem 
millia, 5 fcedissimo quidem titulo, nomine unguentarii, qui 
titulus a vita hominis comti semper et pumicati non abhor- 
rebat. Placuit, censente Cornuto, referri de eo proximo 
senatu : tunc enim, casu incertum, an conscientia, abfuerat. 
Habes res urbanas: invicem rusticas scribe: quid arbusculse 
tuas, quid vineae, quid segetes agunt, quid oves delicatissimae ? 
In summa, nisi seque longam epistolam reddes, non est 
quod postea, nisi brevissimam, expectes. Vale. 

Negotium publicum, 3 Anglice, 85/. 

4 Anglice, 1JC0L \ 






VETERUM SCK IPTORUM. 



407 



LIBR. III. Ep. xvi. 



Plinius Nepoti suo S. 1 



Adnotasse videor facta dictaque virorum fceminarum- 
que illustrium, alia clariora esse, alia majora. Confirmata 
est opinio mea hesterno Fannise sermone. Neptis haec 
Arrise illius, quae marito et solatium mortis et exemplum 
fuit. Multa referebat aviae suse non minorahoc, sedobscu- 
riora ; quae tibi existimo tam mirabiiia legenti fore, quam 
mihi audienti fuerunt. iEgrotabat Csecina Paetus, maritus 
ejus ; segrotabat et filius, uterque mortifere, ut videbatur. 
Filius excessit eximia pulchritudine, pari verecundia, et 
parentibus non minus ob alia carus, quam quod filius erat. 
Huic illa ita funus paravit, ita duxit exsequias, ut ignoraret 
maritus. Quin immo quoties cubiculum ejus intraret, 
vivere filium, atque etiam commodiorem esse simulabat : 
ac persaepe interroganti quid ageret puer, respondebat, 
Bene quievit, libenter cihum sumsii. Deinde ciim diu cohi- 
bitae lacrymae vincerent prorumperentque, egrediebatur : 
tunc se dolori dabat : satiata, siccis oculis, composito vultu 
redibat, tamquam orbitatem foris reliquisset. Prseclarum 
quidem illud ejusdem, ferrum stringere, perfodere pectus, 
extrahere pugionem, porrigere marito, addere vocem 



1 lianc.epistolarn, curn Tacitum 
Annal. xvi. 21 ct seq. et Supple- 
jnentum Anna.1. ix. 40 ct sect. 



iKustret, hlc reperire leetoribus 
utile ac gra.tum erit. 



408 TESTIMONIA 

immortalem ac pcene divinam, Pwie 9 non dolet. Sed 
tamen facienti ista dicentique gloria et aeternitas ante oculos 
erant : quo majus est sine praemio aeternitatis, sine praemio 
gloriae abdere lacrymas, operire luctum, amissoque filio 
matrem adhuc agere. Scribonianus arma in Illyrico contra 
Claudium moverat : fuerat Paetus in partibus, et occiso 
Scriboniano, Romam trahebatur. Erat adscensurus navem : 
Arria milites orabat ut simul imponeretur. Nempe e?iim 9 
inquit, daturi estis consulari viro servulos aliquos 9 quorum 
e manucibum capiat 9 d quibus vestiatur 9 dquibus calcietur: 
omnia sola prcestaho. Non impetravit. Conduxit piscato- 
riam naviculam, ingensque navigium minimo secuta est. 
Eadem apud Claudium, uxori Scriboniani, cum illa profite- 
retur indicium, Ego^ inquit, te audiam 9 cujus in g? % emio 
Scribonianus occisus est, et vivis? Ex quo manifestum est 
ei consilium pulcherrimae mortis non subitum fuisse. Quin 
etiam cum Thrasea gener ejus deprecaretur ne mori perge- 
ret, interque alia dixisset, Tu vis e?~gb Jiliam tuam 9 si mihi 
pereundum fuerit 9 ?nori mecum ? respondit, Si tam diu 
tantdque concordid vixerit tecum, quclm ego cum Pceto 9 
volo. Auxerat hoc responso curam suorum. Attentius 
custodiebatur : sensit, et, Nihil agiiis, inquit. Potestis 
eni?n efficere ut male moriar ; ne moriar 9 non potestis. 
Dum haec dicit, exiluit cathedra, adversoque parieti caput 
ingenti irnpctu impegit, et corruit. Focillata, Dixeram 9 
inquit, vobis mveniuram me quamlibet duram ad mortem 
viam 9 si vosfacilem negdssetis. Videnturne haec tibi majora 
illo, Pcete 9 norL<k)let 9 2A quod per haec perventum est ? Cum 
interim illud qr.idem ingens fama, haec nulla circumfert. 
Unde colligitur, quod initio dixi, alia esse clariora, alia 
majora. Vale. 



VETERUM SCRIFTORUM. 409 



LIBR. IV. Ep. xiii. 

C. Plinius Cornelio Tacito suo S. 

Salvum te in Urbem venisse gaudeo. Venisti autem, si 
quando alias, nunc maxime mihi desideratus. Ipse paucu- 
lis adhuc diebus in Tusculano commorabor, ut opusculum, 
quod est in manibus, absolvam. Vereor enim ne, si hanc 
intentionem jam in finem laxavero, segre resumam : inte- 
rim, ne quid festinationi nieae pereat, quod sum prsesens 
petiturus, hoc quasi praecursoria epistola rogo. Sed prius 
accipe causas rogandi, deinde ipsum, quod peto. Proxime 
cum in patria mea fui, venit ad me salutandum municipis 
mei filius prsetextatus. Huic ego, Studes ? inquam. Res- 
pondit, Etiam. Ubi ? Mediolani. Cur non hic ? Et pater 
ejus (erat enitn una, atque etiam ipse adduxerat puerum) ; 
Quia nullos hic prceceptores habemus. Quare nullos ? Nam 
vehementer intererat vesird^ qui patres estis, (et opportune 
complures patres audiebant) liberos vestros hic potisshnum 
discere. Ubi enim aut jucundius morarentur, quam in 
\ patria ? aut pudicius continerentur, quam sub oculis paren- 
tum? aut minore sumtu, quam domi? Ouantulum est ergd, 
collata pecunia, conducere praeceptores ? quodque nunc 
in habitationes, in viatica, in ea quse peregre emuntur, 
(omnia autem peregre emuntur) impenditis, adjicere merce- 
dibus ? xltque adeo ego, qui nondum liberos habeo, paratus 
sum pro republica nostra, quasi pro filia, vel parente, tertiam 



4io TESTIMONIA 

partem ejus, quod conferre vobis placebit, dare. Totum 
etiam pollicerer, nisi timerem, ne hoc munus meum quando- 
que ambitu corrumperetur, ut accidere multis in locis video, 
in quibus prseceptores publice conducuntur. Huic vitio 
uno remedio occurri- potest, si parentibus solis jus condu- 
cendi relinquatur,iisdemque religio recte judicandi necessi- 
tate collationis addatur. Nam qui fortasse de alieno negli- 
gentes, certe de suo diligentes erunt : dabuntque operam, ne 
eam a me pecuniam non nisi dignus accipiat, si accepturus 
et ab ipsis erit. Proinde consentite, conspirate, majoremque 
animum ex meo sumite, qui cupio esse quam plurimum, 
quod debeam conferre. Nihil honestius prgestare liberis 
vestris, nihil gratius patriae potestis. Educentur hlc, qui 
hlc nascuntur, statimque ab infantia nataie solum amare, 
frequentare consuescant. Atque utinam tam claros prse- 
ceptores inducatis, ut fmitirnis oppidis studia hinc petantur, 
utque nunc liberi vestri aliena in loca, ita mox alieni in hunc 
locum confluant ! Hsec putavi altius et quasi a fonte repe- 
tenda ; quo magis scires, quam gratum mihi foret, si susce- 
peris, quod injungo. Injungo autem, et pro rei magnitudine 
rogo, ut ex copia studiosorum, quse ad te ex admiratione 
ingenii tui convenit, circumspicias praeceptores, quos solici- 
tare possirrlus ; sub ea tamen conditione, ne cui fidem 
meam obstringam. Omnia enim libera parentibus servo. 
Jlli judicent, illi eligant : ego mihi curam tantum et impen- 
dium vindico. Proinde si quis fuerit repertus, qui ingenio 
suo fidat, eat iiluc ea lege, ut hinc nihil aliud certum, quam 
iiduciam suam ferat. Vale. 



VETERUM SCRIPTORUM. 411 



LIBR. IV. Ep. xv. 

C. Plinius Fundano suo S. 

Si quid omnino, hoc certe judicio facio, quod Asinium 
Rufum singulariter amo. Est homo eximius et bonorum 
amantissimus. Cur enim non me quoque inter bonos 
numerem ? Idem Cornelium Tacitum (scis quem virum) 
arcta familiaritate complexus est. 1 Proinde si utrumque 
nostrum probas, de Rufo quoque necesse est idem sentias, 
cum sit ad connectendas amicitias vel tenacissimum vinculum 5 
morum similitudo. Sunt ei liberi plures. Nam in hoc 
quoque functus est optimi civis officio, quod foecunditate 
uxoris large frui voluit eo seculo, quo plerisque etiam 
singulos filios orbitatis praemia graves faciunt : quibus ille 
despectis, avi quoque nomen adsumsit. Est enim avus, 
et quidem ex Saturio Firmo, quem diliges ut ego, si, ut 
ego, propius inspexeris. Hsec ep pertinent, ut scias, quam 
copiosam, quam numerosam domum uno beneficio sis obli- 
gaturus : ad quod petendum, voto primum, deinde bono 
quodam omine additcimur. Optamus enim tibi ominamurque 
in proximum annum consulatum. Ita nos virtutes tuse, ita 
judicia Principis augurari volunt. Concurrit autem, ut sit 
eodem anno quaestor, maximus ex liberis Rufi, Asinius 
Bassus, juvenis, (nescio an dicam, quod mc pater et sentire 

1 Inde, ut ex raultis aliis argu- j erit Tacitus. 
mentis, patet quales amicos habu- J 



412 TESTIMONIA 

et dicere cupit, adolescentis verecundia vetat) ipso patre me- 
lior. Difficile est, ut mihi de absente credas, quamquam cre- 
deresoles omnia, tantum in illo industriae, probitatis, erudi- 
tionis,ingenii, studii, memoriae denique esse, quantum exper- 
tus invenies. Vellem tam ferax seculum bonis artibus habe- 
remus, ut aliquos Basso praeferre deberes : tum ego te primus 
hortarer moneremque, circumferres oculos,ac diu pensitares, 
quem potissimum elegeris. Nunc vero : sed nihil volo de 
amico meo arrogantius dicere : hoc solum dico, dignum esse 
juvenem, quem more majorum in filii locum adsumas. 
Debent autem sapientes viri, ut tu, tales quasi a republica 
liberos accipere, quales a natura solemus optare. Decorus 
erit tibi consuli quaestor patre pr^torio, propinquis consula- 
ribus ; quibus, judicio ipsorum, quamquam adolescentulus 
adhuc, jam tamen invicem ornamento est. Proinde indulge 
precibus meis, obsequere consilio ; et ante omnia, si festinare 
videor, ignosce ; primum, quod in ea civitate, in qua omnia 
quasi ab occupantibus aguntur ; qu3S legitimum tempus 
expectant, non matura, sed sera sunt ; deinde quod rerum, 
quas adsequi cupias, prsesumtio ipsa jucunda est. Revere- 
atur jam te Bassus ut consulem ; tu dilige eum ut quassto- 
rem : nos denique, utriusque vestrum amantissimi, duplici 
laetitia perfruamur. Etenim cum sic te, sic Bassum diliga- 
mus, ut et illum cujuscumque, et tuum quemcumque quaes- 
torem in petendis honoribus omni ope, labore, gratia simus 
juvaturi ; perquam jucundum nobis erit, si in eumdem 
juvenem studium nostrum, et amicitiae meae et consulatus 
tui ratio contulerit : si denique precibus meis tu potissimus 
adjutor accesseris, cujus senatus et suffragio libentissime 
indulgeat, et testimonio plurimum credat. Vale. 



YETERUM SCRIPTORUM, 



413 






LIBR. V. Ep. vhi, 



Plinius Capitoni suo S. r 

Suades ut historiam scribam, et suades non solus ; 
multi hoc me saspe monuerunt, et ego volo ; non quia 
commode facturum esse confidam (id enim temere credas^ 
nisi expertus) sed quia mihi pujchrum in primis videtur, 
non pati occidere, quibus asternitas debeatur, aliorumque 
famam cum sua extendere. Me autem nihil asque ac 
diuturnitatis amor et cupido solicitat, rei homine dignissimas, 
prsesertim qui nullius sibi conscius culpas, posteritatis memo- 
riam non reformidet. Itaque diebus ac noctibus cogito, 
si qud me quoque possim tollere humo (id enim voto meo 
sufficit) illud supra votum, victorque virum volitare per ora. 
Quamquam 6 ! Sed hoc satis est, quod prope sola historia 
polliceri videtur. Orationi enim et carmini parva gratia, 
nisi eloquentia est summa : historia quoquo modo scripta 
delectat. Sunt enim homines natura curiosi, et quamlibet 
nuda rerum cognitione capiuntur, ut qui sermunculis etiam 
fabellisque ducantur. Me vero ad hoc studium impellit 
domesticum quoque exemplum. Avunculus meus, idemque 
per adoptionem pater, historias, et quidem religiosissime 



Teste Savarone, bcec epistola 
in emendatioribus libns non Capi- 
toni, sed Tacito inscribitur. Favet 



Sidonius Apollinaris, Epist. iv. 
22. Vide et supra Pr^fationem. 



414 TESTIMONIA 

i 
scripsit. Invenio autem apud sapientes honestissimum esse 

majorum vestigia sequi, si modo recto ilinere praecesserint. 

Cur ergo cunctor? Egi magnas et graves causas. Has 

(etiamsi mihi tenuis ex eis spes) destino retractare, ne 

tantus ille labor meus, nisi hoc, quod reliquum est, studii 

addidero, mecum pariter intercidat. Nam si rationem 

posteritatis habeas, quidquid non est peractum, pro non 

inchoato est. Dices, Potes simul et rescribere actiones, et 

componere historiam. Utinam! sed utrumque tam mag- 

num est, ut abunde sit alterum efficere. Undevicesimo 

sstatis anno dicere in foro ccepi, et nunc demum quid praes- 

tare debeat orator, adhuc tamen per caliginem video. Quid 

si huic oneri novum accesserit ? Habent quidem oratio et 

historia multa communia, sed plura diversa in his ipsis, quse 

communia videntur. Narrat sane illa; narrat hsec, sed 

aliter. Huic pleraque humilia et sordida, et ex medio 

petita ; illi omnia recondita, splendida, excelsa conveniunt. 

Hanc ssepius ossa, musculi, • nervi ; illam tori quidam et 

quasi jubas decent. Hasc vel maxime vi, amaritudine, 

instantia ; illa tractu et suavitate, atque etiam dulcedine, 

placet. Postremo alia verba, alius sonus, alia constructio. 

Nam plurimum refert, ut Thucydides l ait, xrr^a x sit, an 

ay(ovio-[ia, l quorum alterum oratio, alterum historia est. 

His ex causis non adducar ut duo dissimilia, et hoc ipso 

diversa quod maxima, confundam misceamque, ne tanta 

quasi colluvie turbatus, ibi faciam quod hlc debeo. Ideoque 

interim veniam (ut ne a meis verbis discedam) advocandi 

peto. Tu tamen jam nunc cogita quse potissimum tempora 

Thucydides Hist. i. 22. haec I a Perpetuum monumentvm. 
accurate distinguit. 3 Ludicrum certamen. 



VETERUM SCIUPTORUM. 415 

aggrediamur. Vetera et scripta aliis? parata inquisitio, 
sed onerosa collatio. Intacta et nova ? graves offensas, 
levis gratia. Nam praeter id quod in tantis vitiis hominum 
plura culpanda sunt, quam laudanda ; tum si laudaveris, 
parcus ; si culpaveris, nimius fuisse dicaris ; quamvis illud 
plenissime, hoc restrictissime" feceris. Sed hasc me non 
retardant * y est enim mihi pro flde satis animi. Illud peto ; 
prsestruas ad quod hortaris, eligasque materiam, ne mihi jam 
scribere parato, alia rursus cunctationis et morae justa ratio 
nascatur. Vale. 



LIBR. VI. Ep. ix. 

C. Plinius Tacito suo S. 

Commendas mihi Julium Nasonem candidatum. Naso- 
nem mihi ? quid si me ipsum ? Fero tamen et ignosco. 
Eumdem enim commendassem tibi, si, te Romse morante, 
ipse abfuissem. Habet hoc solicitudo, quod omnia neces- 
saria putat. Tu tamen, censeo, alios roges ; ego precum 
tuarum minister, adjutor, particeps ero. Vale. 

LIBR. VI. Ep. xvi. 

Plinius Tacito suo S. 

Petis ut tibi avunculi mei exitum T scribam, quo verius 
tradere posteris possis : gratias ago : nam video morti ejus, 

* De hoc C, Plinii exitu dictum est in Appendice ChronologicL 



416 



TESTIMONIA 



si celebretur a te, immortalem gloriam esse propositam. 
Quamvis enim pulcherrimarum clade terrarum, ut populi, 
ut urbes, memorabili casu, quasi semper victurus, occiderit : 
quamvis ipse plurima opera et mansura condiderit ; multum 
tamen perpetuitati ejus scriptorum tuorum asternitas addet. 
Equidem beatos puto, quibus Deorum munere datum est 
aut facere scribenda, aut scribere legenda ; beatissimos 
vero quibus utrumque. Horum in numero avunculus 
meus et suis libris et tuis erit. Quo libentius suscipio, 
deposco etiam quod injungis. Erat Miseni, x classemque 
imperio prsesens regebat. Nonum Calend. Septembres," 
horafere septima, mater indicat ei, apparere nubem inusitata 
et magnitudine et specie. Usus ille sole, mox frigida, ? 
gustaverat jacens, studebatque : poscit soleas, adscendit 
locum, ex quo maxime miraculum illud conspici poterat. 
Nubes (incertum procul intuentibus ex quo monte, Vesu- 
vium fuisse postea cognitum est) oriebatur, cujus similitudi- 
nem et formam non alia magis arbor 4 quam pinus expres- 
serit. Nam longissimo velut trunco elata in altum, qui- 
busdam ramis diffundebatur ; credo, quia recenti spiritu 
evecta, deinde senescente eo destituta, aut etiam pondere 
suo victa, in latitudinem vanescebat; candida interdum r 
interdum sordida et maculosa, prout terram cineremve 



1 Nunc Capo di Mistno. Ibi 
Romanomm classis. Vide Annal. 
v. 4. 

z In vcleribus editionibus et 
quibusdam IMSS. codicibus Cvhn- 
das Novembrcs. Eruditus Doduel- 
lus conjicit emendandum nonum 
Cahndas Octobres ; quod vcrum 
puto. Idque saiis innuit Dio, 
lxvi. p. 755. cum ait illud 



Vcsuvii incendium contigisse sub 

autumni tempus, kht e&vro 10 (pGwii- 

TT&QCV. 

3 JEst&te Plinius jacebat in scle: 
post solem frigida lavabatur. Vide 
Plinium, Ep. 111. 5. 

4 Eadera. arboris imago iterum 
observata, cum Vcsuvius^ante ali- 
quot annos conflagravit. 



VETERUM SCRIPTORUM. 417 

sustulerat. Magnum propiusque noscendum, ut eruditis- 
simo viro, visum. Jubet Hburnicam aptari : mihi, si venire 
una vellem, facit copiam. Respondi studere me malle ; et 
forte ipse quod scriberem dederat. Egrediebatur domo, 
accipit codicillos. Retinae l classiarii, imminenti periculo 
exterriti^ (nam villa ea subjacebat, nec ulla nisi navibus f uga) 
ut se tanto discrimini eriperet, orabant. Vertit ille consi- 
lium, et quod studioso animo inchoaverat, obit maximo. 
Deducit quadriremes, ascendit ipse non Retinse modo, sed 
multis (erat enim frequens amcenitas orce) laturus auxilium. 
Properat illuc unde alii fugiunt % rectumque cursum, recta 
gubernacula in periculum tenet, adeo solutus metu, ut 
omnes illius mali motus, omnes figuras, ut deprehenderat 
oculis, dictaret enotaretque. Jam navibus cinis incidebat, 
quo propius accederent, calidior et densior ; jam pumices 
etiam, nigrique et ambusti et fractiigne lapides ; jam vadum 
subitum, ruinaque montis littora obstantia. Cunctatus 
paulum an retro flecteret, mox gubernatori ut ita faceret 
monenti, FortesJ{mquh,fortwtajuvat : Pomponianum z pete. 
Stabiis erat, diremtus sinu medio. Nam sensim circumac- 
tis curvatisque littoribus mare infunditur. Ibi, quamquam 
nondum periculo appropinquante, conspicuo tamen, et cum 
cresceret, proximo, sarcinas contulerat in naves, certus 
fugse, si contrarius ventus resedisset, quo tunc avunculus 
meus secundissimo invectus, complectitur trepidantem, 
consolatur, hortatur; utque timorem ejus sua securitate 
leniret, deferri se in balineum jubet, lotus accubat, ccenat, 



1 Hodie Resina. 

Pomponianus, Plinii amicus, 
•rat Stabiis, nunc Castel a mare di 



Stabbia, diremtus sinu medio, qui 
est inter jMisenum et Stabias. 



VOL. V. 2 D 



04 TESTIMONIA 

atque hilaris,, aut, quod seque magnum, similis hilari. In* 
terim e Vesuvio monte pluribus locis latissimae flammge, 
altaque incendia relucebant, quorum fulgor et claritas tene- 
bris noctis excitabatur. Ille agrestium trepidatione ignes 
relictos, desertasque viilas per solitudinem ardere, in reme- 
dium formidinis, dictitabat; tum se quieti dedit, et 
quievit verissimo quidem somno. Nam meatus animse, 
qui illi propter amplitudinem corporis gravior et 
sonantior erat, ab iis qui limini obversabantur, audieba- 
tur. Sed area, ex qua diseta * adibatur, ita jam cinere, 
mixtisque pumicibus oppleta surrexerat, ut, si longior 
in cubiculo mora, exitus negaretur. Excitatus procedit, 
seque Pomponiano, ceterisque qui pervigilarant, reddit. 
In commune consultant, intra tecta subsistant, an in aperto 
vagentur. Nam crebris vastisque tremoribus tecta nuta- 
bant, et quasi emota sedibus suis, nunc huc, nunc illuc abire 
aut referri videbantur. Sub dio rursus, quamquam levium 
exesorumque pumicum casus metuebatur, quod tamen peri- 
culorum collatio elegit ; et apud illum quidem ratio rationem, 
apud alios timorem timor vicit. Cervicalia capitibus impo- 
sita lintds constringunt. Id munimentum adversus inci* 
dentia fuit, Jam dies alibi, illic nox omnibus noctibus 
nigrior densiorque, quam tamen faces multas variaque lumina 
solabantur. Placuit egredi in littus, et e proximo aspicere 
ecquid jam mare admitteret, quod adhuc vastum et adver- 
sum permanebat. Ibi super abjectum linteum recubans, 
semel atque iterum frigidam poposcit, hausitque : deinde 



1 Di*cta, pars crat domds, in quu coenaculum. 



VETERUM SCRIPTORUM. 419 

fiammse, flammarumque prsenuntius odor sulfuris, alios in 
fugam vertunt, excitant illum. Innitens servulis duobus 
assurrexit, et statim concidit, ut ego conjecto, crassiore 
caligine spiritu obstructo, clausoque stomacho, qui illi natura 
invalidus, angustus, et frequenter interaestuans erat. Ubi 
dies redditus (is ab eo, quem novissime viderat, tertius) cor- 
pus inventum integrum, illassum, opertumque, ut fuerat in- 
dutus : habitus corporis quiescenti quam defuncto similior. 
Interim Miseni ego et mater. Sed nihil ad historiam, nec 
tu aliud quam de exitu ejus scire voluisti. Finem ergo 
faciam : unum adjiciam, omnia me, quibus interfueram, 
quseque statim, cum maxime vera memorantur, audiveram, 
vere persecutum : tu potissima excerpes. Aliud est enim 
epistolam, aliud historiam j aliud amico, aliud omnibus 
scribere. Vale. 



LIBR. VI. Ep. xx. 

Plinius Cornelio tacito suo S. 

Ais te adductum literis, quas exigenti tibi de morte 
avunculi mei scripsi, cupere cognoscere, quos ego Miseni 
relictus (id enim ingressus abruperam) non solum metus, 
verum etiam casus pertulerim. Quamquam animus memi- 
nisse horret Incipiam. Profecto avunculo, ipse reliquum 
tempus studiis (ideo enim remanseram) impendi ; mox bali- 
neum, coena, somnus inquietus et brevis. Prsecesserat per 



feO TESTIMOKIA 

multos dies tremor terras minus formidolosus, quia Cam- 
paniae solitus : illa vero nocte ita invaluit, ut non moveri 
omnia, sed verti credercntur. Irrumpit cubiculum meum 
mater : surgebam invicem, si quiesceret, excitaturus. Resi- 
dimus in area domus quae mare a tectis modico spatio divi- 
debat. Dubito constantiam vocare an imprudentiam debeam : 
agebam enim duodevicesimum annum. Posco librum 
Titi Livii, et quasi per otium lego, atque etiam, ut ccepe- 
ram, excerpo. Ecce amicus avunculi, qui nuper ad eum 
ex Hispania venerat, ut me et matrem sedentes, me ver5 
etiam legentem, videt, illius patientiam, securitatem meam 
corripit : nihilo segnius ego intentus in librum. Jam hora 
diei prima, 1 et adhuc dubius et quasi languidus dies ; jam 
quassatis circumjacentibus tectis, quamquam in aperto loco, 
angusto tamen, magnus et certus ruinae metus. Tum 
demum excedere oppido visum. Sequitur vulgus attoni- 
tum, quodque in pavore simile prudentise, alienum consi- 
lium suo praefert, ingentique agmine abeuntes premit et 
impellit. Egressi tecta consistimus: multa ibi miranda, 
multas formidines patimur. Nam vehicula quae produci 
jusseramns, quamquam in planissimo campo, in contraria6 
partes r^bantur, ac ne lapidibus quidem fulta, in eodem 
vestigio quiescebant. Prseterea mare in se resorberi, et 
tremore terrae quasi repelli videbamus. Certe processerat 
littus, multaque animalia maris siccis arenis detinebat. Ab 
altero Iatere nubes atra et horrenda, ignei spiritus tortis 
vibratisque discursibus rupta, in longas flammarum figuras 
dehiscebat: fulgoribus illas et similes et majores erant. 

x Ilora ferm^ aexta matutina, ut nunc numeramus. 



VETERUM SCRIFrORUM. 421 

Tum vero ille idem ex Hispania amicus acrius et instantius, 
" Si frater," inquit, " tuus, tuus avunculus, vivit, vult 
esse vos salvos : si periit, superstites voluit : proinde quid 
cessatis evadere ?" Respondimus, " Non commissuros nos, 
ut de salute illius incerti, nostrse consuleremus." Non 
moratus ultra proripit se, efFusoque cursu periculo aufertur : 
nec multo post, illa nubes descendere in terras, operire 
maria. Cinxerat Capreas, 1 et absconderat : Miseni quod 
procurrit, abstulerat. Tum mater orare, hortari, jubere, 
quoquo modo fugerem ; posse enim juvenem : " se et annis 
et corpore gravem bene morituram, si mihi causa mortis 
non fuisset." Ego contra, " salvum me, nisi una, non 
futurum:" dein manum ejus amplexus, addere gradum 
cogo : paret aegre, incusatque se quod me moretur. Jam 
cinis, adhuc tamen rarus : respicio : densa caligo tergis 
imminebat, quas nos, torrentis modo infusa terra?, seque- 
batur. " Deflectamus," inquam, " dum videmus, ne in via 
strati, comitantium turba tenebris obteramur." Vix conside- 
ramus, et nox non quasi illunis aut nubila, sed qualis in locis 
clausis lumine extincto : audires ululatus fceminarum, 
infantium quiritatus, clamores virorum : alii parentes^ alii 
liberos, alii conjuges vocibus requirebant, vocibus noscita- 
bant : hi suum casum, illi suorum miserabantur : erant qui 
metu mortis mortem precarentur. Multi ad Deos manus 
tollore, plures nusquam jam Deos ullos, ssternamque illam 
^et novissimam noctem mundo interpretabantur. Nec defue- 
runt qui fictis mentitisque terroribus vera pericula augerent» 
Aderant qui Miseni illud ruisse, illud ardere, falso, sed 

* Capreae, insula Tibcrii secessu et libidinibus notissima, nunc Capri* 



4,2> TESTIMONIA 

credentlbus nuntiabant. Paulum reluxit, quod non dies 

nobis, sed adventanlis ignis indicium videbatur : et ignis 

quidem longius substitit ; tenebras rursus, cinis rursus multus 

et gravis : hunc identidem assurgentes excutiebamus ; 

operti alioquin, atque etiam oblisi pondere essemus. Possem 

gloriari non gemitum mihi, non vocem parum fortem in 

tantis periculis excidisse, nisi me cum omnibus, omnia 

mecum perire, misero, magno tamen mortalitatis solatio, 

credidissem. Tandem illa caligo tenuata quasi in fumum. 

nebulamve decessit : mox dies verus ; sol etiam effulsit, 

luridus tamen, qualis esse cum deficit, solet. Occursa- 

bant trepidantibus oculis mutata omnia, altoque cinere tam- 

quam nive obducta. Regressi Misenum, curatis utcumque 

corporibus, suspensam dubiamque noctem spe ac metu 

exegimus : metus prsevalebat. Nam et trenior terrse per- 

severabat, et pierique lymphati terrificis vaticinaticnibus, et 

sua et aliena mala ludificabantur. Nobis tamen ne tunc 

quidem, quamquam et expertis periculum, et expectantibus, 

abeundi consiliunij donec de avunculo nuntius. Hsec 

nequaquam historia digna non scripturus leges : et tibi 

scilicet qui requisisti imputabis, si digna ne epistola quidem 

videbuntur. Vale. 
i 



LIBR. VII. Ep. xx. 

Plinius Tacito suo S. 

Librum tuum legi, et, quam diligentissime potui, adno- 
tavi quas commutanda, quse eximenda arbitrarer. Nam et 



VETERUM SCRIPTORUM. 423 

ego verum dicere assuevi, et tu libenter audire. Neque 
enim ulli patientius reprehenduntur, quam qui maxime 
laudari merentur. Nunc a te librum meum cum adnota- 
tionibus tuis expecto. O jucundas, 6 pulchras vices ! 
Quam me delectat, quod, si qua posteris cura nostri, 
usquequaque narrabitur qua concordia, simplicitate, fide, 
vixerimus ! Erit rarum et insigne, duos homines setate, 
dignitate propemodiim sequales, nonnullius in literis nominis 
(cogor enim de te quoque parcius dicere, quia de me simul 
dico) alterum alterius studia fovisse. Equidem adolescen- 
tulus, cum jam tu fama gloriaque floreres, te sequi, tibi 
longo, sed proximus 9 intervallo et esse et haberi concu- 
piscebam. Et erant multa clarissima ingenia ; sed tu mihi 
(ita similitudo naturas ferebat) maxime imitabilis, maxime 
imitandus videbaris. Quo magis gaudeo quod, si quis de 
studiis sermo, una nominamur; quod de te loquentibus 
statim occurro. Nec desunt qui utrique nostrum prsefe- 
rantur. Sed nihil interest mea quo loco jungimur : nam 
mihi primus, qui a te proximus. Quin etiam in testamentis 
debes adnotasse ; nisi quis forte alterutri nostrum amicissi- 
mus, eadem legata, et quidem pariter, accipimus. Quse 
omnia huc spectant, ut invicem ardentius diligamus, cum 
tot vinculis nos studia, mores, fama, suprema denique 
hominum judicia, constringant. Vale. 



424 



TESTIMONIA 



LIBR. VII. Ep. xxix, 



Plinius Montano suo S. t 



Ridebis, deinde indignaberis, deinde ridebis, si legeris, 
quod nisi legeris, non potes credere. Est via Tiburtina 
intra primum lapidem (proxime adnotavi) monumentum 
Pallantis ita inscriptum : " Huic senatus, ob fidem pieta- 
temque erga patronos, ornamenta praetoria decrevit, et 
sestertium centies quinquagies ; l cujus honore contentus 
fuit." Equidem numquam sum miratus quss ssepius a for- 
tuna, quam a judicio proficiscerentur : maxime tamen hic 
me tumulus admonuit, quam essent mimica et inepta, quas 
interdum in hoc ccenum, in has sordes abjicerentur : quas 
denique ille furcifer et recipere ausus est, et recusare, atque 
etiam, ut moderationis exemplum, posteris prodere. Sed 
quid indignor ? Ridere satius, ne se magnum aliquid adep- 
tos putent, qui huc felicitate perveniunt, ut rideantur. 
Vale. 



1 Hanc epistolam hic retulisse 
haud pigebit, quod ea maxime 
illustretur Tacitus Annal. xn. .53. 
E&dem quoo.ue de re vide Piinii 



epistolam, viii. 6. quae mox infra 
subjungetur. 

* Angl. 145,000/. 



VETERUM SCRIPTORUIU. 4<2'* 



LIBR. VII. Ep. xxxiii. 
Plinius Tacito suo S. 

Auguror (nec me fallit augurium) historias tuas immor- 
tales futuras ; quo magis illis (ingenue fatebor) inseri cupio. 
Nam si esse nobis curse solet, ut facies nostra ab optimo 
quoque artifice exprimatur, nonne debemus optare, ut 
operibus nostris similis tui scriptor prsedicatorque contingat, 
Demonstro ergo, quamquam diligentiam tuam fugere non 
possit, cum sit in publicis actis ; demonstro tamen, quo 
magis credas jucundum mihi futurum, si factum meum, 
cujus gratia periculo crevit, tuo ingenio, tuo testimonio 
orriaveris. Dederat me senatus cum Herennio Senecione 
advocatum provincise Baeticae contra Bsebium Massam;* 
damnatoque Massa censuerat, ut bona ejus publice custodi- 
rentur. Senecio, cum explorasset consules postulationibus 
vacaturos, convenit me : et, " Qua concordia," inquit, 
" injunctam nobis accusationem executi sumus, hac adea- 
mus consules, petamusque ne bona dissipari sinant, quorum 
esse in custodia debent.'' Respondi : " Cum simus advo- 
cati a senatu dati, dispice num peractas putes partes nostras, 
senatus cognitione finita." Et ille : " Tu quem voles tibi 
terminum statues, cui nulla cum provincia necessitudo t 

* Id memoravimus in Appendice Chronologica» 



426 TESTIMGNIA 

nisi ex beneficio tuo, et hoc recenti : ipse et natus ibi, et 
quaestor in ea fui." Tum ego, " 8i fixum tibi istud ac 
deliberatum, sequar te, ut si qua ex hoc invidia, non tua 
tantum sit." Venimus ad consules : dicit Senecio quae res 
ferebat : aliqua subjungo. Vixdum conticueramus, et 
Massa questus Senecionem non advocati fidem, sed inimici 
amaritudinem implesse, impietatis reum postulat. Horror 
omnium : ego autem, " Vereor, " inquam, " clarissimi 
consules, ne mihi Massa silentio suo praevaricationem obje- 
cerit, quod non et me reum postulavit." Quse vox et 
statim excepta, et postea multo sermone celebrata est. 
Divus quidem Nerva (nam privatus quoque attendebat his, 
quse recte in publico fierent) missis ad me gravissimis literis, 
non mihi solum, verum etiam seculo gratulatus, cui exem- 
plum (sic enim scripsit) simile antiquis contigisset. Haec, 
utcumque se habent, notiora, clariora, majora tu facies: 
quamquam non exigo ut excedas actae rei modum. Nam 
nec historia debet egredi veritatem, et honeste factis veritas 
sufficit. Vale. 



LIBR. VIII. Ep. vi. 
Plinius Montano suo S. 1 

Cognovisse jam ex epistola mea debes adnotasse me 
nuper monumentum Pallantis sub hac inscriptione : " Huic 

1 Haec epistola, ut et ea, quam I ct infamiam Claudianorum tempo- 
supra attulimus ex libro, vii. 29- rum incredibilemque libertorum 
jJlustrai Tacitum Annal. xn. 53. | potentiam demonstrat. 



VETERUM SCRIPTORUM. 427 

senatus ob fidem pietatemque erga patronos, ornamenta 
praetoria decrevit, et sestertium centies quinquagies ; ' cujus 
honore contentus fuit." Postea mihi visum est pretium 
operae ipsum senatusconsultum quaerere. Inveni tam copi- 
osum et effusum, ut ille superbissimus titulus, modicus 
atque etiam demissus videretur. Conferant se, non dico 
illi veteres Africani, Achaici, Numantini, sed hi proximi, 
Marii, Sullae, Pompeii (nolo progredi longius) infra Pallan- 
tis laudes jacebunt. Urbanos, qui illa censuerunt, putem, 
an miseros ? Dicerem urbanos, si senatum deceret urbani- 
tas. Miseros ergo ? sed nemo tam miser est, ut illa coga- 
tur. Ambitio ergo, et procedendi libido ? sed quis adeo 
demens, ut per suum, per publicum dedecus procedere vellet 
in ea civitate, in qua hic esset usus florentissimse dignitatis, 
ut primus in senatu laudare Pallantem posset i Mitto quod 
Pallanti servo " prsetoria ornamenta ofFeruntur :" quippe 
offeruntur a servis : mitto quod censent, " Non exhor- 
tandum modo, verum etiam compellendum ad usum aure- 
orum anulorum." Erat enim contra majestatem senatus, 
si ferreis praetorius uteretur. Levia haec et transeunda: 
iila memoranda, quod " nomine Pallantis senatus (nec 
expiata postea curia est) Pallantis nomine senatus gratias 
agit Caesari, quod et ipse cum summo honore mentionem 
ejus prosecutus esset, et senatui facultatem fecisset testandi 
erga eum benevolentiam suam." Quid enim senatui 
pulchrius, quam ut erga Pallantem satis gratus videretur ? 
Additur, " Ut Pallas, cui se omnes pro virili parte obligatos 
fatcntur, singularis fidei, singularis industriae fructum meri- 

1 Angl. 145.000/. 



*23 TESTIMONIA 

tlsslmo ferat." Prolatos imperii fmes, redditos exercitus 
reipublicae credas. Adstruitur his, " Cum senatui populo- 
que Romano liberalitatis gratior repraesentari nulla materia 
possit, quam si abstinentissimi rldelissimique custodis Princi- 
palium opum facuitates adjuvare contigisset." Hoc tunc 
votum senatiis, hoc prsecipuum gaudium populi, haec libera- 
litatis materia gratissima, si Pallantis facultates adjuvare 
publicarum opum egestione contingeret. Jam quae sequun- 
tur, " Voluisse quidem senatum censere dandum ex serario 
sestertium centies quinquagies ; et quanto ab ejusmodi cupi- 
ditatibus yemotior ejus animus esset, tanto impensius petere 
a publico parente, ut eum compelleret ad cedendum senatui.'* 
Id vero deerat, ut cum Pallante auctoritate publicji ageretur; 
Pallas rogaretur ut senatui cederet ; ut illi superbissimae 
abstinentiae Csesar ipse advocatus esset, ne sestertium centies 
quinquagies sperneret. Sprevit, quod solum potuit, tantis 
opibus publice oblatis, arrogantius facere, quam si acce- 
pisset. Senatus tamen id quoque, similis querenti, laudi- 
bus tulit, his quidem verbis : " Sed cum Princeps optimus, 
parensque publicus, rogatus a Pallante, eam partem senten- 
tiae, quse pertinebat ad dandam ei ex aerario centies quin- 
quagies sestertium, remitti voluisset, testari senatum et se 
libenter ac merito hanc summam inter reliquos honores, ob 
fidem diligentiamque, Pallanti decernere ccepisse : volun- 
tati tamen Principis sui, cui in nulla re fas putaret repug- 
nare, in hac quoque re obsequi." Imaginare Pallantem 
velut intercedentem senatusconsulto, moderantemque hono- 
res suos, et sestertium centies quinquagies, ut nimium, recu- 
santem, cum prastoria ornamenta, tamquam minus recepisset. 
Jmaginare Caesareni liberti precibus 3 vel potius imperio^ 



VETERUM SCRIPTORUlVl. 429 

coram senatu obtemperantem. Imperat enim libertus 
patrono, quem in senatu rogat. Imaginare senatum usque- 
quaque testantem, merito libenterque se hanc summam 
inter reliquos honores Pallanti ccepisse decernere ; et perse- 
veraturum fuisse se, nisi obsequeretur Principis voluntati, 
cui non esset fas in ulla re repugnare. Ita, ne sestertium 
centies quinquagies Pallas ex serario ferret, verecundia 
ipsius, obsequio senatus opus fuit, in hoc praecipue non 
obsecuturi, si in ulla re putasset fas esse non obsequi. 
Finem existimas ? Manedum et majora accipe. " Utique, 
cum sit utile, Principis benignitatem promtissimam ad 
laudem praemiaque merentium illustrari ubique, et maxime" 
his locis, quibus incitari ad imitationem praepositi rerum 
ejus curae possent, et Pallantis spectatissima fides, atque 
innocentia exemplo provocare studium tam honestae aemu- 
lationis possit, ea quae quarto Kalendas Februarias, quae 
proximae fuissent, in amplissimo ordine optimus Princeps 
recitasset, senatusque consulta de iis rebus facta in aes inci- 
derentur, idque ses figeretur ad statuam loricatam Divi 
Julii." Pariim visum, tantorum dedecorum esse curiam 
testem : delectus est celeberrimus locus, in quo legenda prae- 
sentibus, legenda futuris proderentur. Placuit aere signari 
omnes honores fastidiosissimi mancipii, quosque repudiasset» 
quosque quantum ad decernentes pertinet, gessisset. Incisa 
et insculpta sunt publicis aeternisque monumentis praetoria 
ornamenta Pallantis, sic quasi fcedera antiqua, sic quasi 
sacrae leges. Tanta Principis, tanta senatus, tanta Pallantis 
ipsius • • quid dicam nescio, ut vellent in oculis omnium figi, 
Pallas insolentiam suam, patientiam Csesar, humilitatem 
senatus, Nec puduit rationem turpitudini obtendere^ egre- 



430 



TESTIMONIA 



giam quidem pulchramque rationem, ut exemplo Pallantis 
prasmiorum ad studium semulationis ceteri provocarentur. 
Ea honorum vilitas erat, illorum etiam, quos Pallas non se 
dignabatur. Inveniebantur tamen honesto loco nati, qui 
peterent cuperentque, quod dari liberto, promitti servis 
videbant. Quam juvat quod in tempora illa non incidi, 
quorum sic me, tamquam illis vixerim, pudet ! Non dubito 
similiter affici te. Scio quam sit tibi vivus et ingenuus 
animus : ideo facilius est, ut me, quamquam indignatione 
quibusdam in locis fortasse ultra epistolse modum extulerim, 
parum doluisse, quam nimis, credas. Vale. 



LIBR. VIII. Ep. vi l 



Plinius Tacito suo S. 



Neque ut magistro magister, neque ut discipulo disci* 
pulus (sic enim scribis) sed ut discipulo magister (nam tu 
magister, ego contra ; atque ideo tu in scholam revocas, 
ego adhuc Saturnalia extendo) librum misisti. Num potui 
longius hyperbaton l facere, atque hoc ipso probare eum 
esse me, qui non modo magister tuus, sed ne discipulus 
quidem debeam dici ? Sumam tamen personam magistri; 



1 Ilyperbaton cst paronthesis, 
cujus frcqucns longusque usus tiro- 



artc scribcndi. 



VETERUM SCRSPTORUM, 



431 



exeramque m librum tuum jus, quoddedisti; eo liberius, 
quod nihil ex meis interim missurus sum tibi, in quo te 
ulciscaris. Vale. 



LIBR. IX. Ep. x. 



Plinius Tacito suo S. 1 



Cupio prseceptis tuis parere ; sed aprorum tanta penuria 
est, ut Minervse et Dianae, quas ais pariter colendas, conve- 
nire non possit. Itaque Minervae tantum serviendum est, 
delicate tamen, ut in secessu, et asstate. In via plane non- 
nulla leviora, statimque delenda, ea garrulitate, qua sermo- 
nes in vehiculo seruntur, extendi. His qusedam addidi in 
villa, cum aliud non liberet. Itaque poemata quiescunt, 
quae tu inter nemora et lucos commodissime perfici putas. 
Oratiunculam unam, alteram retractavi ; quamquam id 
genus operis inamabile, inamcenum, magisque laboribus 
ruris, quam voluptatibus simile. Vale. 



1 Ilrec cst epistola, quam qui- 
d;im Tacito vindicant, ut jam 
monui in Praefatione, voluntque 
eam a Tacito fuisse scriptam, ut 
responderct Plinii epistoke, i. 6. 
quam supra retuli. Inde Stepha- 
nus, Gryphius, Catanceus, episto- 
fe.ni inscnpserc: Cornelius Tacitus 



Co PHnio suo S. Contra Casaubo- 
nus, quem Cellarius aiiique sunt 
secuti, existimant hac epistola Pli- 
nium respondisse Taciti epistolse, 
qua^ non extat. Perperam in qui- 
busdam editionibus inscriptum : 
Cornelio Tacito C. Plinius. 



432 TESTIMONIA 



LIBR. IX. Ep. xiv. 
Plinius Tacito suo S. 

Nec ipsetibi plaudis, et egonihil magis ex fide, quam de 
te scribo. Posteris an aliqua cura nostri, nescio : nos certe 
meremur, ut sit aliqua ; non dico ingenio (id enim superbum) 
sed studio, et labore, et reverentia posterorum. Pergamus 
modo itinere instituto, quod ut paucos in lucem famamque 
provexit, ita multos e tenebris et silentio protulit. Vale. 



LIBR. IX. Ep. xxiii. 

Plinius Maximo suo S. 

Frequenter agenti mihi evenit, ut centumviri, cura 
diu se intra judicum auctoritatem gravitatemque tenuissent,| 
omnes repente quasi victi coactique consurgerent laudarent- 
que. Frequenter e senatu famain, qualem maxime optave-j 
ram, retuli : numquam tamen majorem cepi voluptatem,] 
quam nuper ex sermone Cornelii Taciti. Narrabat sedissei 
se cum quodam Circensibus proximis : hunc post variosl, 
eruditosque sermones requisisse, " Italicus es, an provinci« 



VETERUM SCRIPTORUM. 433 

alis?" se respondisse, " Nosti me, et quidem ex studiis." 
Ad hoc illum : " Tacitus es, an Plinius ? " Exprimere non 
possum, quam sit jucundum mihi, quod nomina nostra, 
quasi literarum propria, non hominum, literis redduntur 5 
quod uterque nostrum his etiam ex studiis notus, quibus 
aliter ignotus est. Accidit aliud ante pauculos dies simile. 
Recumbebat mecum vir egregius Fabius Rufinus, super 
eum municeps ipsius, qui illo die primum venerat in 

. Urbem: cui Rufmus,, demonstrans me, " Vides hunc?" 
Multa deinde de studiis nostris. Et ille, " Plinius est," 
inquit. Verum fatebor, capio magnum laboris mei fruc- 
tum. An si Demosthenes jure lsetatus est, quod illum anus 

v Attica ita noscitavit, OZrog i<rn 4ri[M(r6ev7ig ! ego celebri- 
tate nominis mei gaudere non debeo ? Ego vero et gaudeo, 

I et gaudere me dico. Neque enim vereor, ne jactantior 
videar, cum de me aliorum judicium, non meum profero ; 
praesertim apud te, qui nec ullius invides laudibus, et faves 
nostris. Vale. 



SCHOLIASTES JUVENALIS. 

JUVENAL. SATYR. II. 99. 
« Ille tenet speculum pathici gestamen Othonis." 

Scholiastes : Occiso Galba Imperatore, Otho invasit 
imperium : qui tam probrosae curse in polienda forma fuit, 
ut humecto pane faciem liniret ad ^solicitandum candorem : 
vol. v. 2 i 



434 TESTIMONIA 

utebatur et speculo. Hunc incomparabilis vitse bello civili 
Vitellius vicit apud Bebryaci campum. Horum bellum 
scripsit Cornelius; 1 scripsit et Pompeius Planta, qui ait 
Bebryacum vicum esse a Crgmona vicesimo lapide. 



JUVENAL. SATYR. V. 108. 

* Nemo petit, modicis quae mittebantur amicis 
A Seneca, quse Piso bonus, quse Cotta solebat 
Largiri." 

Scholiastes in hcec verba, a Seneca : Hic sub Claudio 
quasi conscius adulteriorum Juliae, Germanici filiae, in 
Corsicam relegatus, post triennium revocatus est. Qui 
etsi magno desiderio Athenas tenderet, ab Agrippina tamen 
erudiendo Neroni in palatium adductus, saevum immanem- 
que natum et sensit cito, et mitigavit: inter familiares 
solitus dicere : " Non fore ssevo illi leoni, quin gustato 
semel hominis cruore, ingenita redeat saevitia." Huic pos- 
tremo, quod habitus esset inter conscios conjurationis Piso- 
nianse, Nero per tribunum ultimam necessitatem denun- 
tiavit. Hic interritus, amicorum animos, quibus jam ejus 
casus lacrymas exciverat, ad firmitudinem revocavit, rogi- 
tans : " Ubi prsecepta sapientise ? ubi tot per annos meditata 
ratio adversus imminentia? cui prseterea ignota fuerit 
Neronis ssevitia ? neque aliud esse post matrem fratremque 
interfectos, quam ut educatoris praeceptorisque necem 

1 Cornclius Tacitus. 



VETEMJM SCRIPTORXJM. 



43, 



adjiceret." 1 Deinde sibi venas prasecans, crurumque 
venas abrumpens, et durante tractu lentitudineque mortis, 
hausto veneno, et postremo calidae aquas stagnum introiens, 
cxanimatus est. 

JUVENAL. SATYR. XIV. 101. 
•< Tradidit arcano quodcumque volumine Moses." 

Scholiastes : Moyses sacerdos, vel rex ejus gentis, aut 
Ipsius quidem religionis inventor : cujus Cornelius etiam 
Tacitus meminit/ 



POMPONIUS SABINUS, Grammaticus. 

Cornelius Tacitus appellat scripta Mascenatis cala- 
mistros. 3 



FULGENTIUS PLANCIADES, Grammaticus. 

Elogium est hereditas in malo. Cornelius Tacitus libro 
Facetiarum : 4 " Caesi itaque morum elogio in filiis relicto." 



1 Scholiastes licec exscripsit ex 
Taciti Annal. xv. 62. 

a Tacit. Hist. v. 3 et seq. 

3 Ita appellantur a Tacito in 
Dialog. de Oratoribus, cap, 26. 



4 Liber ille periit, ut jam monu- 
imus in Praefatione. Julius Csesar 
aliique viri praestantissimi Facetias 
quoque collegerant. Haud miror 
idem Tacito placuisse. 



436 - TESTIMOMA 



TERTULLIANUS 

Apologetic. adversus Gentes cap. 16. 

Somniastis caput asinlnum esse Deum nostrum. Hanc 
Cornelius. Tacitus suspicionem ejusmodi inseruit. Is enim 
in quinta Historiarum suarum bellum Judaicum exorsus ab 
origine gentis, etiam de ipsa tam origine, quam de nomine 
et religione gentis, quae voluit, argumentatus, Judasos 
refert iEgypto expeditos, sive, ut putavit extorres, vastis 
Arabise in locis aquarum egentissimis, cum siti maceraren- 
tur, onagris, qui forte de pastu potum petituri sestimaban- 
tur, indicibus fontis usos, ob eam gratiam consimilis bestias 
superficiem consecrasse. 1 Atque ita inde prsesumtum opinor, 
nos quoque ut religionis Judaicae propinquos, eidem simu- 
lacro initiari. At enim idem Cornelius Tacitus, sane ille 
mendaciorum loquacissimus, in eadem Historia refert Cn. 
Pompeium, cum Hierusalem cepisset, proptereaque tem- 
plum adisset speculandis Judaicae religionis arcanis, nullum 
illic reperisse simulacrum : 2 et utique, si id colebatur, nus- 
quam magis quam in sacrario suo exhiberetur, eo magis, 
quia nec verebatur extraneos arbitros quamquam vana cul- 
tura. Solis enim sacerdotibus adire licitum, et conspectus 
ceterorum velo oppasso interdicebatur. 

' Tacit. Ilist. v. 3 ct 4. 1 * Tacit. Hist. v. 9* 



VETERUM SCIUPTORUM, 437 



FLAVIUS VOPISCUS 

IN AURELIANO CAP. 2. 

Quoniam sermo nobis de Trebellio Pollione, qui a duo- 
bus Philippis usque ad Divum Claudium, et ejus fratrem 
Quintillum, Imperatores tam claros quam obscuros memo- 
rias prodidit, in eodem vehiculo fuit, asserente Tiberiano 
quod Pollio multa incuriose, multa breviter prodidisset : 
me contra dicente, neminem scriptorum, quantum ad 
Historiam pertinet, non aliquid esse mentitum : prodente 
quin etiam in quo Livius, in quo Sallustius, in quo Corne-» 
lius Tacitus, in quo denique Trogus manifestis testibus 
convincerentur : pedibus in sententiam transitum faciens, 
ac manum porrigens, jocando prasterea : Scribe, inquit, ut 
libet: securus, quod velis dicas, habiturus mendaciorum 
comites, quos historicse eloquentise miraiimr auctores. 



IDEM in Tacito cap. 10. 



Cornelium Tacitum, scriptorem Historise Augustac, 
quod parentem suum eumdem diceret, in omnibus biblio- 
thecis collpcari jussit Tacitus Imperator. Et ne lecto- 



43$ 



TESTIMONIA 



rum incuria deperiret, librum per annos singulos decies 
describi publicitus in evicis 1 archiis jussit, et in bibliothecis 
poni. 



IDEM in Probo cap. 2. 

i 

Mihi quidem id animi fuit, non ut Sallustios, Livios, 
Tacitos, Trogos, atque omnes disertissimos imitarer viros 
in vita Principum et temporibus disserendis, sed Marium 
Maximum, Suetonium Tranquillum, Fabium Marcellinum, 
Gargillium Martialem, Julium Capitolinum, iElium Lam- 
pridium, ceterosque qui haec et talia non tam diserte, quam 
vere memoriae tradiderunt. 



S. HIERONYMUS 



IN COMMENTAR. IN CAPUT XIV. ZACHARLffi, 



Hjec omnia plenissime Josephus, qui Judaicam scripsit 
Historiam ; et multo majora, quam legimus in Prophetis, 
eos sustinuisse commemorat. Cornelius quoque Tacitus, 
qui post Augustum usque ad mortem Domitiani vitas Caesa- 
rum triginta voluminibus* exaravit. 



* Corrupte pro cunctis vel civicis. 

4 Inde palet quanta Taciti pars 
perierit. Ex hoc quoquc loco intel- 
ligere estTaeitum xvi. Annalium, 
ct xiv, Historiarum libros scripsisse. 



Ob civilium quidem bellorum rao* 
tus longiora fuere Historiarum 
initia : brevior autem finis, ut illq- 
rum temporumtranquillitas ferebat, 



VETERUM SCRIPTORUM. 459 



PAULUS OROSIUS 



HlSTOR. I. 5. 



Ante A. U. C. mille centum sexaginta, confinem Arabias 
regionem, quae tunc Pentapolis vocabatur, arsisse penitus 
igne ccelesti, inter alios etiam Cornelius Tacitus refert, qui 
sic ait : " Haud procul inde campi, quos ferunt olim 
uberes, magnisque urbibus habitatos, fulminum jactu arsisse: 
sed et adhuc manere vestigia ; terramque ipsam specie soli- 
dam, vim frugiferam perdidisse." * Et cum hoc loco nihil 
de incensis propter peccata hominum civitatibus, quasi 
ignarus, expresserit, paulo post, velut oblitus consilii, 
subjicit et dicit : " Ego sicut inclytas quondam urbes igne 
ccelesti flagrasse concesserim, ita halitu lacus infici terram et 
corrumpi reor." 4 Quo dicto, invitus licet, de exustis 
urbibus, quse procul dubio peccatorum noxa conflagra- 
verurit, et scisse se, et concessisse confessus, palam prodidit 
non sibi cognitionis fidem defuisse, sed exprimendae fidei 
voluntatem. 



1 Tacit. Hist. y. 7. | a Tacit. flbid. 



4i0 TESTIMONIA 



IDEM Histor. i. 10. 



Anno ante Urbem condltam. octingentesimo quinto* 

infanda iEgyptiis mala, atque intolerabiles plagas incubuisse 

Pompeius Corneliusque testantur : qui quidem, cum hsec 

ambo de Judseis referenda proponant, aliquantulum me pro 

sua diversitate moverunt. Ait enim Pompeius, sive Justi- 

nus, 1 hoc modo : " iEgyptii cum scabiem et vitiliginem 

paterentur, responso rnoniti, Moysen cum aegris, ne pestis 

ad plures serperet, terminis iEgypti pellunt. Dux igitur 

exulum factus sacra iEgyptiorum furto abstulit : quae armis 

repetentes iEgyptii, domum redire tempestatibus compulsi 

sunt." At vero Cornelius de eadem re sic ait : " Plurimi 

auctores consentiunt, orta per iEgyptum tabe, quse corpora 

fcedaret, regem Bocchorim, adito Ammonis oraculo, reme- 

dium petentem, purgare regnum, et id genus hominum, ut 

invisum Diis, alias in terras avehere jussum : sic conquisitum 

collectumque vulgus, postquam vastis locis relictum sit, 

ceteris per lacrymas torpentibus, Moysen, unum exulum, 

monuisse, ne quam Deorum hominumve opem expectarent ; 

sed sibimet duci ccelesti crederent, primo cujus auxilio prse- 

sentes miserias pepulissent. ,,a Itaque Cornelius dicit, quod, 

ipsis iEgyptiis cogentibus, Judaei in deserta propulsi sint : 



1 Justinus, qui Historias Trogi I dldit libr. xxxvi. 2. 
Pompeii breviorcs fecit, hasc pro- | % Tacit. Hist. y. 3. 



VETERUM SCRIPTORUM. 



4U 



et postea subjungit incaute quod ope Moysis, ducis in 
iEgypto, miserias pepulissent. Qua re ostenditur quaedam, 
quae per Moysen strenue acta sunt, fuisse celata. Item 
Justinus asserit pulsum aeque cum populo Moysen sacra 
iEgyptiorum fuisse furatum : quae iEgyptios armis recipere 
molientes, coactos tempestatibus ac repulsos domum redisse. 
Et hic aliquid amplius, etsi non totum, prodidit, quod ille 
celavit, Quapropter quia Moysi, magno illi duci, testimo- 
nium ambo dixerunt, ab ipso sicut per eum et gesta et dicta 
sunt, proferentur. 



IDEM Histor. vii. 3. 



Anno imperii Caesaris Augusti quadragesimo octavo, 
adeo dira Romanos fames consecuta est, ut Caesar lanista- 
rum familias, omnesque peregrinqs, servorumque maximas 
copias, exceptis medicis et prasceptoribus, trudi Urbe praece- 
perit. Ita peccante Principe in sanctum Dei, et correpto 
per famem populo, quantitatem offensionis qualitas ultionis 
ostendit. Deinde ut verbis Cornelii Taciti T loquar: « Sene 
Augusto, Janus patefactus, dum apud extremos terrarum 
terminos novae gentes saepe ex usu, et aliquando cum. 



Verba hsec Taciti Orosius ex- 
cerpsit ex deperditis Historiarum 
libris. Janum a Yespasiano clau- 



sum diximus in Appendice ad 
librum Hisitoriarum, v. 52. 






TESTIMONIA 



damno qureruntur, usque ad Vespasiani duravit imperium." " 
Huc usquc Cornelius. Ceterum tunc capta eversaque urbe 
Hierosolymorum, sicut Prophetse prsenuntiaverunt, extinc- 
tisque Judosis, Titus, qui ad vindicandum Domini nostri 
Jesu Christi sanguinem.judicio Dei fuerat ordinatus, victor 
triumphans cum Vespasiano patre Janum clausit. 



IDEM Histor. vn. 9. 



dc. millia Judaeorum eo, Judaico, bello interfecta* Cor- 
nelius et Suetonius referunt. 



x IDEM Histor. vn. 10. 

Bellum adversum Germands et Dacos per legatos 
gessit Domitianus pari reipublicae pernicie ; cum et in Urbe 
ipse senatum populumque laniaret, et foris male circum- 
actum exercitum assidua hostes caede conficerent. Nam 
quanta fuerint Diurpanei, Dacorum regis, cum Fusco duce 



1 Janum Nero clauserat, ut tes- 
tanturejus nummi inscripti PAC E 
PR TERRA MARIQ PARTA 
1ANVM CLVSIT. At ha^c 
adulatoria esse forte monuerat Taci- 
tus; ni forte id tacuisset, quod tam 
nullo qudm residuo bello Janum 
Nero clauserat. Vide Suetonium 



in Nerone, cap. 13. 

* Sexcenta millia obsessorum, 
nonrinterfectorum, dixit Tacitus, 
llist. v. 13. Illum autem inter- 
fectorum numerum habet Eusebius, 
non Suetonius. Forte et illum 
habebat Tacitus in amissis Histori- 
arum libris. 



VETERUM SCRIPTORUM. 



44: 



prselia, quantseque Romanorum clades, longo contextu 
evolverem, nisi Cornelius Tacitus, qui hanc historiam dili- 
gentissime contexuit, " de reticendo interfectorum numero, 
et Sallustium Crispum, et alios auctores quamplurimos 
sanxisse, et se ipsum idem potissimum elegisse " ' dixisset. 



SULPITIUS SEVERUS 



HlSTOR. SACR^E LIBR. II. 



Id tantum annotasse contentus sum hunc Neronem per 
omnia fcedissima et crudelissima eo processisse, ut matrem 
interficeret : post etiam Pythagoras cuidam z in modum 
solemnium conjugiorum nuberet. Inditumque imperatori 
fiammeum : dos et genialis thorus, et faces nuptiales, cuncta 
denique, qua3 vel in fceminis non sine verecundia con- 
spiciuntur, spectata. 



IDEM ibid. 

Interea abundante jam Christianorum multitudine, 
accidit ut Roma incendio conflagraret, Nerone apud Antium 



Haec adhuc Orosius excerpsit 
«x deperditis Historiarum libris, 
quibus Tacitus res Domitiani com- 
posuerat. De Diurpanei bello dix- 



imus supra in Append. Caronol. 

a Ha2C ferme totidem verbi* 
Tacitus Annal. xv. 37- 



411 



TESTIMONIA 



constltuto. Sed opinio omnium invidiam incendii in Princi- 
pem retorquebat ; credebaturque Imperator gloriam inno- 
vandae Urbis quassisse. Neque ulla re Nero efficiebat, 
quin ab eo jussum incendium ' putaretur. Igitur vertit 
invidiam in Christianos, actaeque in innoxios crudelissimae 
quaestiones : quin et novas mortes ^xcogitatae, ut ferarum 
tergis contecti, laniatu canum interirent. Multi crucibus 
affixi, aut flamma usti. Plerique in id reservati, ut cum 
defecisset dies, in usum nocturni luminis urerentur. 



APOLLINARIS SIDONIUS 



EPIST. IV. 14. 



Sidonius Polemio* suo salutem. C. Tacitus unus e 
majoribus tuis, Ulpianorum temporum consularis, sub 
verbis cujuspiam Germanici ducis in Historia sua retulit, 
dicens : " Cum Vespasiano mihi vetus amicitia, et, dum 
privatus esset, amici vocabamur." * 



1 Ha?c omnia depromta e Tacito 
Annal. xv. 40 et 44. 

De Polemio jam dictum in 
Praefatione. Vir fuit plurimarum 



literarum et Platonicas philosopbi* 
studiosus. Vide Sidonium in car- 
minibus xiv et xv. 
1 Tacit. Hist. v. 26. 



VETERUM SCRIPTORUM. 



445 



IDEM Epistol. iv. 22« 



Sidonius Leoni 1 suo salutem. Vir magnificus Hespe- 
rius, gemma amicorum literarumque, nuper urbe cum 
rediit e Tolosatium, praecipere te dixit, ut epistolarum 
curam, jam terminatis libris earum, converteremus ad 
stylum Historiss. Reverentia summa, summo et affectu, 
talem atque tantam sententiam amplector. Idoneum quippe 
pronuncias ad majora opera, quem mediocria putas deserere 
debere. Sed quod fatendum est ? facilius audeo hujusmodi 
suspicere judicium, quam suscipere consilium. Res quidem 
digna, quam tu juberes : sed non minus digna, quam face- 
res. Namque, et antiquitus, cum C. Cornelius C. Secundo* 
paria suasisset, ipse postmodum, quod injunxit, arripuit. 
Idque ab exemplo nunc me melius aggrederis, quia et ego 
Plinio, ut discipulus assurgo, et tu vetusto genere narrandi 
jure Corneiium antevenis ; qui seculo nostro si revivisceret, 
teque, qualis in literis et quantus habeare, conspicaretur, 
modo verius Tacitus esset. 



Leo Eurici ct Alarici, regum 
Oothorum,cofisiliarius,eloquentiae, 
poeticae et politicae artis studiis cla- 
rus, ut ferebant haec tempora; idco- 



que laudatissimus. 

z Plinio. llac de rc dictum in 
Praefationc. 



4*6 TESTIMONIA 



IDEM in Panegyrico ad Anthemium Augustum. 

CARMINE II. V. 190. 



Qua Crispus brevitate placet, quo pondere Varro, 
Quo genio Plautus, quo fulmine Quintilianus, 
Qua pompa Tacitus numquam sine laude loquendus. 



IDEM AD CONSENTIUM V. C. CIVEM NaRBONENSEM, 
IN LAUDIBUS URBIS NARBONIS. 

CARMINE XXIII. V. 146. 

Quid vos eloquii canam Latini, 
Arpinas, Patavine, Mantuane, 
Et te comica qui doces, Terenti ? 
Et te, tempore qui satus severo, 
GraYos, Plaute, sales lepore transis ? 
Et te multimoda satis verendum 
Scriptorem numerositate, Varro ? 
Et te, qui brevitate, Crispe, polles ? 
Et te, qui pro ingenio fluente, nulli, 
Corneli Tacite, es tacendus ori ? 



VETERUM SCPJPTOUUM. 



447 



CASSIODORUS 



Variarum Epist. v. 2. 



Hjestis ■ Theodericus rex. 2, Illo et illo ? legatis vestris 
venientibus, grande vos studium notitiae nostrae habuisse 
cognovimus ; ut in Oceani littoribus constituti, cum nostra 
mente jungamini ; suavis nobis admodum et grata petitio ; 
ut ad vos perveniret fama nostra, ad quos nulla potuimus 
destinare mandata. Amate jam cognitum, quem requisistis 
ambientes ignotum. Nam inter tot gentes viam prsesumere, 
non est aliquid facile concupisse. Et ideosalutatione vos 
affectuosa requirentes, indicamus succina, quse a vobis per 
harum portitores dicta sunt, 4 grato animo fuisse suscepta : 
quse ad vos Oceani unda descendens, hanc levissimam 
substantiam, sicut et vestrorum relatio continebat, exportat: 
sed unde veniat, incognitum vos habere dixerunt, quam 
ante omnes homines, patria vestra offerente, suscipitis. Hoc, 
quodam Cornelio 5 scribente, legitur in interioribus insulis 
Oceani ex arboris succo defluens, unde et succinum dicitur, 



Ii sunt /Estii, Suevici maris 
accola?, quos mcmorat Tacitus de 
moribus Germanorum, cap. 45. 

z Theodericus, aut Theodoricus, 
Gothorum in Italia regnum insti- 
tuit anno 4^3. 

3 Haec posiia pro legatorum 
wominibus. 



4 Melius: per horum portitores 
ducta sunt. 

5 Hanc quidem succini origi- 
nem, sed multo elegantius, prodi- 
dit Tacitus de Moribus Gcrmano- 
rum, cap. 45. Pro quodam fortq 
legendum qaondam. 



4iS 



TESTIMONIA 



paulatim solis ardore coalescere. Fit enim sudatile metal- 
lum teneritudo perspicua: modo croceo colore rubens, 
modo flammea claritate pinguescens : ut cum in maris 
fuerit delapsa confinio, sestu alternante purgata, vestris 
littoribus tradatur exposita.* Quod ideo judicavimus indi- 
candum, ne omnino putetis notitiam nostram fugere, quod 
occultum creditis vos habere. Proinde requirite nos saepius 
per vias, quas amor vester aperuit. Quia semper prodest 
divitum regum acquisita concordia ; qui dum parvo munere 
leniuntur, majore semper compensatione prospiciunt. Al£ 
qua vobis etiam per legatos vestros verbo mandavimus; per 
quos quas grata esse debeant, nos destinasse declaramus. 



JORNANDES 

De Rebus Geticts, I. 2. 

» 

Refert Strabo, 1 Grascorum nobilis scriptor, tantas 
illam, Britanniam, exhalare nebuias, madefacta humo 
Oceani crebris excursibus, ut subtectus sol per illum pcene 
totum fcediorem, qui serenus est, diem negetur aspectui, 
noctemque clariorem. In extrema ejus parte Memma, 4 
quam Cornelius 3 etiam Annalium scriptor narrat metallis 



1 Strabo, iv. p. 138. 

1 Juxta eruditum Camden, Bri- 
tannia, bv Gough, Edit. 180o\ 
Vol. i. p. 4. Memma rst pars 



Lizard Point. 

3 Nonnulla ex his refert Tacitus 
in Vit. Agric.cap. 1 1 ct 12. Cetera» 

ut opinor, Jornandes cxscripsit ex 



illa provinciae Cornubiae, Cortiwali, deperditis Annaiium libris, quibus 
qua? nunc Meneg dicitur,. prope Tacitus Britannicam Claudii expc- 
Ocrinum promontorium, nunc ditionem narravcrat. 



VETERUM SCRIPTORUM. 



449 



plurimis copiosam, herbis frequentem, et his feraciorem 
omnibus, quia pecora magis, quam homines alat. Labi 
vero per eam et multa quam maxima, relabique flumina, 
gemmas, margaritasque volventia. Sylorum 1 colorati 
vultus, torto plerique crine et nigro nascuntur. Calido- 
niam * vero incolentibus rutilse comse, corpora magna, sed 
fluida; qui Gallis, sive Hispanis, quibusque attenduntur, 
assimiles. Unde conjectavere nonnulli, quod ex his accolas 
continuo vocatos acceperit. Inculti aeque omnes populi 
regesque populorum. Cunctos tamen in Calidoniorum 
Memmatarumque nomina concessisse auctor est Dio ' cele- 
berrimus scriptor Annalium, 



JOANNES SARESBERIENSIS 



IN POLYCRATICO, VIII. IS. 



Qum si quis diligentius recenseri voluerit, legat ea quae 
Trogus Pompeius, Josephus, Egesippus, Suetonius, Q. Cur- 
tius, Cornelius Tacitus, T. Livius, Serenus, et Tranquillus, 
et alii Historici, quos enumerare longum est, suis compre* 
henderunt Historiis. 



1 Verius Silurum. Vide Vitam 
Agricolae, cap. 11. 

a Fotihs Calcdoniam. VideTaci^ 
tuin, ibid. 



3 HaecquidemhabetDiojLxxvi. 
p. 866. Sed Maeata?, non vero Mem- 



matae ab illo 
Ktci Mctidreu. 



vocantur 



KctAijoi 



OVICI 



VQL. V, 



2 F 



450 



TESTIMONIA 



C. PLINIUS SECUNDUS 



Hist. Nat. vii. 16. 



De Cornelio Tacito, ut videtur, patre C. Cornelii Taciti. 

Historici, 



Invenimus in monumentis, Salamine Euthymenis filium, 
in tria cubita triennio adolevisse, 1 incessu tardum, sensu 
hebetem, et jam puberem factum voce robusta, absumtum 
contractione membrorum subita, triennio circumacto. Ipsi 
non pridem vidimus eadem ferme omnia praster pubertatem 
in filio Cornelii Taciti, equitis Romani, Belgicas Gallias 
rationes procurantis. 2, y Exrpa7reKoos Grseci vocant eos : in 
Latio non habent nomen. 



1 Mallem, aecrevisse, ut legitur 
in MS. codice optima? notse. 

a Reinesius ? Inscript. Antiq. 
p. 103. memorat veterem Inscrip- 
tioncm in agro Juliacensi prope 
Vattenes rcpertam : 

APOLLINI 

KATIONATORIS. HONORE 

VSVRVS. SECVNDVM 



CORNELIVS VERVS. TACI 
TVS 

EREXIT. MONVMENTI. 
LOCO 

Inccrtum utrum ha?c inscriptio a( 
Tacitum, de quo agit Plinius, sil 
referenda. Certe non pertinet ac 
Tacitum, Historiae scriptorem, ui 
voluit Rcinesius. 



VETERUM SCRIPTORUM. 



451 



QUINTILIANUS 



De Institutione oratoria, X. 1 



" Cum Servilium Nonianum et Bassum Aufidium memo- 
rasset, addit:" Superest adhuc, et exornat setatis nostrae 
gloriam, vir seculorum memoria dignus, 1 qui olim nomina- 
bitur, nunc intelligitur. Habet amatores, nec imitatores, 
ut libertas, quamquam circumcisis quse dixisset, ei nocuerit. 
Sed elatum abunde spiritum et audaces sententias depre- 
hendas etiamin iis, quae manent. 



1 Sunt qui ad Tacitum hcec 
rrferant. Quod tamen probabile 
minime credidcrim. Quintilianus 
enimsub DomitianoPrincipe scrip- 
sit, cum neque Annales, neque His- 
torias Tacitus condiderat. Haud 



feliciores sunt, qui ea de Plinio 
intelligunt. Ad aliquem horum 
temporum scriptorem cujus opera 
perierint, pertinere potius [mihij 
videntur. 



INSCllIPTIO 



TABUL^E TRAJANiE EX JERE. 



PRO PUERIS PUELLIS ULPIANIS ALIMENTARIIS 



REIPUBLICM VELEIATUM. 



InscriptJonem illam, rerum novi- 
tate et utilitate multiplicique erudi- 
tione insignissimam, quam supra me 
hic repraesentaturum esse promisi, 
proponam, et, quantum satis est, ex- 
planab"o. Sequar autem accura- 
tissimum exemplar, quod explica- 
tione sua illustravit eruditus Mura- 
tori, et edidit Cl. Gori, SymboUe li- 
terarice opuscula varia. Vol. v. p. 33. 
Praeter insignem Trajani liberalita- 
tem, multa eruditis viris offeret, qui 
in ea deprehendent formam aliquam 
Romani census, cum quisque bona 
sua profiteretur. Initia quidem 
Tabulae majoribus literis describam, 
reliqua minoribus, ne nimis turgeat 
pagina. 

Hic auteni titulus super septem 
oolumnas tabulae aeneae excurrit : 

1. Obligatio. praedio- 
r v m. o b. h-s. d e c i e n s. q v a d- 
raginta. qvattvor. m i l- 

LIA. VT. KX. INDVLGENTIA. 
OPTIMI. MAXIMIQVE. PRIN- 



C I P I S. I M P. C A E S. N E R V A E. 
TRAIANI. AVG. GERMANI- 
C I. DACICI. PVERI. PVEL- 
LAEQVE. ALIMENTA. ACCI- 
P I A N T. L E G I T I M I. N. C C X L V. 
I N. S I N G V L O S. H-S. XVI. N . 
F. H-S. XJLVIl. XL. N. LEGI- 
T I M A E. N. X X X I V. S I N G. H-S. 
XII. N. F. H-S. IV. DCCCXCVI. 
SPVRIVS. I. H-S. CXLIV. 

S P V R I A, I. H-S. C X X. S V M M A. 
H-S. LII. CC. QUAE. FIT. 
VSVRA. * » 2 SORTIS. 

SVPRA SCRIBTAE. 

Ut cuivis facile sit hanc Inscriptio- 
nem cursim et sine remora legere, 
sufficit unum alterumve ejus nume- 
rum illustrare et explicare : tunc 
nulla supererit difficultas. Sic 
autem legendns est titulus : 

Obligatio prcediorum ob sestertidm 
dccies quadraginta quatuor millia, ut 
ex hidulgentiil optimi maximique Prin- 
cipis, Imperatoris Ccesaris Nerva, 
Trajanij Avgusii, Genmmici, Dacki, 



INSCRIPTIO TABUL7E TRAJAN/E. 



433 



pueri pnellceque alimenta acciyiant. 
Legitimi numero 245. in singulos 
accipiant sestertios 16. numero, cnm 
assibus 2. faciunt sestertium 47, 040. 
cura assibus 6. Legitima: numero 34. 
singula accipiant sestertios 12. nu- 
mero, cum assibus 2. facMnt sestcr- 
tiiim 4896. cum assibus 6. Spurius I 
accipiat sestertios 144. cum assibus 
12. Spuria I accipiat sestcrtios 120. 
cum assibus 6. Summa est sestertifnn 
52,202. gf«t' ^£ ws?ira quincunx, sive 
per cent. so/Hs swpra ssripta?. Nempe 
sestertium docies quadraginta qua- 
tuor millia cst sors supra scripta. 

COLUMNA PRIMA. 

2. C. V O L V M N I V S. M E M O R. 

k t. v o l v m n i a. Alce per Vo- 
lum, Diadumenum. libertum suum. 
professi sunt fundum Quintiacum. 
Aurelianum. collem. Muletatem. cum 
sylvis. quiest in Veleiate pago Ambi- 
trebio. ad finibus. M. Mommeio. 
Persico. Satrio. Severo. etPop. ii-s 
CVIII. accipere debet h-s v i i i d- 
c l x x x x i i. n. et fundum. s. s. 
obligare. 

Alterum hunc mmierum sic lege : 
Caius Volmmiius Memor et Volumnia 
Alce ptr Volumnium Diadumenum li- 
bettum suum professi sunt fundum 
Quintiacum Aurelianum, collem Mule- 
iatem cum syhis, qui est in Velciate 
pago Ambitrebio, adjinibus Marco 
Mommeio Persico, Satrio Severo, et 
populo sestertiCim 108,000. accipere 
debet sestertiflm 8692. numcro, et fun- 
dum supra scriptum obligare. 

3. M. Virius. Nepos. professiis 
est praedia rustica deducto vectigaii 
H-s cccxdxxxxv n. acci- 
pere. debet h-s XXVCCCLIII n. et. 
obligare fundum. Planianum. qui 
est in Veieiate pago Junonio. ad- 
rinibusPrisco. Palameno. et. Velleio. 
Severo. et pop. quem professus est 
h-s XIIII et. fundum Suigianum. 
cum. casis 1 1 1. pago. s. s. ad. fine. 
C. Calidio et Velleio. Proculo et. 



pop. quem. professus. est. h-s. XX. 
et fundum Petronianum. pago. et ad 
f. s. s. quem professus est h-s IIII 
et fundum Manlianum Hostilianum 
cum casa pago s . s. ad f. Coelio Vero 
et Brebio Vero et pop. quem pro- 
fessus.est h-s XI in h-s IIICCCL 
III. N. item fundum Manlianum 
Storacianum. Calpurnianum pago s. 
s. ad f. Ulvis Stolicinis. fratribus. et 
Vettis. fratribus quem. professus. est. 
h-s XX et fund. Munatianum. At- 
tianum. cum. casis. iii. pago s. s. ad 
f. Valerio Adulescente. et Baebio. 
Vero et pop. qucni. professus. est. 
H-s XXVIII. et. fundum Munatia- 
num Attianum. cum casis. pago. s. s. 
ad f. Nasvis fratribus et. Sylkelis. 
fratribus. quem professus est h-s 
XIII. in ii-s V. item fund. Arsunia- 
cum. cum casis. pro. parte dimidia. 
et. tertia. et. duodccima. pago. s. s. 
adf. Co-Iis. fratribiis. et. pop. quem. 
professus. est h-s XXCXUICCCX- 
XXIII. n. in h-s VI. Item. funduiu 
Propertianum. pago. s. s. cum. casa 
ad f. Atilio. Palameno. et. Aiasis. 
fratribu s. et . pop. quem. professus. 
est. hs"XXICCCCX. n. et fundum- 
Messianum Alleiianum. pro parte. 
quarta. qui est in Veleiate. papo. 
Domitio. ad.f. Volumnio. Crescente. 
et Novellis frat. et pop. quem. pro- 
fessus. est. XIIII. et fundum Licini- 
anum Verianum. pro parte. dimidia. 
qui est. in Veleiate. pago. Junonio ad. 
f. Palameno. Prisco et Pullieno. 
Prisco. quem. professus. est. h-s 
VTlDC. n. in h-s III. Item fund. 
sive. saltus. Naiianos Catusanianos. 
pro. parte. dimidia. et. iii. qui.sunt. 
in Veleiate. pago. Junonio. ad. f. C. 
Coelio. Vero. et. Deilio . Proc uk). 
quos. professus. est h-s LXIIII. in. 
H-s IIII. Item fundum Munatia- 
num. Praestanum. Vibianum. Va^u- 
leianum. pago. s. s. ad f. Stonicelis 
fratrib us. et. pop. quem. professus 
est h-s XHII et fund. Cornelianum- 
Colacterianum. Flacceliaaum. cum 
colonia Munatiana Artesigia pro. 
parte dimidia. et coloniam Vettia- 



45* 



TNSCRIPTIO TABULE TRAJAN/E. 



mun Cornoliauam. ]>ro parto. quar- 
ta pago s. s. ad f. C(rlio. Voro. ot. 
Catunio Pupilio et pop. quem pro- 
fesSDS est n-s XXVlCCC. N. Item 
fund. Accilianuin. Alboniamun. Cani- 
nianuin. pro part. dimidia. pago s. s. 
ad f. Dollio Proeulo. et yEbutis. frat. 
«t pop. qucni professus est h-s. XCD- 
XXXII. N.inH-sIlTf- 

Tertiuin quoque hunc numerum 
haud inutile crit explanare, eum 
qunulam forte non ita omnibus com- 
pcrta ct pro sequcntibus numeris 
in cxemplum profutura contincat. 
.Marcus Virius Nepos professus est 
prmdia ru>tica, dcducto vectigali, ses- 
iertifon 310,545. numero, accipcre de- 
bet sestertifon 25,333. numero ; ct obii- 
gare fundnm Flunianum qui est in 
Veleiatc pago Junonio, adfinibus Pris- 
co Paiameno, et Vcllcio Sevcro, et po- 
pulo, quem professus cst sestcrtiftm 14, 
000. et fundum Suigniunumcumcasis 
tribus, pago supra scripio, adfine Caio 
Calidio, et Velieio Proculo et populo, 
qnem professus est sesteriiOm '20,000. 
dfundinn Peironianum pago ct adfini- 
bus supra scriptis, quem professus est 
sestertifon 4,000. ctfundvm Muniia- 
nitm Hostiliunum cum casd, pago su- 
pra scriijfo, adfinibus Catio Vero et 
Ba-bio Vcro et populo, quem professus 
est sestertiilm 11,000. in sestertifon, 
3,353. numero (ncmpe Virius profes- 
sus est fundnm Manlianum Hostili- 
anum in sestertium 11,000. sed iilum 
obligavit tantiim in sestertium 3,353. 
itemfundum Manlianum, Storaciamm, 
Calpurnianum, pago supra scripto, 
adfinibus Vlvis Stolicinis fratribus, et 
Vcttiis fratribus, quem professus est 
sestertiflm 20,000. et fundunf Munati- 
anmn Attianum cnm casistribus, pago 
supra scripto, adfiuibus Vaicrio Ado- 
lescente et Bcubio Vero et populo, queni 
professus est sestertifim 28,000. ct 
fundum Munatianum Attianum, cum 
casi3, pugo supra scriplo, adfinibus 
Nceviisjrairibus, ct Siilcclis fratribus, 
quem professus est sestcrti&m 13,000. 
in sesteriiftm 5,000. item fundum Ar- 
suniacum cum casis, pro parte dimidid, 
el tertid, et duodecima (Angl. dichnus 
*>ne huif } one third, and one twelfthj, 



pago supr<i scripfo, adfinibus Cceliis 
fratribus, ei populo, quem pi'ofcssus e*t 
sestertium 84,333. numcro in scstcrliftm 
6,000. itcm finuium Propertianum, 
pago supra scripto, cum cnsa, udfinibu}-- 
Atilio Palumeno, ct Aiasisfratribus, et 
populo, qmm professus cst sestertitim 
21,410. numcro ; etfundum Mcssianum 
Allciianvm, pro parte quartd, qui cst 
in Vciciate. pago Domitio, adfinibus 
Volumnio Crescente, et Novellisfratri- 
bus, et populo, quem professus est ses- 
tcrtiihn 14,000. et fundum Licinia- 
num, Veriuniim, pro parte dimidid, qui 
est in Veieiute pago Junonio, adfinibus 
Palameno Prisco, et Puilieno Prisco, 
quem professus est sestcrtiiim 7,600. 
numero, in sestcrtifun 3,000. item fnn- 
dum, sive sattus Narianos, Catusania- 
nos, pro partc dimidia, ct tertia, qui 
sunt in Vtteiate pago Junonio, udfinibns 
Caio Ceetio Vero ct Detiio Proculo, 
quos professus est scstcrtiilm 64,000. 
in scstertitlm 4,000. itcm fundum Mu- 
natianum, Prccsianum, Vibianum, Va- 
culeianum, pugo supra scripto, adfinibus 
Stonicelis fratribus ct populo, quem 
profcssus cst sestertium 14,000. et 
fundum Cornelianum Colactcrianum, 
Flacceliacum cum colonid Munatiantt 
Artesigiapropartc dimidid, et coloniam 
Vettianam, Corneliavuw, pro parte 
quarta, pago supra scripto, adfinibus 
Caiio Vero, et Catunio Pupiiio, et 
poputo, quem profcssus est sestcrtifini 
26,300. numcro : itemfundum Accilia- 
num, Albonianuvi, Caniniaraim, pro 
parte dimidin, pago supra scripto, adfi- 
nibus Deilio Proculo, et A^butisfrairi- 
bus, et populo, qucm professus est ses* 
tertiHm 10,432. in sestertiilm 4,000. 



4. T. Na?vius. Vcrus. per Nasvium 
Nepotein. f. proftssus"est pra»dia rus- 
tica deducto vectigali h-s LXXVII 
cxcu.accipcre debet h-s VI cxcvn. 
N. et obligare colonias 1 1 1 in Velei- 
ate pag. Bagienno vico Ivanelio ad 
f. C. Narvio. et. M. Appio. et pop. 
quas. professus est h-s X ct coloniam. 
pago. s. s. vico Nitelio. ad f. Licinio. 
Catone. et. populo quem professus 
est. u-s IX. et. fundum. Ebureliam. 






INSCRIPTIO TABUL.E TRAJAN^E. 



455 



cum sylvisp. p. quarta in Veieiate. 
pag. Domitio. ad f. Snlpieia. Priscilla 
et pop. quem. professus est. h-s. 
XllnCCCXXIX. n. et. fundum 
Messiamun. pago. s. s. ad f. Apthoro. 
et C. Volnmnio. et pop. que m. ,p ro- 
fessus. est. n-sXI. in n-s III. n. 
Item fund. Ivanelium. qui. est. in 
Veleiate. pag. Bagionno. ad f. Naevio 
Firrno. et Appio Vero. et Virio. 
Firmo et pop. quem. professus. est. 
u - s LXX. in h-s TTTCLXXXX- 
VII. n. ( Ncevius Verus pr'ofessus cst 
pradia rustica h-s LXXVIICXCII. 
Acccpit h - s VI e x c v 1 1.) 

5. C. Valerius. Verus. professus 
est. suo. nomine. et. T. Valeri. fra- 
tris. sui. et. P. Valeri. Ligurini. 
pradia. rustica. h-s c.iicd. n. 
(corrige?idum, utpatet ex singulis sum- 
mis, h-s CCXXIII dc. n.) Acci- 
pere debent. h-s XlTCCXXXIII. 
n. et. obligare fundos. Terentianos. 
et. Malapacios. qui. sunt. iriVeleiate 
pag. Statiello. ad f. re. p. Lucensi- 
um. et. Lioinio.Ruparcellio. et.pop. 
quos. professus. est. h-s l i i i d. n. 
(legendum Llll d. n.) in h-s V. 
Item. fund. Ibittam pag. et. ad f. s. s. 
quem professus cst h-s XX DIIL 
n. Item. fundum. Crossiiiacum pag. 
et. ad f. s. s. quem professus est h-s 
IIC. n. in h-s II. Item fund. Buela- 
bras. et Jusculuatum. pro. parte. 
dimid. qui sunt. in Veleiate. pag. Sa- 
lutare. ad. f. M. Vario. et. Coelio. 
Pudeute. et. pop. quem. professus. 
cst. h-sxxx. (lcgendum, n-s XXX) 
iri h-s IICCXXXIIL N.Item. fqnd/ 
Mettunia. pag. s. s. adf.rep. Veleia^ 
tum. quos. professus est h-s XXXI 
DC n. in h-s III. ( Vahrius professus 
est pradia rustica ii-s CCXXIIIDC. 
Accepit H-slOICCXXXIII.) 

6. M. Antonius. Priscus. professus. 
est. pradia. rustica. h-s CCXXLIII. 
xxc. n. ( Corrigendum, CCXXICD. 
xxc. Nam singulce sumtnas 22 J. 488.) 
. . pere. (Svpphndum, accipere) 
debet n-s XVlil. xxviii. n. et. 
obligare. fuudos II. An .*. . . anum 



(supplc, Antoniannm, ut infra num. 
42.) et Cornciianum. qui. sunt. in. 
Veleiate. pag. Aibe . . . e (Supple, 
Albense, ut infra num. \7 cl 22.)vico. 
Seccnia^. ad f. Antonia. Vera. et. se 
ipso. quos. professus estH-s XXIII. 
in h-s II. Item fundos. II. Albonia- 

nos. Vib lianos. loco . . s. (Sup* 

plendum, s. s.) ad f. Aulio. Prisco. et 
s. s. et fundos. Antonianos II. loco. 
s. s. ad. f. Antonia. Sabina. et Vera. 
et popul.quos. professus h-s XVHI» 
et. Vettueiamun. Auetianum. ad. f. 
Calidio. Proculo. et. pop. loco. s. s. 
et fund. Ancarianum. loco s. s. ad. f. 
Calidio. Prisco. et Antonia. Vera. e^ 
pop. quos. professus. est. pluribus. 
summis. h-s XLlll DCLVIII. n. 
in h-s 1111. Item.fund. Calidianum. 
Liciniannm. pag. s. s. vico. Blonde- 
lia?. ad. f. Antoi.io. Sabino. et. Cali- 
dio. Prisco. et.fundum. Calidianura. 
Sarvelianum. Papirianum. loco. s. s. 
ad. f. Calidis. Vero. et. Proculo. et. 
pop. et. fundos. Virianos. Calidianos. 
Salvianos. duos. loco. s. s. ad. f. An- 
tonio. Sabino. et. Calidio. Vibio. 
quos. pliiribus. summis. professus est 
H-s XXIII DCCCXXX. n. inXTl 
XXVIII. n. Item. fund. duos. Valia- 
nos. Antonianos. Messianos. Catur- 
nianos. loco. s. s. ad, f. Virio. Sivero t 
(Lcge, Severo, ut infra.) et Albio. 
Secundo. et. C. Cominio. et. pop. 
quos. professus. h-s XXXIi. in 
h s III. Item. fund, Bassilianum. 
Caturnianum. loco. s. s. ad f. Atilio. 
Firmo. ct. pop. It. (lege, item)fund. 
Saccuasicum. Sextianum. loco. s. s. 
ad. f. Annis. (Lcge, Anniis) fratrib. 
L. et. C. et. fund. Atilianum. cum. 
syivis. communioniljus. Annis. frat. 
et Atilio. Firmo. quos pluribus. sum- 
mis. professus. est. h-s XLVT. in. 
h-s IllT. Item fund. Ennianum. 
loco. s. s. sive. pag. Domitio. ad. f. 
Virio Severo. et. Albio. Secundo. et. 
pop. quem. professus. est. h-s 
XXXV. in. h - s TTl (Antonius Pris- 
cvs professus est pratdia rustica h-s 
UCXXl CD. xxc. Accepit ijt-a 
XVUL xxvin), 



456 



INSCRIPTIO TABUL^: TRAJANJE. 



7. P. Afrnnius. Aptlic-rns. profes- 
bus cst. pncdia. rustica. h-sCDXXV. 
Accipere. debet. hs XXXIIIL 
ccvi. n. ct. obtigare saltnm. Hiluo- 
num. qui. est. in Veleiate. pag. Do- 
mitio. ad f. Annis. fratribus. ct. Vo- 
lunmio. Cresccnte. et, pop. quem. 
profe ssns.est. h-s CCLXXV. in. h-s 
XXV. Iteitt coloniam. Solicelos. pag. 
s. s. ad f/Sulpicia. Prisra. et. s.s. 
qaem. professus. vst. h-s XXV. in 
h-s II. Item. saltum. Atilian. pag. 
s. s. ad. f. Licinio. Catone. et. An- 
tomo. Prisco. et. pop. qucm. profes- 
nis. est. h-s CXXV. in. h-s VII 
CCVI. n. (Aptho rus professu s est pra- 
dia r vstica n- s CDXXV. Acccpit 
H-8 XXXIIII. CCVI.) 

8. L. Cornclius. Oncsimus. profes- 
sus est. saltum. Tuppeiium. Volumnia- 
num. pro. parte. dimidia. qui est. in. 
Veleiate. pag. Domitio. ad f. Corne- 
lio. Helio. et. Sulpicio. Nepote. et. 
pop. h-s LI. Accipere. dcbet. ii-s 
1111 CIIII. n. et.pro. parte. saltum. 
s. s. obligare. (Oncsimus professus est 
partcm dimidiam salifts, h-s LI. Ae- 
cepit H-sTIlTCJIII.) 



COLUMNA SECUNDA. 

0. P. Atilius Saturninus. per. 
Castricium. Secundum.professus. est. 
fund. Fontelanum qui est in Veleiate 
pago Junonio. ad f. Atilio adules- 
cente et M. jElio Severo et pop. h-s 
L~. Accipere dcbct H-sIIIIXXV. n. 
et obligare fund. s. s. ( Saiurninus 
professus estfundum Fontelanum h-s 

•l: Acccpit H-s rnrxxv.) 

10. Sr.lpicia. Priscilla. pcr. Sul- 
picium. Subarum. lib . suum. p rotessa. 
est. pracd. rustica CCCCLXXXX. 
Acciperc. debet. h-s XXXVI ITD- 
CXXX.n. ct.obligare. salt. sive.fund. 
Rubacotium. et. Solicclo.in.solidum. 
et. saltum. Eboreliam. pro. parte. 
dimidia. qni cst. in Velciate pago 
Domitio sive Ambitrcbio. ad f. Afra- 
nio. Apthoro. et. Coclio. Vero. et. 



pop. qucm. professa. est. h-s CCCC. 
in h-s XXXIIII. Item saltum Ru- 
bacaustos. in Vclciate. pag. Domitio. 
ad f. Afranio. Apthoro. et. Sulpicia. 
Prisca. et. populo. quem. professa. 
cst. h-s XC inH-sIllIDCXXX. 
n. (P riscilla pr ofessa est pradia rustica 
H-8 C CCCLXXXX. Acccpit h-s 
XXXVIIIDCXXX.) 

11. M. Vibius. Q. f. (Uge t Quinti 
filius) per M. Vibium. Verum. f. 
suuni. professus. est. praidia. rustica. 
h-s XXC. Accipere. debet. h* 
VI CCCCXXXVIII. n. et. obligare 
fund. Mucian. Vcturianum. cum 
meride. qui cst in Vcleiate. pag. 
Florito. ad. f. Petron. Epimele. fra- 
tribus Atedis. ct. pop. quem. profcs* 
sus. est. h-s LVl in h-s V. Item. 
fuud. Gellianum. Flavianum. pag. s. 
s. ad. f. Atedis. fratribus. et se ipso 
et po p. quem. profcssus. est h-s 
XXIIII. in h-s ICDXXXVIII. n. 
(Vibius professus est preedia rustica 
h-s XXC. Acccpit h-s VTCCCC- 
XXXVIII.) 

12. L. Sulpicius. Vcru ?. profe ssns. 
est prcedia. rustica h-s LXXIDX- 
XII. n. Accipere. debet. h-s VDC- 
CXIIII. N. et. obligare fundos. Lu- 
bautinos Obsidianum Arrianum qui 
est. in Veleiate pag. Valerio. ad f. re. 
p. Lucensium.et MinicioVero. etVi- 
crioSabino.et. L.Atilio ct. fund.Mari- 
anum. in Vcleiate pag. Salvio. ad. f. 
Granio Prisco. et Jarsunio et Sulpi- 
cio Baccho quas (corrige,qnos) duabus 
summis. professus. est. h - s X^VIIl- 
DC n. (Erratum est innumeris. Sum- 
mce cnim singula? non concordant cum 
summd totd. Concordabimt, si Mc 
emendetnr XXXIDXXII.) in H-s 
IICCXIIII. n. Item. fnnd. Lucili- 
anos Didianos. qui snnt. in Vel- 
eiate. pago Valerio ad f. Lucensibus 
et.Valeria. Polia. quos. professus est. 
ii-s XLinH-slllD. s.(Ve ruspro- 
fcssus est pradia rustica h - s LXXI- 
DXXII. Acccpit h-s VDCCXIIII.) 

13. C. Vibius. Probus. per.Vibium. 
Sabinum profcssusest.preedia rustica. 



INSCRIPTIO TABULiE TRAJAN^E. 



457 



H-s LVIHDCCC n. Accipere. de- 
bet. H-slTlIDCLXVni. (Deest, 
et) obligarc fnnd. Maticianos. cum 
casis. in Veleiate pago Saiutare. ad 
f. Attielio et Na^vis fratrib. quos. 
professus est h-s XXIIII. in h-s 
II. Item fund. Geminianos. Pisunia- 
cum pag. s. s. ad. f. Atilio. Attielao. 
et pop quos professus est. h-s 
XTlDCC. n. (Emendandum. XflD- 
CCC. niforte centenariusunusnumerus 
in summft tota redundet.) in h-s co. 
Item, casas pag. et ad f. s. s. etfund. 
Veccalenium Cotasianum pro parte 
dimidia. pag. s. s. ad f. Atilio. Attie- 
lao. et Velleio. Ingenuo quos duabus. 
summis professus. est. h-s XXll in 
H-s co dclxviii. n. (Prolms 
professus cst prcedia rustica h-s LVI- 
HDCCC. Accepit h-s iTnDCLX- 
VIII). 

14. M. Mommeius. Persicus pro- 
fessus est. prsed. rustica. in Veleiate. 
et Placentino. deducto vectigali et 
eo qn od. Corneliu s Gallicanus obli- 
gavit TxT CTXXXDC. n. Accip. 
debet h - s XCIIIIDCCLXV. n. et. 
oblig. fundum. Attianum. in. Velei- 
ate pago Ambitrebio ad f. Pontis 
frat. (Lege, Pontiis fratribus.) et 
fundum Albianum. pag. s. s. et fund. 
Furianum. pro parte. quarta. pag. s. s. 
et fund. Metelianum. pro parte di- 
mid. et vi. (Lege, pro parte dimidia 
et sexta.) pag. s. s. ad f. Battis. fra- 
tribus. et fund. Mucianum Vettian- 
um. p. p. dimid. pag. s. s. ad f. Virio. 
Severo. et Minicia Polla. quos. pro- 
fessus est. pluribus summis h-s LVI- 
CDLX. n. in h-s Til. Item. fund. 
Statianum. cum colonia Gentiana 
pag. s. s. ad f. Licinio Catone. et 
Vibio. Severo. quem. professus. est. 
h-s XL. in ii-s ITTd. n. Item 
fund. Lereianum p. p. dimid. pag. s.s. 
ad f. re. p Placentinornm. quem pro- 
fessus. est h-s XXIID. n. et fund. 
jEstinianum Antistianum Cabardia- 
cum p. p. dimid. pag. et ad f. s. s. 
quem. professus est h-s XLV. in, 
vol. v. 



h-s V. Item fund. Vclliumpag. s. s. 
ad f. M. Ba>.bio quem professus est. 
h-s LVI in h-s V. Item fund. Vi- 
bianum Bsebianum pag s. s. ad f. L. 
Atilio quem professus. est h-s L. in 
h-s TITd. n. Item fund. Olympia- 
num. pro. p. dimid. pag. s. s. ad f. 
Virio Severo. et Volumnio. Memore 
quem. professus est H-s XXVI. in 
h-s II. Item. saltum Atianum cum. 
fundo. Flaviano Vipponiano. p. p. 
dimidia. Item. fund. Messianum. p. p. 
m. et x x 1 1 1 1. (Lege, pro parte 
tertia et vigeshn& quarta) pag. s. s. 
ad f. Cornelia. Severa. et. Li cinio. 
Catone. quos professus est h-s LX- 
XVUD in h-s VTTD n. Item. fund. 
Castricianum pag. s. s. vico. Flania 
ad f. se. et. alis. ( Lege, aliis.) quem 
professus est n-s XL. in h-s VCC- 
CCXL. iv. n. Item fund. Calventia- 
num. quem professus est h-s XL. in 
h-s IHD n, Item fund. Calidianum. 
quem professus est h-s XXXV. in 
h-s III. Item fund. Gallianum. 
quem. professus. est. h-s XII. in h-s 
co. Item fund. Murrianum quem 
professus est hs XXCV in h-s VII. 
D n. Item fund. Ligusticum. quem 
professus est h-s XL in h-s IIII d. 
n. Item fund. Ennianum. p. p. 
dim. quem. professus est h-s XV. in 
H-s co. Item fund. Valerianum 
quem professus est h-s LXXXV. 
in h-s VII d. n. Item saltum. 
Cania num. quem professus est h-s 
XVI. in h-s co. Item fund. Carbar- 
diacum. Veterem in Veleiate pag. 
s. s. ad f. C. Volumnio Memore. et. 
re. p. Placentinorum et Metello. 
Firmino. quem. professus. est. h-s 
CCXI in h-s XVli. Item fund. 
Licinianum. p. p. dimidia. qui. est. 
pag. s. s. ad f. Licinio Vero. quem. 
professus, est. h-s VIII. et. fund. 
Deilianum. cum. colonia. qui. est. in. 
Veleiate. pag. Floreio ad f. Granio. 
Prisco. et. Baebio. Vero. quem. pro- 
fessus. est. h-s XXIIIDC. n. in h-s 
HCCCXXI. n. Item fundum At- 
tilianum quiest.in. Piacentino. pago. 



458 



INSCRIPTIO TABULjE TRAJANiE. 



Venerio. ad f. L. Atilio. qucm. pro- 
fessus. est. h-s XXX. in n-slfD. 
Item. fund. Clennamnn. p. p. dimid. 
paa\ s. s. qnem. professus est. H-8 
XXV. in h-s II. Item. fund. Gra- 
nisium. Fnrianum. Munatian. iu. 
Placentino. pajE?. s. s. ad f. Licinio. 
Catone quem. professus «st. h-s XII. 
in h-s co. Idem (corrige, itcm.) 
fund. Cinnianmn. pag. s. s. ad f. fund. 
s. s.et. fund. Bittianum. p. p. dimid. 
pag. s. s. ad f. L. Atiuio et fund. 
Caninianum. pag. s. s. ad f. fundis. 
s. s. quos professus est. pluribus 
summis h-s XVI LVI. n. in h-s oo. 
Item fund. Satrianum. ki Veleiate 
pag. Vercellense. ad fin Domitio 
Primo. et. Atilio. Satnrnino. quem 
professus. est hs LVI. i» h-s V. 
liem. fund. Venuleiunum pag. Ver- 
ce"ensi. ad f Ciodio Grapio. et. 
fundt. (forte, fund. vel fundum.) Soli- 
anum et fundi. Aviiliani partem. 
dimidiam. in Placentino. pag. Vero- 
nense ad f. P. Atiiio. et Arruntio. 
Nepote. et fund Biassianum. p. p. 
v i. pag. Lurate. ad f Mirniinis. quos. 
pluribus. summis. professus est. h-s 
XIIX in h-s co. a.( Persicusprofessus 
est prcBclia rustica h-s IXICLXXX- 
DC N. Accepit h-s XCIIIIDCCL- 
XV. De obligationibus Gallicani vide 
infra num. 48. columnd septimd. 



15. P. Albius. Secundus. per. 
Albium. Severum. fii. suum. profes- 
sus praed. rustica h-s CLI. cc. n. 
Accipere debet h-s XII. c 1 1 1 1. n. 
ct obligare. fundum. Julianum cum 
figlinis. et coloniis v 1 1 1 1. pagis i v. 
Nonio et Domitio. ad f. Mseiio. 
Severo. M. Velleio. Fisio Dioga et 
pop. quem professus est h-s CXX. 
in h-sIL cim. n. Item. fund. 
sive saltum. Bettutianura. p. p. 
tertia. que. (Lege, quse.) est. in. Ve- 
leiate. pag. Domitio. vico Catur- 
niaco. ad f. Antonio Prisco. et. C. 
Antonio. et. p op. quem professus. 
est. h-s XXVICC n. (Emendan- 



dum XXXI cc N.) in h-s II. N. 

(Albius profcssus est prcedia rnstica 
n-s CLI c c. Accepit h-s XII. 
c 1 1 1 1). 

16. C. Delius Proculus per C. 
Delium Hermen. lib. suum. profes- 
sus estprredia. rustica. deducto. vec- 
tigali h-s CCXCI IDCCC . n. Acci- 
pere debet h-s XXIIIdi. n. et. 
obligare. fund. Mucianum. p. p. 
dimid. qui est in Veleiate. pag. 
Floreio. ad f. M. Petronio Epimele 
et L. Granio Proculo. et. pop. et. 
fnnd. Cornelianum. Terentianum. 
pag. s. s. ad f. Caiidio. Censore. et. 
L. Granio. et. pop. et. fundum Viti- 
lianum. Rufianum pro. parte. m. 
pag. Fioreio ad f. se. et. Valeris 
fratr. et. fund. Pulleliacum. p. p. 
dimid. pag. s. s. ad f. vEbutio Secun- 
do. et. Dama et fund. Virogaesium. 
pro. parte. sexta. in Veleiate. pag. 
Salutare ad f. Vetelatibus. quos, 
pluribus. summis. profes- 



COLUMNA TERTIA. 



sus e st H -s XLIV DCXXX n. in 
h-s IIII. item fund. Aselianum* 
Egnatianum. p. p. diraidia. cum. 
meridibus. qui est in Valeiate. pag. 
Junonio. ad f. Vibio Proculo. et 
pop. quem. professus est h-s XXXI- 
II. in h-s III. Item. fund. Afrania- 
num. Mantianum. Bittelium. Arrun- 
tianum. pag. s. s. ad f. re. p. Lucen- 
sium. et Minicia Polla et pop. quem. 
professus est h-s CLV in h-s XIII. 
Item . . . nd. (Lege, item fund.) 
-sive saltum Narianum Catucianum 
p. p. 1 1 1 1. qui est. in Veleiat . . . 
(L--;ge, Veleiate) pag. Junonio ad f 
Virio Nep ote et pop. quem. profes- 
sus est h-s XXI. d n e- • (Lege, et) 
fund. Corbellianum Aselianum Eg- 
natianum cum. meridib. pag. s. s. 
ad f. Avillio Optato. et. Vibio. Pro- 
culo et pop. quem. professus. est. 
H-s LIII . . . (Corrigendum est f 






INSCRIPTIO TABUL^S TRAJAN^E. 



459 



LXCC. n. in) h-s III. di. n. (Pro- 
culus professus est pradia rustica H-s 
CCXCII dccc. Accepit h-s XXIII 
DI). 

17. C. Ccelius. Verus. per. Oncsi- 
mum. ser. siuun. prof. est. prad. 
rustica. in Plac. (Lege, Placentino.) 
ct Veleiate. et Libarnensi. deducto 
vectigali. et is (Lege, iis) quae 
ante .... rnelius. (Supple, Corne- 
lius.) Gallicanus. et P oiuponius 
Bassus. obligaverunt h-s DCCCX- 
LII dccclxxviiii. n. Acci- 
pere debet h-s LXVII DCCCL. n. 
et oblig. fund. Coliacterum p • • 
(Supple, p. p. id est, pro parte.) dim. 
et. colonia. Cinnerum p. i i 1 1. 
(Supple, p. p. 1 1 1 1. id est, pro parte 
quarta.) qui sunt. in. Veleiate. pag. 
Junonio. ad f. V . . . rio. (Supple, 
Virio.) adulescente et Virio. Nepote. 
et pop. et fund. Antonianum. in 
Veleiate pag. Medutio. ad f. Attis 
fratrib. et Atilio. Expectato. et pop. 
quos duab. summis . . . of. (Supple, 
prof.)_est. h-s XXXVII CD. n. in 
h-s III CCCL. Item. fund. Vem- 
brunium. Paternum . . . t. in Ve- 
leiate. pag. Domitio. ad. f. Licinio. 
Catone. et Sulpicia. Priscil la . . , 
quem.__professus est H-s LXXI CD. 
in h-s VI. n. Item fund. Satria- 
num.«^in Veleiate. pag. Velleio. 
ad f Lucensib. et. Annis fratrib. et 
pop . que m. prof. est. h-s XXXII in 
h-s III. Item. fund. Vibianum. Li- 
brelium in Veleiate pag. Statielo ad 
f. s. s. quem professus est. h-s XXX 
CC n. in h-s ' IL Item. fund. 
Citianum Roudelium. p. p. dimid. 
qui est. in Veleiate. pag. Albense. 
ad f. s. s. quem professus, est. h-s 
XXXVI. in. h-s III. Item. fund. 
Dirrianum. inVeleiate. pag. Junonio. 
ad f. Virio. Nepote. et. Annis. fra- 
trib. in (corrige, et) fund. Graecana- 
sium. totum. et fund. Patern. p. p. 
quinta. et parte. x. et Claris. p. p. 
1 1 1. et fund. Atrelanum. p. p. 1 1 1 1. 
qui sunt in Veleiate. pag Domitio 
ad f. Vibio Severo. et. Attis frat. et 



pop. et fund. Mucianum. cloustrum. 
TuJIare. p. p. dimid. qui est. in Ve- 
leiate. pag. Albense. ad f. iEbutio. 
Saturnino. et Annis. et pop. et. 
fund. Antonianum. Scuvonianum. 
Tnllar. p. p. dimid. in Veleiate. pag. 
Albense. ad f. iEbutio. Saturnino et. 
pop. quos. pluribus. sunmiis. prof. 
est. h-s XXXI. lx. in h-s lil. 
Item. saltum. Bittuniam. Aibite- 
mium. qui est. in Velciate. et in 
Lucensi. pagis Aibense. et. Miner- 
vio. et. Statiello. ad. f. re. p. Liieen- 
sium. et Annis firat. ct. pop. quem. 
profes sus. est h-s CCCL in ir-s 
XXX. Item. fund. Atilianum. 
Anitielium. quiest. in Veleiate. p. p. 
viii. pag. Bagienno. ad f. Licinio. 
Catone. et. Cornetia Severa, et. 
fnnd. Valerianum. Amudis. in Ve- 
leiate. et. Parmensi. pagis. Salutari 
et. Salvio. ad. f. Lucensib. et Vettis. 
frat. ct pop. en. (corrige, et.) Senia- 
num in Velei. pag. Midutio. ad f. 
Fiavis. frat. et L. Attio. et pop. 
quos. piuril). surnmis.- professus est. 
h-5 XXIIII in h-s II. Item. fund. 
Basbianum. Flavianum. qui est in 
Placentino. pag. Vercellense ad f 
Appio Sabino. et M. Minicio. et 
pop. quos. professus est h-s XI h-s 
cc b cc n (Corrupti sunt numeri. 
Corrigendum est, ut patct, ex singvlis 
summis cum tota collaiis, quos profes. 
sus est h-s XVI l x x v n.) in h-s 
111 c d l x. v 1 1 i. n. Item fund. 
Calidianum. Epicandrianum. Los- 
pistum. Valerianum. cum. Allia. 
(Lege, Cumallia. id est, Cumallia- 
num, ut infra.) p. p. dimid. et 1 1 i i. 
pag. s. s. ad f. Virio Nepote et. 
Smaclio. Severo et Atilio. Succes- 
sore. et pop. quos. professus. est. h-s 
LVIIII x x i v. n. in h-s V. d. n. 
Item. fund. Caerellianum. Cumallian. 
p. p. dimid. ct 1 1 1 1. pag. s. s. ad f. 
Volumnio. Crescente. et. fundo. 
Messiano. et. Berullianum. in. PSa- 
centino. pag. Herculanio. ad. f. M. 
Minicio. quem . profes sus. est. duab. 
sumrnis. h-s XXIIIDCCXXC. in 
h-s II. Item fund. Polionianum. 



460 



INSCRIPTIO TABUL^: TRAJANJE. 



in Plae. pag. Farraticano. ad f. L. 
Delio. Publicio. Stephano. p. p. 1 1 r. 
Huem professus est n-s X. et. fund. 
Dellianum. Afranianum. et. fund. 
Dellianum. p. p. dimid. qni sunt. 
inVeleiate pag. Floreio. ad. f. Q. 
Brcbio. yEbutio. Pudente. et. pop. 
quos. duab. summis. professus est. 
H-sCXXlf. in. h s IV DXXXII. N. 
(Verus professus est prcedia rustica 
H-S DCCCXLII. DfCC. l x x v- 
iiii. Accepit h-s LXVIIDCC- 
CL). 

18. L. Annius. Rufinus. nomine. 
suo. et. C. Anni. Veri. frat. profes- 
sus. est. pracd. rustica. deducto. vec- 
tigali. et. quod. Pomponins. Bassus. 
obligavit. h-s IXI Xllll CX.w . 
Accipere. debent. h-s XXCIII. 
dccccl. et. obligare. fundos. So- 
lianum cum. communionibus. qui. 
est. in Veleiate. pag. Bagiennio. ad f. 
Naevis. (Lcge, Naeviis) Firmo. et. 
Memore. et. pop. quem. professus. 
cst. h-s LXXIIII. in h-s II. Item. 
fund. Bivelium cum communionib. 
pag. s. s. ad f. Antonio. Prisco. et. 
pop. quem. prof. est. h-s CXXIII. 
c d. n. in h-s X. Item. fund. Spe- 
nellam cum. communicnibus. qui. 
est in Veleiate pag. Domitio ad f. 
Cn. Antonio. Prisco et Licinio Capi- 
tone quem professus est h-s XXVI. 
in h-s II. Item. fund. Bocelis 
pag. s. s. cum communionib. ad f. 
Cn. Antonio. et. Atilis. et. pop. 
quem. professus est h-s XX. in h-s 
I. c d l. Item Vatinanos. Tovianos. 
p. p. dimid. qui sunt. in. Veieiate. 
pag. Statiello. ad f. re. p. Lucen- 
sium. et. Annia. Vera. et. pop. quos. 
professus esi h-s CL. in h-s XI d. 
n. Item. fund. Atidianum. Tovia- 
nis. cum. communionib. qui est. in 
Veleiate pag. s. s. ad f. Coelio. Vero. 
quem. professus est h-s XXV. in 
H-s II. Item fund. Undigenis. cum. 
communionib. pag. s. s. ad f. Lucen- 
sibus. et. C. Coelio. et. pop. quem^ 
jprofessus. est. h-s XLIV. in h-s 



IIII. Item. fund. Roudelium. Gli- 
tianum. cum. communionib. qui est 
in Veleiate. pag. Albense. ad. f. re. 
p. Lucensium. et. popul. quem. pro- 
fessufi est h-s XXXVI. in h-s III. 
Item. fund. Mucianum. cloustrum. 
p. p. dimid. pag. s. s. ad f. iEbutio. 
Saturnino. et. Coelio. Vero et. pop. 
et fund. Antonianum. Sevonianum. 
Tullare. p. p. dimid. pag. s. s. ad f. s. 
s. quos. duabus. s. (L cg-e, summis.) 
professus est h-s XI IX. N. in h-s co. 
Item saltum. sive fundos. Avegam. 
Veccium. Debelis. et saltum. Vel- 
vias. Leucumelium. q. s. in Veleiate. 
pag. Albense. et. Velleio ad f. re. p. 
Lucensium et Veleiatum. et. /Ebutio. 
Saturnino. quos. professus est h-s 
CLXXIIX N in hs XVI. Item 
saltum. Bituniam. et Albitemium. 
Betutianum. qui est. in Veleiate. et 
Lucense. pagis. Albense. et. Miner- 
vio. et Statielo. ad f. r. p. Lucen- 
sium. et. Coelio. Vero. quem. profes- 
sus est. h-s CcUL in h-s XXX. 
(Rufinus et Vcrus profe ssi swi t prce- 
dia rustiea h-s IXI XI III c x- 
Acceperunt h-s XXCIII. dccc- 
cl). 

19. L. Lucilius. Colinus. prof. est. 
praed. rustica. h-s LXXV d c c c c- 
l x x v. n. Accipere debet. h-s 
VI. x x x v i. n et. obligare. fund. 
Minicianum. Vettianum. p. p. dimi- 
dia. qui sunt in Veleiate. pag. Am- 
bitrebio. ad f. Mommeio. Persico. 
et Virio. Severo. et. pop. et fundo. 
Olympianum. p. p. dimid. pag. s. s. 
ad f. Licinio. Firm. Salmetelio. Fir- 
mino. Volumnio. Memore. et pop. 
quos. professus est. duabus summis 
ii-s XLIV. dcccclxxv. N. in 
h-s IIII. Item. fund. Minicianum. 
cum. sylv. Herenianis. p. p. 1 1 1. 
pag. s. s. ad f. Vibio. Severo. Mom- 
mcio. Persico. et. fund. Passenniano. 
pag. s. 8. ad f. Volumnio. Epaphro- 
dito. Attio. Sabino. quos. pluribus. 
summis. professus est. h-s XX VIII. 
in h-s II. v i. n. (Erratum estin 
numeris. Corrigcndum est f professus 



INSCRIPTIO TABULiE TRAJAN.E. 



461 



est h-s XXXV. in h-s II. x x x v i. 

N. Colinus autem professus est prce- 
dia rustlca h-s LXX V dcccclx- 
x v. Accepit h-s VI x x x v i). 

530. L. Granins. Persicus. per 
Victorem servum prof. est. prted. 
rustica. deducto. veetigali CXLIiX 
D x x. (Eiratum est in summa 
totb), ut jtatet ex singulis summis. 
Emendandum est y CLXXVII d c c- 
c.) Accipere. debet. n-s XI. dcc- 
c c. x i i. N. et obligare fund. Junia- 
num.p. p. dimid. et III. (Lege, 
tcrtia) qui est. in Veleiate. pag. 
Floreio. ad f. Petron. Epimele. et. 
Avilis. frat. et. pop. et. fund. Lati- 
nianum. qui est. in Velei. pag. Juno- 
nio. ad f. Delio. Senino. Publicio. 
sene. et. pop. quos. duabus. summis. 
professi. h-s XXIII. cccc.n. in 
h-s II. Item. fund. Metilianum. in 
Veleiate. p. p. dimid. et. i i i. pag. 
Floreio. ad f. fundo Juniano et. fun- 
dos. Summetis. Valerianis. in Velei- 
ate. pag. Statielo. p. p. dimid. ad f. 
re. p. Lucensium. et Veturis. fra- 
trib. quos. duabus summis. professus 
est ii-s XLill cccc. N. in h-s 
III d c c c c N. Item fundos Crcsi- 
anos. Nsevianos. Firmianos. Arra- 
nian. Cariegnum qui. sunt. in Velei- 
ate. pag. Salvio. ad f. P. Terentio 
Floro. et. P. Sulpicio. Baccho. et. 
Cassio. et. pop. et. fund. Atilianum. 
Arruutian. Innielium. Antiate. et. 
Veleiate. pag. Floreio. ad f. Afranio. 
Prisco. et. Valerio. Parra quos 
du abus. s ummis. professus est h-s 
XXXVII. in h-s Iir. x ii. n. 
Item. fund. Calidianum et Tricellia- 
num. pag. 



' COLUMNA QUARTA. 

s. s. ad f. Coelio Vero. et. iEbutio. 
Secundo. et. fund. Mucianum. pag. 
$. s. ad f. Virio. Fusco. et. Dellio. 
Senino. et. Minicia. Polla. et. fund. 
Cassianum. pag. s. s. ad f. Avillis. 
fratrib. et sylvas Suffitauas. p. p. 



dimid. pag. s. s. ad f. Petronio Epi- 
mele. quos pluri. suinmis. professus. 
est h-s XXXI. in h-s co. Item. 
fundos. Granianos. Afranianos. cum. 
Apennino. Livvia. p. p. dimidia. 
Item fund. Valerianum. La^viam. 
in Veleiate pag. s. s. ad f Coelio 
Vero. et. Casrellio Vero. et. pop. et. 
fnnd. Marianuui. qui est. in Placen- 
tino. pa«. Herculan. ad. f. M. Mini- 
cio. et. Terentio. Sabino. et. pop. 
quos plurib. suminis. prof. est H-s 
II. n. Persicvs profesr.us est prardia 
rudica ii-s CLXXVII »ccc. Acce- 
pit H-S XI D c c c C X I i). 

21. P. Antonius. Sabinus. prof. 
est. pned. rustica. k-s CXXXII 
c c c c l. Accipere debet h-s X. d c 
xxiv. N. et obligare fund. Valeria- 
num. qui est. in Veleiate. pag. Alben- 
se. ad f. Antonia Vera. et. Antonio. 
Prisco. et . pop. quem prof. cst h-s 
LXXI II d c l. ( Emendandum H-s 
LXXV d c l, ut conjicere est exsum- 
ma totd..) in h-s VI. c co.n. n. 
Item. fund. Ancarianum p. p. dimid. 
pag. s. s. ad f. M. Antonio. et. Cali- 
dio. Proculo. et. fund. Virtianum. p. 
p. dimid. pag. s. s. ad f. Coclio. Vero. 
et L. Annio. et. pop. et fund. Calli- 
dianum. pag. s. s. ad f. M. Anton. 
Deeimio. Basso. et. pop. et. fund. 
Serranilianum. p. p. dimidia. pag. s. 
s. ad f. Sextis. fratrib. et Antonio 
Prisco. et. pop. et. fund. Virianum. 
Vicanianum. Mammuleianum. p. p. 
dimid. et. fund. Mammuleianum. p. 
p. v 1 1 1. in Veleiate. pag. Domitio. 
ad f. Antonio Prisco. ct. Afranio. 
Apthoro. quos. plurib. summis. prof. 
est h-s LVL d c c c N in n-s IH 
D c c x x 1 1. n. ( Sahinus professus cst 
prcedia rustica ii-s CXXXII ccccl. 
Accepit h-s X d c x x i v). 

22. C. Calidius. Proculus. prof. 
est. praed^rustica. h-s CCXXXllT. 
d x x x. N. Accipere deb. h-s XVI 
c c c x x x v 1 1 1. N. et. obligare. 
fund. Paternum. in Veleiale. pag. 
Albense Blondeliie. Seceniae. ad f. 



462 



INSCRIPTIO TABULyE TRAJAN/E. 



Calidio Vero. et. Antonis Vora. et. 
Prisco quem proiVssus. est h-s XCiV 
D C. V. C F.meiidundum, CXIV D C. N.) 
in h-s Villl. Item. fund. IVTaternitm 
Munatianum. pag, s. s. ad f. Antonis 
Prisco. et. Vera. et. fund. Deeiinia- 
num. pag. s. s. ad f. Calidio. Vero. 
et. fund. sive agros. Acutianos. 
Vetutianos. Virianos pag. et ad f. s. 
s. quos. plurib. summis. professus est 
H-s XXXI c c x n in H-s III. Item. 
fund. Calidian. La?tianum. pag. s. s. 
ad f. Sextio. Secundo. et Virtio. 
Vero. et. fund. Antonian. pag. s. s.ad 
f. Virtis. Pollior.e. et. Vero. et. fund. 
Crestianum. peg. s. s. ad. f. Albonio. 
Pusillo. et. Virio. Basso. et. fund. 
Corneliamim. Meppedianum. Vetuli- 
anum. p. p. dimid. pag. s. s. ad f. 
Calidio. Vero. et fund. Vetutianum. 
Secundianum. pag. s. s. ad f. M. 
Antonio. et fund. Virtianum. Lucia- 
nuin. pag. s. s. ad f. Vettis. Vero. et. 
Secundo. quos. plurib. summis. prof. 
est. H-s XL. (Erratnm certe in nume- 
ris ; et y ut singuice summce cum tota 
consentiant, corrigendian, LXIV cx x 
n.) in ii-s III. Item.fund. Aurelian. 
Virtianum. Cornelianum. qui. est. in. 
Veleiate. et. Libarn. pag. Moninate. 
ad f. M. Ennio. et. P. Albio. quem v 
prof. est h-s XXiil dc N. in h-s I 
c c c x x x 1 1 x. (Proculm professus 
est -prcrAia rustica h-s CCXXXIII 
j) x x x. Aecepit h-s XVI c c c x x- 
x v 1 1 1). 

23. M. Volumnius. Epaphroditus 
prof. est. in Veleiate per C. Fisium. 
Diogan. et in. Placentin. et in. Veici- 
ate. per. Volunmium Grapium. praed. 
rnsticn. deducto. vectigali. h-s 
CDX IiX cc l. x. Accipere. debet. 
n -s XXXI II n i. xi i. N.(Emendan- 
dtm, h-s XXXIil d l x x 1 1. n.) 
et obligare fund. Metilianum. Lucili- 
anum. Anneianum. cum. casis. et. 
sylvis. et. meridib. et. debelis. 
qui. est. in Veleiate. pag. Am- 
bitrebio. ad f. Cornelia. Severa. 
Lucillio. Collino. Q. Appio Vibio 
Severo. quem prof. est. h-s l. 



n.) in h-s IV d. Item. fundum. 
Alsiam. Munatianum. Ancarianum. 
cum. fundo. Paspidiano. et Ro- 
siano. et Mariano. et. Aconiano. et 
Tarquitiano cum casis in carruino. 
etsvlvis Sagatis. et. loco fcgri Nasul- 
liani. in Placentino. pag. Vergellense. 
et Veleiate. pag. Ambitrebio. ad f. 
Cornelia. Severa. et Olia Calliope. 
Lucilio Collino. et. pop. Item. fund. 
Cascilianum. in Placentino. pag. Ver- 
gellense. ad f. Castricio Nepote. Olia 
Calliope. C. Decimio. et pop. quos. 
prof. est h-s CCL in h-s XXII 
i) c c x x x v i n. Item fund. Pater- 
num qui est. Placentino. pag. Ver- 
gellense. ad f. Castricio Nepote. et 
pop. quem.professus est h-s XXXIl. 
in h-s 111. et. fund. Fabianum in 
Placentino. pag. s. s. ad f. Licinia. 
Tertullina. P. Albio. et. pop. quem. 
prof. est. h-s XXIV in h-s IL Item 
fund. Anneianum. cum. casa. et. 
pra?d. Valerianis. ex. parte. dimid. 
in Plac. pag. Vergellense. et. in 
Velleiate. pag. Ambitreb. ad f. P. 
Olio. Hymno. et pop. qnem prof. 
est. h-s XXVII d. in oo ccc x x- 
vi. N. ( Epaphro ditus professus est 
prcedia rusti ca h-s CD XIIX CCL. 
Accepit h-s XXXIII dlxxii). 

24. L. Licinius. L. f. per Veturium 
Severum. prof. est. fund. Valerianum. 
et Metiiian. et Tudinum. et. Clodia- 
num et Veturianum in Veleiate. pag. 
Dianio. h-s L. cccin. Accipeie 
debet. h-s IV. AA_X« **• (Supplen- 
dum, ut videtnr, h-s IV. x x v. N.) ct. 
fund. s. s. obligare. (Licinius pro- 
fessus est fundos h-s L. cccl. Ac- 
cepit h -s IV xXv). 

25. L. Maslius. Severus. prof. est 
praed. rustica. deducto. vectigali h-s 
CDXX. n. Accip. debet. h-s 
XXXIII dccciiii n. et. obli- 
gare. fund. Julianum. Tursianum. 
Cumbelian. Lucilianum. Nasvianum. 
Varianum. Vippunianum. q. s. (Lege, 
qui sunt.) in Veleiate pag. Medutio 
ad f. imp. N. (-Lege, Impera- 
tore nostro, Trujano.) et re. p. 



(Supplendum, h-s XXXIV dccl. Luccnsium. et re. p. Veleiatium. 



INSCRIPTIO TABULtf: TRAJAN^. 



46S 



et. Vibullis. fr. et C. Novellio. et. 
pop. quos plurib. summis pro f. est . 
h-s CXXVI d c c. n. in h-s XII 
c c c x x x i v. Itera fund. Bajtia- 
num. p. p. 1 1 1 i. pag. s. s. ad f. Vi- 
bio Severo. et. C. NoveUio. quera. 
prof. est n-s X in h-s cc. Item. 
fund. Vettianum. in Veleiate pag. 
Velleio. ad f. r. p. Lucensium et re. 
p. Veleiat. et. Nasvis. frat. et fund. 
Petronianum p. p. dim.pag. Junonio 
ad f. Vcttio Fortunato quos duab. 
summis pr f. est. h-s XII in n-s co 
cc N. Item fund. Varroniura. pag* 
s. s ad. f. C. Calidio et C. Vettio 
Secundo et pop. quera. prof. est h-s 
XII c N in H-s co c c c. N. Itcm. 
fund. II leliac. p. p. i i i. pag. Flo- 
reio. ad f. Crrlio Vero. ct. Virio Ne- 
pote. et. Detlio. Proculo. et fund. 
Brcetianum. Canrnianum. p. p. 1 1 1 1. 
ad f. C. Vibio. Severo. et. C. Novel- 
lio quos duab. summis prof. est h-s 
XVIII. d N. m i-i-s co d c c c l. N. 
Ifem. fund Cassianum. Novianum 
Rutilianum. Plautianum Antonianum 
Coceiasium. ad f. Albio. Secundo. et 
Volnmnio Verecundo. pag. Junonio. 
sive quo alio in Veleiate quem prof. 
est. i-i-s CXXX in h-s XIII. Item. 
fiind. Domitianum. p. p. 1 1 1 1. pag. 
Junonio. ad f. Virio Nepote. et. T. 
Blaiunio. et fund. Demetrianum. 
Cassianum. p. p. dimid. pag. s. s. ad 
f. C. Volunmio Verecundo et pop. 
Item. fund. Marianum. pag. Floreio 
in Veleiate. ad f. imp. N. et. Mini- 
cia. Polla. et C. Sulpicio et pop. 
Itemfund. Petronianum. in Veleiate. 
pag. Junon. ad f. Vettio. Fortunato 
et Ciecilio. Gallo. et. pop. Item. 
fund: Novellian. Petronianum. p. p. 
dimid. pag. s. s. sive alio. ad f. C. 
Volumnio Verecundo et se. quos. 
profe ssus est. plurib. summis ii-s 
XXC l n. in h-s II. Itera. fund. 
Ascevam. p. p. 1 1 1. qui est in Ve- 
leiate. pag. Floreio. ad f. Minicia 
Polla. et Dellio Proculo. quem. 
prof. est. h-s XVIIII. in h-s co 
cxx N. (Sevents prqfessus cst 
pradia rustica h-s CDXX. Accepit 
HS XXXIII DCCC III). 



26. Annia. Vera. per. Annium. Ru- 
finum. prof. est. praed. rustica h-s 
c c x dc c c l x v i. Accipere deb. 
n-s XVI dccccii. n. et oblig. 
fund. Antonianum. CoIIianum Va- 
lerianum. Cornelianum. cum. com- 
munionib. Communiones, id est, 
quod commune est, et nondum 
divisum.) qui est in. Veleiate. et. 
in Libarneusi. pagis. Martio et Alben- 
se. ad f. Calidis. Proculo. et Prisco. 
et pop. quem prof. est. h-s CXXC. 
C Emcndandum, h-s CXCCC.) in h-s 
XVI. Item fund Antonianum. p. p. 
dim. et vi. cum communionib. in Ve- 
leiate. pag. Albense. ad. f. Antonio 
Sabino. et Calido Proculo. quem 
prof. est XXVI. dclxvi. n. in 
h-s d c c c c i i. N. (Annia professa 
esi prcedia rustica H-s CCX dccc- 
l x v i. Accepit h-s XVI d c c c- 
cii). 

27. C. Vibius C. f. prof. est prav 
dia rustica. h-s CLV d. c c c x l i i. 
n. Accipere deb. h-s XTT c d l x- 
x v. n. et oblig. fund. Satrianura. 
Paternum qui est. in Veleiate pag. 
Bagienno au f. Cornelia. Severa. C. 
Na3vio. Firmo. et. pop. quos. prof. 
est. h-s XL. in h-s III c D i i. 
Item. fund. Aurelianos. Vettianos 
p. p. iii. pag. s. s. ad. f. s. s. et. 
fund. Muttienanos. Vibianos. q, f. 
pago. et ad. f. s. et fund. Vibuilia- 
num Caiidianum pag. s. s. ad f. P. 
Licinio Catone. et. pop. et. fundos. 
Bettutianos. Aurelianos. p. p. 1 1 1 1 
pag. s. s. qu os duab. summis prof. 
est. h-s LII d c c c x x c 1 1. n. in 
k-s i V l x x i 1 1 N*. Item fund. 
Vibniiiar,umCallidianum p.p. dimid. 
pag. s. s. ad f. Meturicialis. ef. Vi- 
crio. Firmo. quera prof. est. n-s XV 
in ii-s I . ( Vibius professus est prce- 
dia rvstica n-s CLV dcccxlii. 
Accepit h-sXII c dlxx v). 

28. M. Varius Felix. prof. est. 
prad. rustica h-s LlIX cccl.N. 
Accip. deb. h-s IVdclxiix. 



46+ 



INSCHIPTIO TABUL/E TRAJAN,E. 



COLUMNA QUINTA, 

ET. OBLIGARE. I N V K I. E I- 

a t e. pag. Diajmo. ad f. Va- 
lerio Probo. et Vera, et Allelis fra- 
trib. et. sociis. Toxtanulatibus. et 
Bzebia. Tertnlla'. et Valerio. Veeeu- 
uio. et. pop.fiindos. Naevianos. duos. 
quos. prof. est. n-s XXIV in h-s II. 
Item fund. Orbianiacum quem prof. 
est. n-s Xll in h-s co. Item. fund. 
Textanulas. et Budacelium. pro 
indiviso ex parte sexta quos prof. 
est h-s XVI l. n. et fund. Ju . . . 
unatum. p. p. i i i i. quem. prof. est. 
H-sVI. ccc. n. in h-s co d c l x- 
viii. N. ( Varius professus est 
prwdia rustira h-s LVIII. c c c l, 
Accepit. h-sTv d c l x v i 1 1). 

29. C. Antonius Priscus. prof. est. 
prajd. rustica h-s CCCLco d c x x- 
xiii. N. (Lege, h-s CCCLV d c- 
x x x i i i. N.) Accipere debet h-s 
XXVIII. c c l. N. et obligare. 
fund. Vicirianum. Mammuleianum 
cum communionib. p. p. dimid. qui 
tst. in Veleiate. pag. Domitio adf. 
Afranio Apthoro. et Lic.inio Catone. 
et. L. Licinio. et. pop. quem prof. est 
h-s XXX. in. H-S co CDLXXVII. 
Item fund. Muttianum Cornelianum. 
cum sylvis p. p. dimidia. pag. s. s. ad 
f. Licinio. Catone. et. Cornelia. Se- 
vera. et. pop. quem prof. est. H-s 
xxxx. (Lege, XXXX) in h-s 
III d. N. Itcm. fund. Calidianum. 
Atedianum. Maternum. pro. p. di- 
mid. p. p. s. s. (Lege y pago supra 
scripto. Redundare videtur gemina- 
ta litera p.) ad f. Lucio et C. et 
Particula et reddundat.) Annis. et. 
pop. quem. prof. est. h-s XX. et 
fund. Trantianum. p. p. dimid. pago. 
et. ad f. s. s. quem. prof. est. h-s X. 
in h-s 11 cclxxiii n. Item. 
fund. Licinianum. p. p. dimid. et. 
1 1 1 1. et. v i 1 1. qui. est. pag. s. s. 
ad f. Antonio. Sabino et. Afranio. 
Apthoro et. pop. et fund. Petilia- 



num. p. p. dimid. pag. s. s. ad f. 
Antonio. Prisco. et pop. quos. dua- 
bus. summis. prof. est. h-s XIII. in 
h-s cc. Item fnnd. Veturianum 
Virianum. Vibianum. Satrianum. 
Patcrnum. pag. s. s. ad f. L. et C. 
Annis. et. Afranio. Apthoro. et. pop. 
quc m. pro f. est h-s CXXXIlT i n 
h-s XII. Itcm. fnnd. Vorminia- 
num. Precelc cum jure. Appennini. 
Areliasci. et. Caudalasci. et commn- 
nionibus qui. est. in Velciate. et in 
Libarnensi. pag. Domitio Eboreo. 
ad. f. C. et. L. Annis. et. Licinio 
Catone. ct Valerio. Nepote. et. pop. 
quemprof. estir-sXX. etfund. Vibi- 
ar.um. Syreilianum. in Veleiate. pag. 
Domitio ad f. s. s. quos. prof. est 
h-s VII. in h-s II d N. Item. 
fund. Macatianum. Ennianum. pag. 
et. ad.f. s. s. et fund. Valerianum. p. 
I>. i 1 1 i. pag. et ad f. s. s. et Valerio 
Nepote quem. duab. summis. prof. 
est h-s XVII. in h-s co d N. Item. 
fund. Antonian. p. p. 1 1 i. cum. com- 
munionib. in. Veleiate. pag. Albense 
ad f. Antonis Sabino et Prisco. et fund. 
Minicianum. Lapponianum Histria- 
num Paternum in Veleiate. pag. Ba- 
gienno. ad. f. L. et C. Annis. et. 
pop. et. funcl. Attianum. pag. et. ad 
f. s. s. quos. plurib. summis. prof. 
est. h-s XLV d x x x 1 1 i in h-s 
1111. (Per sicus prof essus est pradia 
rustica H-s CCCLV d c x x x 1 1 i. 
Accepit ii-s XXVlll. c c l). 

.'30. L. Cornelins. Hclius. per. 
Fortunatum. ser. suum. prof. est. 
fund. Tuppiliam. Vibullianum. Vo- 
lumnianum. p. p. dimid. in Veleiate 
pag. Domitio. ad. f. Sulpicio. Ne- 
pote. et. Licinio Catone. et. pop. 
H-s L. Accipere debet h-s III. ]| 
L3CXV. N. et fund. s. s. obligare. ■ 
(Helius professus est fundum h-s L. 
Accepit h-s 111 l x x v). 

31. C. Vibius Severus. per. Vi- » 
bium. Calvom. lib. suum. prof. est. 
praed. rustica. H-s DCLXXUI 
dclx. N. in Veleiatc. et in Pla- 
centiuo. deducto. vectigali. et quod 



INSCRIPTIO TABULtE TRAJAN^. 



465 



Cornelius Gallican us ob ligavit. Ac- 
cipere debet. h-s LIII ccclxii. 
n. et. obligare. fund. /Eschinianum. 
p. p. dimid. qui est. in Veleiate pag. 
Ambitrebio. ad f. Lucilio Collino et 
Minicia. Polla. et. pop. quem. prof. 
est. h-s XLV in h-s IV. Item. sal- 
tum. sive.fundos. Ulilam. sive. Vela- 
bras. et. Credelium. qui. sunt. in Ve- 
leiate. pag. Medutio. ad f. Licinio. 
Catone. et Ccelio. Vero. et Casrellio 
Vero. quem. prof. est h-s CCCI in 
h-s XX. Item. fund. Collianum. 
qui. est in Veleiate. pag. Ambitre- 
bio. ad f. Licinio Firmino. quem. 
prof. estH-s XXVI. in h-s. II l x i i. 
Item. fund. Vettutianum. Scantinia- 
cum. qui. est. in. Veieiate. pag Do- 
mitio. ad f. Antonio. Prisco quern. 
prof. est h-s XXVI. dclx. n. in 
H-s II. ltem fund. Virianum. qui 
est in Placentino. pag. Valerio. ad f. 
Licinia Tertuliina. et. Vibio Favore . 
et. pop. quem. prof. est. h-s LXXJi. 
in h-s Yll. Item. fund. Statianum. 
pag. et. ad f. s. s. qnem. prof. est, 
h-s LXXlT. in h-s VlT. Item. 
fund. Tresianum. pag. et ad f. s. s. 
quem prof. est. h-s XXXVII. et 
fund. Antonianum. iu Veleiate. pa- 
gis Venerio. et. Lurate. adf. Atilio 
Saturnino. et. P. Atilio. Adjutore. 
et. pop. quem. prof. est. h-s XII. 
utrosque in h-s IIII d. N. Item. 
fund. Caturniacum. pag. s. s. quevn 
prof. est. h-s XLI c l. n. in h-s iil 
D c. N. et fund. Corneliannm. qui. 
est. in Placentino. pag. Venerio. ad 
f. Licuiio. Firmino. quem. prof. est. 
H-s XL. in h-s III. c b N. ( Severns 
professus est prcedia rustica n-s DCl- 
XXIII dclx. Accepit h-s LlFl 

C C C L X I l). 



32. Cornelia. Severa. prof. est. 
praed. rustica. in Veleiate. per. Pri- 
migenium. ser. suum. et. in PJacen- 
tino. ( Snpple, per.) Zosimum. ser. 
Suum deducro. vectigaii. et. quod. 
Cornelius Gaiiicanus. obligavit h-s 
undeciens LV III c l. N. Accipere 
vol. v. 



debet h-s LXXXI. c x. n. et. obli- 
gare fund. Covanias. et ovilia in Ve- 
leiate pag. Ambitrebio. ad f. Mom- 
meiO.Persico. Vibio. Severo. et. pop. 
quem. prof. est. h-s CC. in h-s x v- 
i i i. (Lege, XVTTI.) Item fund. 
Ollianos. Pomponianos. Sulpicianos. 
Covanias Veconitanum. pag. et. ad f. 
s. s. quos. prof. est. H-s XXCVIII. 
in. ii-s VI d c c c x x c v. N. Item. 
fund. Bettonianum. paa:. et ad f. s. 
s. quem. prof. est. h-s XX vll d. n. 
in h-s III. Item. fund. Protianum. 
pag. et ad f. s. s. quem. prof. est. H-s 
XLVIII. in h-s iiil. d n. Item 
fand. Aulianum. Tituronianum. pro. 
p. irib. (Lege, pro partibus tribus.) 
qui. est in. Veleiate. pag. Domitio. 
ad f. Afranio. Apthoto. et. Trebel- 
lio Meraore. et fund. Ulamunium 
p. p. s, (Lege, pro parte supra 
scripta.) qui est. in Veleiate. pag. 
Bagienno. ad f. Fabio. Firmo. et C. 
Vibio quos duab. summis prof. est. 
h-s CXII in h-s V. Item fund. 
Moschiauum. et. pop. quem. prof. 
estH-s XXIV in h-s II, Item 
fund. Scrufolanum. et. Succonianum. 
in Placentino. pag. Minervio. ad f. 
Cassis fratrib. L. Labinio. quem. 
prof. est h-s CLXXX. in h s XlT. 
Item. fund. Pomponianum. Antonia- 
num. p. p. dim. in Placentino. pag. 
Cereale ad f. Afrania. Musa. et. pop. 
et. fund. Littonianum. Appianum. 
Ucubatianum. qui. est. iu. Placen- 
tino. pag. Julio. ad f. Vibullio Se- 
vero. et. pop. et. sylvas Castricianas 
et Picianas. qui sunt in Plac. pag. 
Vergellense. ad f. Cornelia. Severa. 
Item. agellos. Vibullianos. in PIacen« 
tino. pag. Apollinare. ad f. Afranio 
Prisco. et. pop. q uos plu rib. sum- 
mis prof. est h-s XXVI. in h-s od 
co. Item fund. Egnatianum. San- 
nianum. Pupianum. Mestrianum. 
Biturritam. in Placentino pag. Her- 
culanio. ad f. Munnio. Severo. et. 
Cassio. juvene. et. pop. quem. pro- 
fessa est. h-s LIII in H-s III d n. 
( Severa professa est prcedia rustica h-s 
undeciens "LVTTl cl. Accepit n-s 

"" 2 H 



466* 



INSCRIPTIO TABULJE TRAJAN7T. 



LXXXXI cx). 



33. Minicia. Polla. pvof. est 
pned. rnstica h-s LXV c c c c N. 
Accipere debet. 



COLUMNA SEXTA. 

H-s h s s c c x x x i. N. (Legc, h-s 
v c c x x x i. N.) et. obligare 
rund. Venecianum. Terentianum. 
Domitianum. Petronianum. qui est, 
in Veleiate. p:ig. Floreio. ad f. imp. 
N. (Lege, Imperatore nostro, Tra- 
/tmo.Jet re. p. Lucensium quem. 
prof. est h-s XXXV. (Emende.ndun 
ruictur, XX XXV.) in h-s III. C c. 
N. Item. fund. Sextiauum. pag. s. 
s. ad. f. L. Sulpicio etC. Pollio. et. 
pop. quem. prof. est h-s XXlill. 
( Emendcmdum, XX c c c c.) in. h-s 
II xxxi. N. (Polta professa est 
prtedia rustica h-s LXV c c c c» 
Accepit h-S V c c x x x i). 

34. T. Naevius. Titullus. per Nap.« 
viurn. Cinnamum. prof. eat. praedia 
rustica. h-s LIII _j^c c c c. N. 
Accipere debet h-s IIII c c l x v. 
n. et. obligare. fund.Tria .... rqui- 
tianos Locresian. in Veleiate. pag. 

Domitio. ad io Catone. (Sup- 

ple, adrinc Licinio Catone. Vide 
supra, num. 29.) quem. prof. e st h- s 
XiJi uccc N (Corrige, XIII 
d c c c c N.) in h-s oo l x • • 
( Supple, l x v.) Item fund. Tar- 
quitiannm* ad. f.... Iis. (Supple, 
Cornelis) Helio et Onesinio. et. pop. 
quem. prof. est. h-s XL in h-s III. 
c c. n. (Titullus professus est pra;- 
tlia rustica h-s LIIIdcccc. Ac- 
cepit h-s Ilil c c l x v). 

35. C. Pontius. Ligus. per L. 
Pontium. fil. prof. estfund. Aulianos. 
Caerelianos. Pullinianos. Sornianos. 
et. fund. Paternum. et fnnd. Nsevia- 
•num. Titianum. etfund. Metilianum 
Velleianum Helvianum Granianum in 
Veleiate pag. Salvio. Sup. Vic, 



Iracco. (Lcgemhim ruletu r, superi- 
ore vico Iracco.) H-s LXII d c c c- 
cxx. n. Accipere debct. 
1 1 1 1 . dcccclxxxx. n. et fund. 
s. s. obligare. ( Pontius professus est 

fundos h-s LXII u c c c c x x. 

Accepit h-s III I d c c c c x x x x). 

36. Valeria. Ingenna. per. Vale- 
finm. Lurionem. lib. suum prof. est 
praed. rustica h-s c v 1 1 1 1 c c l x. 
n. Accipere debet. h-s VDLIII 
N. et obligare fund. Varpros in 
Veleiate pag. Statiello. ad f. re. p. 
Lucensium; ct pop. qucm prof. est 
h-s XII c c l. n. in h-s os. Item 
fund. /Emilianum Arruntianum in 
Vcleiate pag. Velleio. Vic. Veciaa. 
aJ f. rc. p. Lucen sium. _et. pop. 
quem. prof. est h-s LVII N. in h-s 
IIII d l i 1 1. n, (Ingenua professa 
est pradia rustica h-s LVIIII c c- 
l x. Accepit h-s V d l i i i). 

37. L. Vcturius. Severus. prof. est 
praed. rustica h-s l v d c c c. N. 
Accipere debet h-s IV c c c c x- 
xvi. N. et. obligare. fund. Valeria- 
num. Genaviam. p. p. dimid. et. 
fund. Licoteucum. p. p. quarta in. 
Veleiate. pag. Dianio. ad f. Clodis. 
et. Licinio. quos duabussummis prof. 
est h-s XVIII dccc. N. in h-s 
cc c c x x v i. n. Item fund. Cau- 
diacas p. p. dim. in Veleiate. pag. 
Statiello. ad f. Coelio Vero. et. 
Cornelip Proto. quem prof. est. h-s 
XXXVI. in h-s IlT. cc N. (Scre- 
rus professus est prccdia rustica h-s 
L V D c c c. Acccpit h-s IV cccc 

X X V l). 

38. L. Valerius. Parra per Vale- 
rium Acceptum. fil. suum. prof. est. 
pr«d. rustica. deducto. vectigali h-s. 
XCVIII. Accipere debet h-s Vll 
dccclxxxvii. N. et obligare. 
fund. Aminianum. 'Attiliannru. Pro» 
pertianum. cum casisvectigalia Ebur- 
cianis. Pollianum. Ferramianum. 
pag. Floreio ad f. Petronio Epimele 
et Herennio Nepotc. et. 'Arruntian 



INSCRIPTIO TABUL/E TRAJAN7E. 



467 



Tertullina quem prof. est. h-s XXC. 
in H-sVII. Item fund. Velebras. 
p. p. dimid. qui est. in Placentino. 
pag. Herculanio ad f. Deliio. Pro- 
culo. et Volumnino. Carpo. quem 
prof. est. H-s XX. in h-s dccc- 
l x x x v i i. N. (Valerius Parra 
professus est pradia rustica i-i-s 
XCVIII. Accepit h-s VTTdcc- 

CLX X X V II). 

39. Betutia. Fusca. per. Betutium. 
}ib. suum. prof. est. deducto. vecti- 
gali. fund. Pupiiiamrm. et Valeria- 
num. in Veleiate pag. Medutio. ad f. 
imp. N. (Imperatore Trajano, ut 
jam monuimus.) et. re. p. Lucen- 
sium. et ^Elio. Severo. et Satrio Se- 
vero h-s XC. c c. N. A ccipere de- 
bet. h-s vijt.cc. XLIII N^fCor- 
rige, h-s VII c c x l 1 1 1. N.) et 
fund. s. s. obligare. f Betutia profes- 
sa est fundos n-s XC. c c. Accepit 

H-S VII C C X L I I i). 

40. Glitia. Marcella. prof. est. 
saltum. Drusianum. cum. colonis. 
duabus. Magi Magiana. (Magi, rc- 
dundat.) et Ferrania in Veleiate pag. 
Salvio ad f. Antonio Vero et Popilio 
Agente et C. et L. Herennis. Naevis. 
fratrib. qui ex reditu astimatus est 
h-s C. Accipere debet h-s VIIIL. 
N. (Marcella professa est saltum 
et colonias h-s C. Accepit h-s VIII 

L). 

41. Petronius. Epimeles. prof. 
fund. Carrveanianum. et Ventilia- 
num cum casis. in Veleiate. pag. Flo- 
reio. e.t. in Placentino. pag. Hercula- 
nio ad f. Q. Baebio. Vero. et Virio 
Nepote et pop. deducto. vectigali. 
h-s LXXi c c l v i N. Accipere 
debet. h-s vdccxiiii N. et ob- 
lig. fund. s. s. (Epimeles professus 
est fundosji-s LXXI ccivl Ac- 
cepit h-s V d c c x 1 1 1 1). 

42. Q. Accaeus. iEbutius Saturni- 
nus. per iEbutium Hermen. lib. 
suum. prof. prae d. rustic a. deducto 
vectigali h-s CLVIII d c c c n. 



Accipere debet. h-s XII d c c x v i. 
N. et obligare fund. Anionianos. in 
Veleiate. pag. Albensi vico Lubelio 
ad f. Ccelio. Vero. Annis. Arruntis. 
et re. p. Lucensium quos prof. est. 
"ii-s CC Mbutius profesaus est prcc 
dia rustica H-s LVIIIdccc. Ac- 
cepit h-s XII d c c x v i). 

43. C. Na?vius. Firminus. et pupi- 
li. Naevius Memor. per. L. Naevium. 
prof. sunt. praed. praad. (Alterum 
prasd. redundat.) rusticadeducto vec- 
tigali. h-s CXIII dc. n. Accipere 
debent. Naevius. Firmus. et. Naevius. 
pupillus. tutore auctore h-s VI III x- • 
c i v. N. et. obligare.fund. Didianum. 
Albianum. Vibianum. in Veleiate. 
pag. Bagienno ad f. L. et C. Annis. et 
Nffivis. Vero. et. Prisco. et Sulpicia. 
Priscilla. et pop. quos prof. sunt h-s 
LXXIIII. d c c N. in h-s liTlX- 
CIIII. n. Item.fund. Betutianum. 
Ulamonium. pag. s. s. ad f. Nasvis. 
Vero. et. Prisco. et. Appis. Vero. et. 
M arcello. et. Licinio. Catone. et. An- 
tonio. Pris co. et pop. quos. prof. 
sunt h-s XCIIX d. in h-s V. 
(Firminus et Memor professi sunt 
prcedia rustica h-s CXIIl-D c. Ac- 
cepit h-s Vilil x c i v). 

44. Coloni Lucenses. publice. pro- 
fessi. sunt. saltus. praedia. quae.. Hetu- 
nias. sive quo. alio. vocabulo. sunt. 
pro. indiviso. pro parte. tertia. quae. 
pars. fuit. C. Atti. Nepotis. et quas- 
cumque. partes. habuit. Attius Ne- 
pos, cum. Annis fratrib. et. re. p. 
Lucensium. et Ccelio. Vero. Item. 
saltus. praediaque. juneta. qui. mon- 
tes. appellantur. quae. fuerunt. Atti 
Nepotis. propria.universaque. Item. 
saltus. praediaque. Jesis. et. saltus. 
praediaque. Dinium. et. saltus. praedi- 
aque. Poptis. et. saltus. praediaque. 
Bargae. et. saltus. praediaque. Boielis. 
et. saltus. praediaque. Tarboniae. et. 
saltus praedioque. Vellanium vecti- 
gal. et. non. vectigali. sive alis. 
nominib. vocabulis. quae sunt. 
in Lucense. et. in. Veleiate. et ia 



46S 



INSCRIPTIO TABUL.E TRAJAN.E. 



Parmense. et in Placcntino. et 
Montibusad f. compluribus. exocptis 
preedis. Cserelliano. coUe. et. pnedis. 
quae \ftius. Nepos. cum. Priscilla. 
aliquando. possedit h-s vicics quin- 
quies deductis rcliquis. colonorum et 
nsuris. pecuniae. ct. pretis. mancipio- 
rum. onae. in. in. (Alterum in, re- 
duudai.) emptione. eis cesserunt. 
habita. ratione. etiam vectigalium. 
H-s Ixvil. Accipere debent. h-s 
C \ X VIII. d c c. r, x x x. N . et. 
obligare. saltus. sive. pra:.dia. quae. 
s. s. s. deducta parte quarta. (Colo- 
ni Lucenses possederunt n-s vici.es 
quinquies. Dednctis rcliquis colono- 
rum, usuris pecunia, preiiis mancipio- 
rum, et vcct/galibus, professi sunt. h-s 
Ixvif. Acceperunt n-s CXXVIII. 

D C C. L X X X). 

45. T. Valius. Verus. prof. est. 
praed. mstica deducto. vectigali n-r 
CCXLVI. d c c c x x x x i r. N". 
Accipere debet. h-s XVIIII. et ob- 
ligare. fund. Caninianum. in.Placen- 
tino. pag. Vergeilense. ad f. Fisio. 
Yacinto. et. Petronis. fratribus quos. 
prof. est h-s XL. in. n-s 111. Item 
fund. Cornelianum. Deiianum. pag. 
Cerlale. adf. Valeri s. fratrib. et. alis. 
quos. prof. est. h-s XXXVIII dcc. 
N. in. h-s III. Item fund. sive. 
saltum. Calventianum. Sextianum. 
cum vadis. et. fnnd. Saiviannm. et. 
campum. vectigal. et. non. 'vectigali. 
et. fund. Eppiano. Titioiano. Histrio- 
dnno. et. fund. Salvianum. et. cam- 
pum. vectigal. et. non. vectigali. et. 
fund. Eppiano. Titiolano. Histrio- 
duno. et. fund. Taurianis. duob. 
et fund. TEriano. dextriano. cum 
mcridib. omnib. et. allovionib. 
junctis praedis. s. s. qure. sunt. 
in. Piacentino. pag. Sinnense. ad 
f. Gallis. fratrib. et. Quarto. Mo- 
desto. et. re. p. Placentinornm. et 
alis. quo s. prp f. est. h-s CL c c. N. 
in H-s VTlT. Item fund. Vitulia- 
num. in. Placentino. pag. Vercellen- 
se. ad f. Licmia. Tertullina. et. paga- 
nis. pagi. Ambitrebi. quem. prof. 
est. n-s XXC. in. k-s L^. (Lege, 



in h-s V. Verus autem prnfessus cst 
pradia rustica h-s CCXLVI dccc 
x x x x i i. Accepit h-s XVTlII). 

46. P. Publicius Scnox. prof. est. 
praedia. rustica h-s CC< aXI c. N. 
Accipere debet. h-s XXI c c co xi. 
et. obligare. fund. Numcrianum qui. 
est. in Piacentino. pag. Herculanio. 
ad f. Novellic. Fnsco. et. Snlpicia. 
Erato. qucm prof.est. H-sXXXVlI. 
et. fund. Petronianum. pag. s. s. 
Cornehs. fratrib. ct fund. s. s, qucm. 
prof. est. H-sXI. inn-sl\. I'cm 
fund. Stanlacum. totum. cum. casa. 
Vaieriana. p. p. sexta. pag. s. s. ad f. 
s. s. et. Noveliio. Fusco. et. pop. 
quem. prof. est h-s \ I. et. fund. 
Birrianum. Vellcianum. cum meri- 
dib. qui. est. pag. s. s. ad f. C. Lucil- 
io. L. Virio. ct. pop. quem. prof. 
est. ii-s XLVI. in. n-s 1 1 i i d. d. 
N. (Alterum d redundat.) Item. 
fund. Bnrbianum. pag. s. s. ad f. Au- 
relia. Exorata. et. P. Aurelio. et. 
pop. quem. prof. est. h-s VI. et. 
fnud. Pesccnnianum. pag. s. s. ad f. 
Minicia. Polla. et. Cailidia. Vibia. 
et. populo. quem. prof. est n-s XX 
in h-s co cc. Itcm. fund. Vicria- 
num. pag. s. s. ad f. 



COLUMNA SEPTIMA. 

VelleioIngenuo. et Cm- 
kelio Vcro et pop. quem. prof. 
est. n-s VlILetfund. Balbinianum. 
pag. s. s. ad f. pop. quem. prof. est. 
h-s XL in ii-s ITlI. Item fund. 
Lucillianum. pag. s. g. ad f. L. Mar- 
cilio. Avillia Philena. et. ftmdi. 
Suevoniani. partem. quartam. pag. 
s. s. ad f. Sulpicia. Erato. et. ftrad. 
Calidianum. pag. s. s. ad f. C. Mar- 
cilio. L. Ennio. et. fund. Marcilia- 
num. pag. s. s. ad f. Marcilio. Pie- 
tate. et. Sulpicia. Eiato. et. fund. 
Homusianum. pag. b. s. ad f Sulpicia. 
Erato.et. Scrtoria. Poila. quos. pluri- 
bu?', summis. prof. est. h-s XLII 
dcc. n. in h-s III v, N. Item. 



INSCRIPTIO TABULjE TRAJAN^E, 



46" 9 






fund. Papirianum ... g. (SuppJe, 
pag. id est pago.) s. s. ad f. M. Vibio. 
et pop. et fund. Mateilianum. pag, 
s. s. ad f. M. Vibio. et fund. 
Elleianum. pag. s. s. ad f. Si- 
trio. et Sulpicia. Erato. et fund. 
Calpurnianum. pag. s. s. ad 1. (Cor- 
rifpe, adf.) Dellio Vero et. Valcrio 
Vero quos. pluribns summis. profes. 
est. n-s XXVill. in h-s co dccc 
x i. N. Iteni. fund. Plautian. qui 
est. in Placentino. pag. Veronensi. 
ad f. Pompeio. Primigenio. et pop. 
et fuud. Pliiletianum. cum meride. 
Vicriana. in Placentino. pag. Hercu- 
lanio. ad f. Caerellio. Vero. et. pop. 
quem. duabus. summis. prof. est. H-s 
XXIII d c. N. in h-s II. (Publi- 
cjus professus est prcedia rustica h-s 
CCLXXI c. Acccpit h-s XXI 

D C C C X l). 

47. L. Virius. Fuscus. prof. est 
praed. rustica h-s CCL XVIIII. 
Accipere debet. h-s XXI dcl. m. 
et obligare. fund. Oclavianum. qui 
est. in Placentino pag. Herclanio. 
adf. Glitia. Marcellina. Albio Prisco. 
eL pop. quem prof. h-s XXXVI. 
in h-s Iil c l \ T . Item. fund. Virtia- 
num qui est. in Placentino. pag. s. s. 
ad f. Velleio Ingenuo. Licinio. Seni. 
no. et. pop. quem prof. est h-s XL. 
in n-s lii d N. et fnnd. Numisia- 
num. pag. s. s. ad f. Petronio Ser- 
vando et Raecio Fortunato et pop, 
quem prof. est. h-s l x v. (Lcge y 
H-s LXV) in H-s VI d N. Item 
fund. Hostilianum. pag. s. s. ad f. T. 
Avillio. ct. Licinio. Senino. et. pop. 
quem. prof. est h-s X. Item. fund. 
Virtianum. pag. s. s. ad f. Publicio 
Senino et Pomponia Procula. quem 
prof. est. h-s XXXVI in h-s iill. 
Item. fund. Pistel. et fund. Calvia- 
num. pag. s. s. ad f. Tuilio Primige- 
nio. et. Olio. Pudente quem prof. 
est. h-s XX in h-s flTT. d. N. (Fus- 
cus professus est prccdia rustica h-s 
CCLXIX. Accepit h-s XXI d c l), 

48. Item obligatio praediorum 
facta per Corium Gallicanum ob ii-s 



LXXII. ut. ex. indulgentia. optimi. 
maximique. principis Lup. Caes. 
Neryae. Trajani. yVugusti. Germanir 
ci. pueri. puellaq. alimenta. accipi- 
ant. legitimi. N. xiix. in. singulos. 
h-s xvi.n, fiunt. h-s III. cccc- 
l v i. legitima. h-s x 1 1. fit summa. 
utraque h-s i i i d c. quae sit usura 
£ £ <» summae s. s. (Cornelius 
Gdll icanus obligavit prcedia ob h-s 
LXXil. Ex quincunce usurdfiebat an- 
nuasumma h-s III dc. Jndcalimen- 
ta accipiebani pueri legithni xvm, 
in singulos menses h-s x v i pueUa legi- 
tima, in singulus menses n-s x i i). 

49. C. Coelius. Vcrus. professus 
est saltus Avegam Veceium Debelos 
cum figlinis saltus Velvias Leucome- 
lium qui sunt in Veleiate pag. Alben- 
se et Velleio. ad f. re p. Lucensium 
et re. p. Veleiatum h-s x c. Acci- 
pere debet h-s IX. Item prof. est. 
fund. Valerianum t (Supple, et) 
Ovianas. Adrusiacum Luciliacum. p. 
p. dim. et fundum Noniacum. pro. p. 
i i i i qui sunt in Veleiate pag Stati- 
ello ad f. Annia. Vera. re, p. Lucen- 
sium. et pop. h-s LX. Accip. de. 
bet ii -s VI. (Verus professus .est 
saltus ctfundos h-s CL. Acccpit h-s 
XV). 

50. L. Cornelius. Severus. profes- 
sus. est. saltum. Bla?siolam. qui est. 
in Libarnense. et Veieiate pagis, 
Bagienno et Moninate ad f. Vibio 
Severo. et pop. h-s CCCL. Ac- 
cipere debet h-s XXXV. ( Secerus 
professu s est wH um h-s CCCL. Acc&- 
pit h-s XXXV). 

51. C. Vibi. Severi. profitente. 
ipso. fundi. Aureiianus. Ccelianus. 
qui. s ( Lege, sunt) in Veleiate pag. 
Ambitrebio ad f. C. Voiumnio Me- 
more et p ( Lcgc, populo)n-s x x i. 
(Corrige, h-s XXX) Accipere de- 
bet n-s III. (Fundi Aurelianus et 
Coelianus, quos Vibius Sevcrus profes- 
sus est, fuere h-s XXX. Accepit h-s 

Oi). 



470 



INSCRIPTIO TABUIJE TRAJANJE. 



52. Item saltus Attinava cum fun- 
do Flaviano. Messiano. Vipponiano 
qui est. in Veleiate. pag. Anibitre- 
bio. ad f. L. Coraclio Severo ct pop. 
H-sXXX. Accipere debet h-s III. 
(Vibius Severus profcssus quoque est 
sultum Attinaram, eestimatum, ut su- 
jtra, h-s XXX. Accepit quoque H-s 

ni). 

53. M. Monimei. Persici profiten- 
te.ipso. saltus Nevidunus. in Veleiat. 
pag. Sulco. ad f. Licinio Catone. 
Vettis. fratribus. et pop. h-s LX. 
Accip. debet h-s V. (Mommeius 
Persicus prqfessus est saltum Nevidu- 
num h-s LX. Accepit h-s VI). 

54. Vibiae Sabinae. profitente. Vi- 
bio. Idzeo. saltus Carucia et Vclius 
et fund. Naevian. p. p. dim. pagis. 
^alvio. et. Valerio inter ad fines 
rem . . . censium. (Supple, rem p. 



Lucensiiun.) et. P. Naevium. Pro- 
bum. et. C. Titium Graphicum et Q. 
Cassium. Faustum. et. pop. h-s C. 
Accip. debet h-s X. Vibice Sabincs 
saltus fundusque cestimatus h-s C. Ac- 
cepit h-s X). 



Haec est insignis InscriptioTabuIas 
Trajanae ex sere, pondo librarum 600. 
in qiui videre est egregium optimi 
Principis lnonmnentum : simul quo- 
que pronum est intelligere quomodo 
apud Romanos terrae describerentur. 
Inde quoque accipimus multa adhuc 
apud nos manere in agronun nostro- 
nnn divisionibus et appellationibus 
antiquitatis vestigia. Denique haud 
supervacuuin erit observare illas 
agrorum descriptiones, quae nobis ita 
dirriciles, ita dispendiosae, videntur, 
fuisse Romauis facillimas et saluber- 



INDEX 



IN 



C. CORN. TACITUM 



INDEX 



IN 



C. CORN. TACITUM. 



Absolutct positi numeri ad Annales referuntur : H. prgfixum 
habentes, ad Historias : G. ad libellum de moribus Germa- 
norum : A. ad vitam Agricolae ; O. ad Dialogum de Ora- 
toribus. . 



A principio l, 1. ab epistolis etlibellis 

et rationibus 15, 35. ab sedecim annis 

missio 1, 19. 
Abdageses, 6, 36. gazam adjicit Tiridati 

6, 37. invisns primoribus 6, 43. ejus 

auctoritas 6, 44. 
Abdus, 6, 31. lento veneno inligatus 

6,32. 
Abgarus, Arabum rex 12, 12. deficit a 

Meherdate 12, 14. 
Abnoba mons G>. 1. 
Aborigines, populi 11. 14. 
Abscondere omnes affectus 13, 16. 
Absens accusatus, absens absolutus A. 

41. absentium aequi, prassentibus 

mobiles 6, 36. absentium vires majores 

creduntur H. 2, 83. 
Abstinentia cibi 6, 26. 
Abstractus adversis 4, 13. H. 4, 2. 
Abstrudere tristitiam 3, 6. metum 15, 5. 
Abudius Ruso 6, 30. 
Academia O. 32. Academici O. 31. 
Accidens genibus 15, 53. 
Accius poeta O. 20, 21. 
Accolarum odium 12, 29. H. 5, 1. 
Accusatio mutua 6, 4. jussu Principis 

suscepta 3, 22. 6, 7. 11, 1. 13, 43. 15, 

35. H. 4, 42. accusadenes continuas 

4, 33. voluntaria? O. 41. 
Accusator districtior veiut sacrosanctus 

4, 36*. falsus 6, 9. 12, 59. H. 2, 65. 
VOX,. V. 



filius 4,28. accusatores prsemiis illecti 
4, 30. exilio aut morte mulctati 3, 37, 
6, 9. 6, 30. ab ipso Principe adrlicti 
4, 71. 6, 9. 6, 10. 6, 30. 6, 48. 

Acer miHtise H. 2, 5. 

Acerbilates novae 13, 50. 

Acerronia 14, 5. 

Cn. Acerronius consul 6, 45. 

Aceto concretus hituminis liquor H. 
5,6. 

Acbaia oroconsuiari imperio levatur 1, 
76. additur provinciae Moesise 1, 80. 
regio anicena 3, 7. H. 1, 23. terra 
motu adflicta 4, 13. extei retur rurnore 
Pseudo-Orusi 5, 10. spo^.uur a Ne- 
rone 15, 45. metait sibi a Pseudo- 
Nerone H. 2, 8. studiis clara O. 30. 
Achaiae praetor Poppaeus oabinus 1. 
80. 5, 10. Atidius geminus 4, 43. 

Achaei, populi 6, 18. 

Achaemenes 12, 18. 

M'. Aciiius consu! 12, 64. 

Aciiius Aviola 3, 41. 

Acilius Strabo 14, 18. 

Acinacem distringere 12, 51. 

Acratus 15, 45.*16, 23. 

Acta Deorum G. 34. patrum 5, 4. 
Urbis diurna 3, 3. 13, 31. populi Ro- 
mani 16, 22. pubiica 12, 24. in acta 
jurare 1, 72. 4, 42. 13, 11. 16, 22. ac- 
torum iibri O. 37. 



INDEX. 



Actc, liberta i3, 1 5. 13, 46. 1 1, 2. 
Actiamis Nonius H. -J, li. 
Actiones O. 32. 

Actium H. i, 1. Ac io 15, 23. 

A.victoria 1, 3. 2, 53. 1, 5. Actiacae 

Jegioues i, 42. Actiacum bellum 3, 

55. 
Actius, centurio 6, 
Actor publicus 2, 30. 3, 67. actores 

0. 26. 

Acatia, P. Vetellii uxor, majestatis pos- 
t1 i 6, 47. 

Addicentia auspicia 2, 14. 

Addua, flumen H. 2, 40. 

(Adductus 14, 4. adductum servitium 12, 
7. adductius, quam sevvili bello im- 
peritare H. 3, 7. regnari G. 43. 

Adequitare castrjs 6, 34. 

Adgandestrius 2, 88. 

Adgnoscendum se praebere 3, 41. 

Adgnita convicia 4, 31. 

AdhaeresceVe egressibus 11, 12. 

Adiabeni 12, 13. vastantur a Tigrane 

15, 1. 15, 2. Iiates 12, 14. Monoba- 
zes 15, 1. 15, 14. 

Adiabonum regimeri 15, 1. 

Adjectiones ramiliarum H. t, 78. 

Aditus ad Principem 2, 28. emtus, 
interceptus a Sejano 4, 41. promtior 
inter spectacula 15, 53. 16, 1. vetitua 

16, 10. Regjs Parthiei 2, 2. 
Adjutor imperii 4, 7. 

Adjutfix legio H. 2, 43. H. 3, 44. 

Adlevatur animum 6, 43. 

Adloqui, cSzc. Vide Alloqui, &c. 

Administrationes A. 19. 

Aduantcs equis 14, 29. 

Adolescens ver. 13, 36. autumnus 11. 

31. icstas 2, 23. nox H. 1, 23. seditio 

H. 1, 31. vitium 3, 53. 
Adolescens Agrippa Postumus v l. 6. 

Drusus 1, 4. 1, 47. 3, 56. Germa- 

nicus 1, 4. 1, 47. 1, 59. Adolescen- 

tram ammi mobiles 4, 17. 
Adoleseentia laeta voluptatibus H. 2, 2. 

sumtuosa H. 4, 49. petulanter acta 

H. l, 13. Adolescentiae cupiditatcs 

H. l, 15. lubricum 14, 56. 
Adolescentuius imperitus 1, 59. H. 4, 76. 
Adoptio Agrippae H. 1, 15. Caii et 

Lucii Caesarura 1, 3. H. 1, 15. Ger- 

manici 1, 3. fciyiae 5, 1. Marcelli H. 

1, 15. Neronis 12, 25. Pisonis H. 1, 
, 14. Tiberii 1, 3. H. 1, 15. nulla in 

gente Claudiorum usque ad Neronem 
12, 25. 

Adoptio lege Curiata H. 1, 15. nuncu- 
pata in castrisj in senatu, pro rostris 
H. 1, 17. optimum invenit II. 1, 16. 
«enilis 1, 7. simulata 15, 19. Adopti- 
onis ara 1, 14. artes, fraus 15, 19. 

Adorare vulgurn H. l, 36, 



Adornata verbis in speciem 1, 52. 

Adpugnare castra 1, 43. 

Adrana, fluinen l, 56. 

Adrepere animis 3, 50. saevitiae 1, 74. 

Adria H. 3, 12. H. 3, 42. maris Adrite 
15, 34. Adriaticum mare 2, 53. 

Adridere O. 42. 

Adrogans moderatio 1, 8. mora 3, 7. 

Adrogantia oris 5, 3. summae fortunas 
2, 72. Tiberii 1, 10. 

Adrumetum oppidum 11, 21. H. 4, 50, 

Adsentationes 6, 49. 

Adsentiendi necessitas 3, 22. 

Adscnsu audita 2, 33. 2, 38. 3. 34. 

Adsertor H. 2, 61. 

Adseverare gravitatem 13, 18. 

Adseveratio 2, 31. 3, 35. 4, 15. 4, 19. 
4, 42. 4, 52. 6, 2. 

Adsidere aegrotis 6, 26. A. 45. judiciis 
1, 75. 2,57. 

Adtrectare quod non obtinetur, inde- 
corum 3, 52. 

Advenae Reges 11, 24. 

Adversarius O. 10, 34. 

Adversae res consilium adimunt 11, 32. 
discordiam pariunt H. 4, 37. adver- 
sarum rerum ex aequo socii, in secun* 
dis minores H. 4, 2. G. 36. 

Adversa majore animo tolerantur quam 
relinquuntur H. 2,46. casura in rem- 
pub. 11, 19. expertus, ducitne secunda 
quidem minus habere discriminis H. 
1, 29. ferme intuta 12, 36. mutant 
animos H. 3, 41. pravitati ducis, pros- 
pera ad fortunam reipub. referunt 14, 
38. toierata priedae cupidine H. 4, 23. 
victis omnia A. 50. uni imputantur 
A. 27. reputare sapientis H. 2, 74. 
adversis firmus A. 35. incauti 1, 68. 
pavidi 2, 14. seeundisque juxta famo' 
sus H. 1, 10. 

Adulandi libido H. 4, 49. species sub 
Tiberio 1, 8. 3, 70. Adulantes maxi- 
me, quibus maximus moeror 15, 73. 

Adulatio absurda 3, 47. anceps 4, 17. 
as-idua A. 43. exquisita H. 3, 37. 
focdissima 3, 3. 3, 65. 15, 59. Grseca 
6, 18. inhonesta H. 2, 57. meditat* 
6, 3. posterior 4, 9. promiscua 4, 37. 
quaesitior 13, 57. 12, 26. saeva 4, 20. 
soiita H. 2, 90. segnis H. 1, 36. ser- 
vilis 16, 2. H. 1, 1. tristis 11, 21. 
amicis inest 2, 12. consiliis recti* 
adversa H. 2, 33. principi olim pri« 
vato magis nota H. 1, 85. in quem- 
cumque principcm non judicio sed 
more tradito H. 1, 32. officit veritati 
6, 38. adfectus veri venenum H. 1, 
15. in aperto, invidia in occulto 
H. 4, 4. scriptorum facile repellitur 
H. 1, l. adulationis illecebrae O. 29. 
exemplum ©mnes imitantur 1, 78. 



IN CORN. TACITUM. 



4, 37. 14, 10. adulationi finedum cri- 
inen servitutis inest H. 1,1. iii adula- 
tionem lapsi 4, 6. adulatione qua- 
ritnr remedium pavori 4, 74. sordida 
tempora 3, 65. deterrifa decora in- 
genia 1, 1. foedati fasti H. 4, 40. cacca 
et corrupta mens A. 43. 

Adulatores cohibiti 4, 6. 11, 25. adula- 
torum raores 2, 38. 4, 9. Adulato- 
rium dedecus 6, 32. 

Adulterii ptena 2, 50. 4, 42. G. 19. 
Adulteriis filium Principis agere H. 
4,2. 

Advocati 11, 6. O. 1. O. 34. Advoca- 
torum perfidia 11, 5. praemia 11, 7. 
13, 5. 13,42. 

Advocationes O. 4. O. 10. 

Advolare 6, 23. 

Advoivi gentia 6, 49. 15, 71. 

/Edes ti</. Templum. 

iEdificandi inscitia G. 16. 

iEdificationes Drusi 3, 37. Tiberii 6, 
45. 

iEdiles, 2, 85. libros vetitos cremant 4, 
35. luxum urbis coercent 3, 52. 3, 55. 
viri strenui 3, 53. apud ^Ediles licen- 
tia stupri vulgatur 2, 85. iEdilium cu- 
rulium plebeiorumque potestas cohi- 
bita 13, 28. 

iEdilitascuruIis 1, 3. 

iEdituus H. 3, 74. 

iEdui contermini Sequanis 3, 45. dites 
et imbelles 3, 46. a Romanis descis- 
cunt 3, 40. Romanorum fratres, se- 
natorum jus adipiscuntur 11, 25. vin- 
'cuntur a Silio 3, 46. H. 4. 57. juvant 
Vitellianos H. 1. 64. Vindicem H. 1, 
51. H. 4, 17. adhaerent Maricco im- 
postori H. 2, 61. v 

iEeta rex Colchorum 6, 34. 

jEgaeum mare 5, 10. iEgaei maris insu- 
lae 15,71. 

iEgeae, civitas Cilieiae 13, 8. 

iEgeatae pop. 2, 47. 

iEger animi H. 3, 58. manum H. 4, 81. 

iEgiensis civitas 4, 13. 

iEgrescere solicitudine 15, 25. 

/Egyptii superstitiosi H. 4, 81. anima- 
lia venerantur H. 5, 5, corpora con- 
dunt H. 5, 5. 

iEgyptiae litera?. 2, 60. 11, 14. sacra 
urbe pulsa 2, 85. 

^gyptus describitur H. 1, 11. Judaeaa 
vicina H. 5, 6. claustra annonae H. 

3, 8. famae Romam premere potest 
H. 3, 48. ab Augusto seposita 2, 59. 
equitibus Romanis regitur 12, 60. H. 
1, 11. cum duabus legionibus 4, 5. H. 

4, 76. 

M'm Petina 12, 1. 
jEHus Gailus 5, 8. 
■/Elius Gracilis 13, 53. 



iElius Lamia 4, 13. effertur funere cen.. 
sorio 6, 27. 

iEiius Sejanus vid. Sejanus. 

iEmilia Lcpida 6, 40. 

iEmilia Musa 2, 48. 

iEmiiius 2, 11. 4, 42. 

iBmilius Lepidus 2, 48. 

iEniilius Longinus H. 4, 59. interficitur 
H. 4,62. 

TEmiiius Mamercus 11, 22. 

iEmilius Pacensis H. 1, 20. Dux Otho- 
nianus H. 1, 87. vinctus a militibus 
H. 2, 12. intevficitur H. 3, 73. 

JEmilii 3, 22. 3, 24. 6, 29. 

/Emilium genus 6, 27. 

/Emilia monumenta 3, 72. 

JEmutandi amor legibus validior 3, 55. 
cura major minoribus H. 4, 48. 

iEmulatio inter pares 2, 47. 3, 38. 14, 
46. coilegarum obiiteranda 6, 4. glo- 
riae belli causa 2, 44. honoris pro ne- 
cessitate A. 21. miJitum segnitiem 
repeilit H. 2, 4. muliebris 2, 43. 4, 
40. municipajis H. 3, 57. provincia- 
rum H. 4, 69. vitiorum 12, 54. 12, 
64. aemulationis suspecti, specie ob- 
sidum amoti 2, 1. 13, 9. aemuSatione 
diremta paci consultum H. 3, 75. 

iEmuIatus 13, 46. H. 3, 66. 

iEmuli impatiens Drusus 4, 3. Cor« 
bulo 15, 6. aemulo remoto aequior 3, 
8. sine a?mu!o neminem sinit rumor 
14, 29. aemuli virium 12, 10. aemulos 
etiam infelix nequitia invenit H. 4, 
42. 

iEneas auctor gentis Juliae 4, 9. 12, 58. 

iEnus, flumen H. 3, 5. 

iEquabilis cunctis vitse otficiis H. 4, 5. 

iEqualius parere H. 2, 27. regi 15, 21. 

iEqualitas exuta 1, 4. 3, 26. munerum 
A. 19. duorum discordiam parit H. 
4, 48. 

iEquinoctii sidus 1, 70. 

iEquitas Deum 16, 33, aequitate quam 
sanguine malle retinere parta 15, 2. 

iEqui absentium Parthi 6, 36. adversus 
aemulos 16, 4. aequi impatiens 6, 25. 
aequis locis, aequi Dii 1, 68. aequa 
Regibus insolita 2, 42. aequius quod 
validius 15, 1. 

iErarium et fiscus differunt 2, 47. 6, 2. 
ambitione exhaustum per scelerasup- 
pletur 2, 38. eerarii praefecti 13, 28. 
praetores 1, 75. H. 4, 9. sectiones 13, 
33. claustra 5, 8. aerario augendo la- 
tae leges 3, 25. ad aerarium delata 
SCta 3, 51. ex aerario pecunia de- 
creta 1, 15. ** 

Aerias 3, 62. H. 2, 3. 

iEs aiienum rebellionis causa 3, 40. in- 
forme 15, 22. priscum 4, 43. aeris mi- 
racula 3, 53. raoks perfringendis ©b« 



INDEX 



sidentiiufi operibua H. t, '21. nr&pro 

stntuis (). 11, aera legum 3, 6.5. H. 4, 
40. 

iKschines O. 15. proximus a Demos- 

theae O. «85. 
Eseulapius H. 4, 64. medicus Cous 12, 

61. dSsculapii asylum 3, 63. dcln- 

brum 4, 14. thesaurus 14, 18. 
/Eserninus MarcellusS, 11. 
in /Estatem parare bellum 1, 55. aesta- 

tes exerdtae l, 17. 
'Estii, jh>;;. G. 45. 
iEstimare non licet, quem attollat 

Piinceps 6, 8. contubernio A. 5. ve- 

ris pretiis 11, 26. per ambitionem H. 

40. ab restimantibus asciri 1, 16. 

iestimatur a Diis modesthc fama 15, 

2. a^stimatio recta 1, 14. 
yEstiva 1, 31. 1, 3?. castra 1, 16. 
/Estuarium A. 22. Tamesir. 14, 32. 

a\stuaria 2, 8. 4, 73. 11, 18. A. 20. 

A. 33. 
iEstus G. 4. maris A. 23. Oceani A. 

10. adlabens 1, 70. dilabens 14, 32. 
relabens 2, 24. impedit incessum 6, 
33. mutat 2, 23. 

iEstibus sueta corpora H. 2, 32. 

/Etas adolescit 2, 43. composita 6, 46. 
13, 1. exacta A. 3. H. 3, 33. ex- 
trema 4, 52. 5, 1. 6, 30. 12, 42. fessa 
1,46. 3,59. 14,33. 15,38. H. 3, 67. 
honorum capax H. 4, 42. in honori- 
bus capessendis non observata 11, 
22. idonea 2, 85. incuriosa suorum 
A. 1. innoxia H. 3, 68. integra A. 
44. longa 13, 32. lubrica 13, 2. mili- 
taris 2, 60. r.ostra, multa posteris imi- 
tanda tuiit 3, 55. prima 13, 13. 16, 

11. provecta 3, 30. 6, 11. recens 6, 

42. rudis 4, 8. senatoria 15, 28. H. 
4,42. valida 1,4. 14,56. vergens 2, 

43. 4 ; 8. vetus A. 2. urfcis G. 37. ee- 
tatis imprudentia 16, 30. aetates h. e. 
tempQra 12, 61. aetates tres, infantes 7 
juvenes, senes G. 46. 

/Eternitas fama? 11, 7. rerum H. 1, 84. 

tempomm A. 46. 
/Eternus dolor 15, 63. labor 1, 28. for- 

ma mentis A. 46. respub. 3. 6. ser- 

vitus 12, 34. muuera 14, 55. <eternum 

diseordare 12, 28. manere3, 2(5. 
/Ethiopes pop. H. 5, 2. 
/Ethiopia 2, 60. 
jEvo fluxaH. 2, 22. 
Afer Domitius 4, 52. Claudiam Pul- 

chram accusat 4, 52. Varum Quinc- 

tilium 4, 66. moritur 14, 19. Orator 

0.13, 15. 
Affectare asperitatem soni G. 3. civi- 

tates H. 4, 66. famam clementias H. 

2, 63. Gallias G. 37. imperium A. 7. 

originem G. 28. rumorem plebis H. 



2, 91. secreta castrorum H. 3, 13. 
societatem H. 4, 17. studium carmi- 
num 11, 16. Galliarum 13, 53. mili- 
tum H. 1,22. 

Afteetatio quietis in tumultum evaluit 
H. 1, 80. 

AtVeetio aniini G. 5. heta 4, 15. pri- 
vata 3, 58. 

Atiectus felieium hominum 15, 16. ma- 
trum 13,21. eitra affectus damnum 
judicare O. 27. humani nullum sig- 
num dat Tiberius 3, 15. C. Gaesar 6, 
20. Ciaudius 11, 38. Octavia 13, 16. 
veri pcssimum venenum adulatio H. 
1, 15. aflfectus mutui 14, 27. affecti- 
bus omnibus flagrantior cupido do- 
minandi 6, 45. 12, 47. 14, 2. 15, 53. 

Affinitas amioitire arctioris vinculum 2, 
43. 6, 30. 6, 6. familiae regnatricis 
plus quam civilia inspirat 1, 12. 2, 
43. 3, 29. 4, 40. 4, 53. 6, 8. 6, 15. 
12, 2. subdola Augusti et Antonii 1, 
10. Rhadamisti et Mithridatis 12, 57. 
atrinitatis innoxiae poeuas dat Hervi- 
dius 16, 29. Ampius H. 3, 4. metuit 
Valerius Festus H. 4, 49. affinitatem 
dirimere 12, 4. 

Affirmant omnes, ncmo scit H. 1, 35. 

Affinuatio inter tenebras promtior 2, 
82. 

Afranius 4, 34. 

Afranius Burrus. vid. Burrus. 

Africa 2, 50. 4, 13. culta 12, 43. G. 2. 
Afrieaejura nova H. 1,78. proconsul 
Lucius Asprenas 1 , 53. Junius Bla>- 
sus 3, 58. Pomponius Silvanus 13, 
52. Marcus Silanus H. 4, 48. Sulpi- 
cius Camerinus 13, 52. Vitellius H. 
1, 70. proconsulatus A. 42. solitudi- 
nes 2, 52. in Africa bellum civile 2, 
43. Tacfarinatis 3,20. 3,32. 3,73. 
carmina Sibyllarum 6, 12. legio 3, 9. 
H. 4, 48. H. 4, 49. 

Afrieanus orator O. 15. 

Africanus Julius 6, 7. 

Africanus Pactius H. 4, 41. 

Africanus Seipio 3, 66. 

Africanus Sextius 13, 19. censum Gal- 
liarum agit 14, 46. 

Africum mare 1, 53. 

Africus ventus 15, 46. 

Agamemnon O. 9. 

Ager indomitus herbas laetiores habet 
O. 40. agrorum cura G. 15. agris in- 
gemere G. 46. agros oblafos sper- 
nunt milites H. 4, 46. in agris duae 
foenoHs partes conlocatae 6, 17. 

Agendi tempora H. 3, 40. agere pr# 
vivere 3, 19. 

Agerinus 14, 6. 14, 7. 

Agger Drusi 13, 53. viae H. 2. 24. H. 2, 
42. H. 3. 21. H, 3, 23. aggeres 



IN CORN. TACITUM. 



structi expugnandis urbibus H. 3, 
84. aggeratus trames 1, 63. 

Aggestus copiarum H. 3, 60. 

Agminis eoactores H. 2, 68. agmine 
decedere 11, 18. 

Agnati H. 5. 5. G. 19. 

Agnoscit virtus ingenuos G. 20. agnita 
videntur convitia, si irascare 4, 34. 

Agrariae leges 4, 32. 

Agrestis Juiius, centurio H. 3, 54. 

Agrestes asini H. 5, 3. Ciiices 12, 55. 
agrestia medicamina 12, 51. servitia 
4, 27. tela 2, 80. 

Agricola, Cn. Julius, Taciti socer A. 
3. ejus origo ac parentes A. 4. ardor 
in studiis ibid. pnnia mditia in Bri- 
tannia A. 5. qua.\stor in Asiam mit- 
titur A. 6. legioni in Brita mia prae- 
ponitur A. 7. inter patricios adscitur 
A. 9. Aquitaniam provinciam regit 
ilnd. Consui fttibid. Britanniae prae- 
est ibid. Ordo vicescaedit A. 18. Mo- 
nam insuiam capit ibid. bellorum 
causas exscindit A. 19. per vohipta- 
tes et iiberales artes grassatur A. 21. 
novas gentes aperit, et vastat A. 22. 
Britannise partem Hibejrniam versus, 
copiis instruit A. 24. civitates, trans 
Bodotriam sitas, explorat A. 25. pe- 
netrata Caiedoniaad montem Gram- 
pium pervenit A. 29. milites allo- 
quitur A. 53. victoriam de Britannis 
consequitur A. 37. circumvehi Bri- 
tanniam preecipit A. 38. triumphalia 
ornamenta ei decreta A. 40. Romam 
revertitur ibid. Domitiano suspectus 
A. 41. Moritur A. 43. Ejus laus A. 
44. Taciti in eum pietas A. 45, 46. 

M. Agrippa gener Augusti H. 1, 15. 4, 
40. extoilitur ab augusto 1, 3. Tri- 
bunicia? potestatis ejus socius 3, 56. 
, 51. Ubi( 
27. Mitylenis secretum 
agit 14, 53'. bellorum Augusto socius 
ibid. ct victoriarum 1, 3. Agrippae 
liherorum violer.ta mors 3, 19. stag- 
num 15, 37. Agrippae memoria 1, 41. 
monumenta 15, 39. Agrippae filia 
Vipsania vid. Vipsania. Nepos Asi- 
nius Saloninus 3, 75. uxor adultera 
1, 53. 

Agrippa Asinius vid. Asinius. 

Agrippa Fonteius vid. Fonteius. 

Agrippa Haterius vid. Haterius. 

Agrippa Jnlins 15, 71. 

Agrippa Menenius O. 17. 

Agrippa postumus 1, 3. atrox ingenio 
1, 4. interficitur 1, 6. 1, 53. 3, 30. 
Agrippam simulat servus ejus 2, 
39. 

Agrippa rex Juda?.orum 12, 23. Par- 
tbos aggreditur 13, 7. Vespasiani 



partibus accedit H. 2, 81. inter auxi- 

liaTiti H. 5, 1. 
Agrippa Vibulenus 6, 40. 
Agrippina Germanici conjux, neptis 

Augusti 1, 33. 2, 71. nurus Tiberii 

1, 42. amansmariti 1, 33. casta ibid. 
fcecunda 1, 41. ingens animi 1,69. 
Juiiam parit 2, 54. munia ducis in- 
duit ibid. cum cineribus Germaniei 
Romam properat 2, 75. obvia fit Pi- 
soni 2, 79. Brundisium appellit 3, 1. 
spem maie tegitl, 12. marituma Ti- 
berio petit 4, 53. simulationum nes- 
cia 4, 54. moritur 6, 25. a Tiberio in 
exilium puisa 14, 63. Agrippinze cas- 
titas et bona fama 2, 43. ferocia 2, 
72. 4, 52. mores 6, 25. pudicitia im- 
penetrabilis 4, 12. Agrippinae gratias 
actae ob vindictam Germanici 3, 18. 
in Agrippinam aemulatio Plancinaj 

2, 43. 2, 55. 

Agrippina Julia, Germanici fiiia, Ti- 
berii neptis, Cn. Domitio nubit 4, 
75. dominationis cupida 12, 7. 14, 2. 
impudica ibid. Lolliam pervertit 12, 
22. cum Paliante consuetudinem ha- 
bet 12, 25. 12, 65. 14, 2. signis Ro- 
manis prasidet 12, 37. carpento Ca- 
pitolium ingreditur 12, 42. chlamyde 
aurata navaii pradio pra?sidet 12, 56. 
Narcissum accusat 12, 57. impudica, 
infamis, violenta 12, 64. suggestum 
Imperatoris conscensura 13, 5. blan- 
da fiiio 13, 13. incesto parata 14, 2. 
insidiisfiiii petital4, 4. occiditur 14, 
8. Agrippinae connnentarii 4, 53. fe- 
rocia 13, 2. 13, 21. potentia pauia- 
tim infracta 13, 12. amicos odit Nero 
16, 14. ' 

Agrippinensis colonia H. 1, 56. H. 4, 
20. ad Viteliium desciscit H. 1, 57. 
ex gente Ubiorum H. 4, 28. sacra- 
mento Galliarum adigitur H. 4, 59. 
dispersos in domibus Germanos tra- 
cidat H. 4, 79. origine Germana G. 
28. 

Agrippinus Paconius 16, 28. 16, 29. 
16, 33. 

Ahenobarbus 12, 3. vid. Cn. Domitius 
Ahenobarbus. 

Ala Auriana H. 3, 5. Batavorum H. 4, 
18. Britannica H. 3, 41. Canninefas 
4, 73. Petrina H. 1, 70. H. 4, 49. Pi- 
centina H. 4, 62. Scriboniana H. 3, 
6. Singularium H. 4, 70. Syllana H. 
1, 70. FI. 2, 17. Taurina *H. 1, 59. 
H. 1, 64. Treverorum H. 2, 14. H. 
4, 55. alae Moesicae H. 3, 2. Panno- 
nica? ibid. Raeticae H. 1, 68. 

Alares H. 2, 94. Pannonii 15, 10. ala- 
rius eques 4, 73. 12, 27. aiarii 15, 10- 
equites 3, 39. 13, 35. 



I N D E X 



Alba urbs 11, 21. Albana villa A. 15. 
Albanum saxnm 15, 43. Albanorum 
Regum imagines in funere Drusi 4, 
9. 
Albani A&ifitici 2, 63. 4,5. 13,!!. 
Pharasmaneni 

Thessalis orti 6, 31. Albanorum mon- 

}x?llum cum Pharas- 

mane gerit 12,45. in Albanos Nero 

oellum parat H. i, 6. 

Albingaunum municipium H. 2, 15. 

Albinus Luceius H. 2, 53. trucidatur 

H. 2, 59. 
Albis fl. l, 59. 2, 14. 2, 22. 2, 41. cum 
exercitu a L. Domkio superatus 4, 
44. io HermuHduris oritur G. 41. 
trans Albim 2, 19. 
AJbium Intemejium, rnunieipium H. 2, 

13. • 
Albucilla 6, 4?. 6, 48, 
Album Senatorium 4, 42. 
Aicis G. 13. 
AleaG. 24. 
Alesia, op. 11, '2:). 
3U. Aletus2,47. 

Alexander Magnus 3, 63. O. 16. Ger- 
manico comparatus 2, 73. Darium 
vincit 12, 13. 
Alexandcr Tiberius iEgypti prasfectus. 

vid. Tib. Alexander. 
Alexandria 2, 59. horreum populi Ro- 
mani H. 3, 48. Alexandriae interfec- 
tus Rhescuporis H. 2, 67. imperium 
Vespasiaoi cocptum H. 2, 79. mira- 
cuia per Vespasianum facta H. 4, 81. 
duae legiones H. 5, 1. Alexandriam 
missi milites a Nerone H. 1, 31. per- 
git Vespasianus H. 3, 48. venit Se- 
rapis H. 4, 84. Alexandrinus natione 
14, 60. Alexandrina plebs H. 4, 81. 
Alienatio mentis 6, 24. 
Alienus Caecina H, 1, 52. 
Alicni metus socia imperitornm turba 

H. 2, 16. 
Alienae sententiae indigens 15, 10. te- 
meritatis comes H. 2, 18. alienam 
gloriam in se trahere 2, 46. stulti- 
tiam opperiri H. 2, 34. in alicno dis- 
criminc sibi pavtre H. 2, 63. alieni 
viles H. 1, 37. aliena commoda ac 
nostras injurias pari dolore metimur 
H. l, 8. experimenta A. 19. malc- 
tacta sibi quidam objectari putant 
4, 03. pericula facile descruntur 13, 
56. de aiicnis certarc regia laus 15, 
1. 
Alimenta negata 6, 25. 
Alimoaium 1 1, 16. 
Aliso castellum 2/7. 
Aliudagens populusA. 43. 
Alii bomines magis, (piam alii mores H. 
2, 95. aJiorum cventu plures doccu* 



tnr 4, 33. criminc velut absolvuntur, 
qui prius deiiquerunt H. 3, 11. per- 
tklia fides iilustratur H. 3, 62. per 
alios gesta non intercipienda Duci 
A. 22. 
Aliquid quam pro aliud quid quam 1, 

T. Alledius Severus 12,7. 

Allegare mandata, munera, preccs H. 
4, 84. 

Aliiaria 1,53. 

Alliensis cladcs H. 2,91. 

Allieni Forum H. 3, 6. 

Alligati cum adulatione O. 13. 

Allobroges, pop. H. 1, 66. 

Alloquendi milites 12, 34. id facit An- 
tonius H. 2, 32. H. 3, 60. Arminius 
1, 59. 1, 68. 2, 15. 2, 45. Blzesus 1, 
19. Boudicea 14, 35. Caecina 1, 67. 
Caractacus 12, 34. Corbulo 15, 12. 
15, 26. Drusus 1, 29. Germanicus 1, 
34. 2,14. Maroboduus 2,46. Nero 
15, 72. Orodes 6, 34. Otho H. 1, 37. 
H. 1, 83. Pharasmanes 6, 34. Sabi- 
nus 4, 50. Saerovir 3, 45. Silius 3, 
26. Suetonius 14, 36. Vitellius H. 2, 
57. qui tamen id facere negligit H. 
3, 33. 

Alloquium Ducis 1, 71. alloquia abe- 
untium H. 2, 19. in luctu 4, 8. allo- 
quiis officia provocare H. 5, 1. 

Alpes H. 1, 23. H. 5, 26. ab Antonio 
perruptae H. 3, 53. superatae a Cae- 
cina H. 1, 89. ad Alpes promota ci- 
vitas Romana 11, 24. Alpes Cot- 
tianae H. 1, 61. H. 4, 68. Cottiee H. 
1, 87. Graiae H. 2, 66. Juliae H. 3, 
8. maritima? 15, 32. H. 2, 12. H. 3, 
42. Pannoniae H. 3, 1. Pannonicae 
H. 2,98. Peninae H. 1,87. H. 4, 
68. Raeticae G. 1. 
Alphenus Varus praefectus castrorum 
H. 2, 29. dux Vitellianus H. 2, 43. 
praefectus praetorio H. 3, 36. ad ob- 
sidendum Apenninum mittitur H. 3, 
55. ad Vitellium regreditur H. 3, 61. 
infamis et ignavus H. 4, 11. 
D.Alpinus H. 5, 19. 
Alpinus Julius H. 1, 68. 
Alpinus Montanus H. 3, 35, praefectus 
cohortis sub Vitellie H. 4, 31. Tre* 
vir H. 4, 32. ad Civilem transit H. 
5, ! 9. 
Alpini, pop. H. 2, 11. 
Altaria et ara 16, 31, in via constructa 
H. 2, 70. Papliia? Veneris nuilis im- 
bribus madescunt H. 2, 3. altaribu* 
profugus taurus H. 3, 56. 
Altcrcatio H. 4,7. 0.34. 
Altinum, op. H. 3, 6. 
Altinus Julh 
Aitor 6, 37. 






IN CORN. TACITUM. 



Altitudo animi 3, 14. horum tcmpo- 
rum O. 21. 

Altiores spiritus H. 3, 66. altius mw- 
rcre 2, 82. metucre 4, 41. penetrave 
1,69. 2, 36. 3,28. 16, 21. percellcre 
4,54. scrutariH. 1, 7. 

Alumnus legionum 1, 44. urbis 12, 11. 
alumna licentiae eloquentia O. 1. 
alumni Augusti 2, 37. Italiae H. 1, 
84. 

Alvus exsoluta 13, 15. 12, 67. 

Amantissima uxor A. 45. 

Amanus mons 2, 83. 

Amare desidiam A. 3. inertiam G. 12. 
u t amat 4, 9. ut ament amenturve, 
ornati G. 38. 

Amaritudo 1'amborum O. 10. amarior 
orator O. 25. 

Amasis, rex JEgypti 6, 28. 

Amathus 3, 6. Amathusia Venus ibid. 

Amazones 4, 56. victae a Libero 3, 61. 

Ambiguae hominum et belluarum for- 
ma?. 2, 24. ambigua secreta 13, 12. 
ambigua maxima quaque 3, 19. am- 
biguus consilii H. 2, 83. 

Ambiri 2, 43. auxiliis, neque indigere, 
magnificum H. 4,51. G. 18. ambitus 
abnuere pcrseverat H. 3, 39. 

Ambitio coneiliandae provineiae ad 
spes ncvas 16, 23. funerum G. 27. 
gloriae, felicium afTectio 15, 16. mi- 
litaris 3, 14. municipaiis 4, 62. sa- 
Intantium O. 29. scriptoris H. 1, 1. 
ambitiosus malis artibus H. 2, 57. 
sexus 3, 33. ambitiosa mors A. 42. 
ambitiosum imperiurn H. 1, 83. H. 
2, 12. ambitiosi Romani A. 30. ru- 
mores H. i, 12. sinus H. 2, 92. am- 
bitiosa? preces H. 2, 49. ambitiose 
colere amicitias H. 1. 10. ambitiosius 
quam honestius H. 4, 40. 

Ambitus candidatorum 15, 20. civita- 
tis H. 2, 64. comitiorum 1, 81. O. 
37. fori 2, 34. judiciorum 1,75. offi- 
ciorum A. 18. remanendi, eundi H. 1, 
19. seculorum 6, 28. senatorius 4, 2. 
suffragiorum 13, 29. uxorius 1, 7. 
ambitu male acquiritur militum fa- 
vor H. 1, 17. 

Ambivius Turpio O. 20. 

Ambusti frigore 13, 35. 

Amicitia anxia H. 4, 8. constans 15, 
62. infausta 4, 74» intuta 2, 42. ma- 
nens in specicm H. 4, 80. perniciosa 
4, 18. redintegrata 13, 37. renun- 
tiata 2, 70. vetus 12, 10. H. 1, 77. 
ex simiiitudine fortunae 12, 19. inter 
praecipua humani animi bona H. 1, 
15. amicitiaa ara 4, 74. recordatio 
quamvis immitem animum atfieit H, 
1, 44. specics 1, 10. 2, 3. 4, 54. A. 
g4. ob amicitiam accusari 5, 6. ami- 



citjae patris G. 21. feflaces i, 33. in 
signes H. 1, 10. muliebres5, 2. ami- 
citiarum dehonestamenta H. 2, 87. 
amicitias magnitudo munerum non. 
continet H. 3, 86. 

Amictus lincus H. 3, 74. pullus H. 3,. 
67. Graei 14,21. linei G. 17. 

ex Amici infamia gioriam recip< re haud 
decorum 11, 56, amicum acciisare 5, 
6. amici accommodati ud faliendum 

2, 66. boni maximum imperii instru^ 
mentum H. 4, 7. fiorentis dom 
flictam deserunt'4, 68. iniminuuntur, 
transfcruntur, desinuut H. 4, 52. a- 
mici vocabamur II. 5, 26. amici cal- 
lidi 2, 57. fortes H. J , 33. konesti 

13, 6. severiores 13, 12, amicovian 
consilial, 6. constantia H. 4, 67. vi- 
tia potius dissimulanda quam virtu- 
tes H. 2, 82. quanto quis clarior, mi- 
nus fidus H. 3, 58. nooiine pollui A. 
31. amicis inest adulatio 2, 12. pcr 
amicos oppressi 15, 56. H. 1, 2. H. 
4,1. 

C. Aminius Rebius 13, 30. 

Amisia, flumen 1, 60. l, 63. 2, 8. 2, 23. 

Amnis placatur 6, 37. amnium religio 

1,79. 
Amoenitati prius quam usui consulitur 

14, 31. amcenum ingenium 2, 64. 13, 

3. amceni secessus 14, 62. amcena 
Asiae, Achaias 3, 7. littorum H. 3, 
76. 

Amoliri conjugem 14, 59*. H. 1, 13. 
crimen, invidiam H. 3, 75. nomea 
atque effigies H. 3, 31. 

Amor aemulaudi validior quam metus 
3, 55. severitate minuitur A.9. amo- 
ris mos 13, 44. vis 13, 13. amore in- 
cautus 13, 46. vecors 13, 44. in a- 
more falsi oclia non fingunt 6, 44. 
amores 6, 47. juvenum 5, 3, populi 
Rom. 2, 41. turpes 14, 20. 

Amorgus insula 4, 13. 4, 30. 

Amphictyones 4, 14. 

Amphitheatrum 4, 62. Cremonense H. 
2, 33, apud Fidenas 4, 63. Neronis 
13, 31. Placentinum H. 2, 21. am- 
phitheatra struunt milites H. 2, 67. 

T. Ampius Flavianus Pannoniae pro- 
consul H. 2, 86. suspectas Flavianis 
H. 3, 4. periclitatur H. 3, 10. 

Ampiecti 13,18. emgieml, 67. signa, 
aquilam l, 39. amplexa cervicem 15, 
10. amplexu tenere 12, 68, in am- 
plexus effusus 12, 47. ruere 16, 32, 

Ampliare servitia H. 2, 78. 

Ampli doctores 14,52. 

Amuclanum mare 4, 59. 

Amulius Serenus H. 1, 31, 

Anagnia, op. H. 3, 62. 

Anceps adulatio 4, 17. giira 2, 40. vox 



1NDEX 



H. 1. 5. intrr ancipitia deterrinnim 
media sequi H. 5, 40. faeilius clares- 
cimus G. li. 

Ancharius prisctis 3, 3. Cssium Cor- 
dum accusal 5, 70. 

Ancitinm nondum conditorum religio 
H. 1, 89. 

Ancilla nurus 13,13. 13,46. validior 
domina 14, 63. ancillis Gnreulis de- 
legantur infantes (). 29. 

Ancona op. 3, 9. 

Ancus, rex 3, 26. 

Andecavi, }><,p. 3, lt. 

Anemuriensis civitas 12, 55. 

Anfractus montis 4, 51. viarum H. 3, 
79. 

Anglipop.G. 40. 

Angor 2, 42. 

Angrivarii 2, 8. Chernscis finitimi 2, 
19. Tencteris G. 33. dciunt se Ro- 
manis 2, 22. redimnnt Romanos 2, 
24. de Angrivariis triumphatur 2, 
41. 

Anguis ex nndiere nata 14, 12. visa in 
cnbiculo Neronis, 11, 11. 

Angustkr familiares 12, 52. rci frumen- 
tariae 15, 36. stipendii 1, 35. viarum 
II. 3, 16. 15, 43, angusta oratio 2, 
87. angustum ferrum G. 6. angustae 
civium domus 2, 33. sCntentiae O. 32. 
angusta viarnm H. 3, 82. H. 4, 35. 
angustior eloquentia O. 4. 

AnheUtus 12, 13. 

Anicetus, lil)ertus Neronis, Agrippinae 
necem pi ocurat 14, 3. 14, 7. 14, 8. 
in Sardiniam pellitur 14, 62. 

Anicetus Polemonis libertus H. 3, 47. 
exitio traditur H. 3, 48. 

Anicius Cerialis consui 1.5, 74. moritur 
16, 17. 

Animae immortaiitas 16, 19. A. 46, H. 
5, 5. 

AnimadverSione paucorum admouere 
H.1,64. 

Aniraal de ave 6, 28. dehomine 15, 47. 
animalia maris 15, 37 . fera, si clausa 
teneas, virtutis obliviscuntur H. 4, 
64. ignava, si cibmu suggeras, jacent 
torpentque H. 3, 36. terrcna, volu- 
eria G. 45. animalium figurae pro li- 
terisll, 14. 

Animosus corruptor H. 1, 24. 

•\nimus foemiharum imbecillus 6, 49. 
militum, avidus, minax H. 1, 45. po- 
puli mobilis H. 3, 64. contentus mo- 
dicis 14, 53. corruptus et eormptor 
3,54. idenl perseria, perjocos 2, 13, 
juvenilis 12, 64. 15, 11. H. 2, 2. 
maguus A. 30: pulcherrimus 15, 50. 
serviHs 2, 39. \5, 5!. suspicax 1, 15. 
suspensus H. 4, 8. luctn victus mag- 
nitudinem muii visu pcrferre non to- 



lerat 3,3. corpori non similis H. 1, 
22. plerumque ex eventu sumitur H. 

1, 27. ad resistendum minor ubi spes 
ad erVugium datur H. 3, 18. saevitia, 
libidine dilaoeratur 6, 6. animi prae- 
eipua bona, lidcs, libertas, amicitia 
H. 1, 15. figura magis, quam corpo- 
ris complectenda A. 46. animo per 
libidines corrupto nihil honesti inest 
11,37. animum bonis artibus inducre 
15, 45. demittere 16, 24. finnare ad- 
versus suprema 15, 59. sumere 11, 
41. A.51. vincire 4, 14. apud ani- 
mmn socordem plus iatitia quam cu- 
ra valet H. 3, 36. extra auimum quae 
sunt, nec bonis nec malis annume- 
randa H. 4, 5. animo majore tole- 
rantur advcrsa quam reiinquuntur H. 

2, 46. in animo revolvente iras, of- 
fensionis memoria vaiet 4,21. animi 
Gra^corum promti ad nova 5, 10. 
moftalium calamitate molles 4, 68. 
patrum ardentes H. 4, 43. animis ad 
eredeudum inclinatis loco ominum 
etiam fortuita H. 2, 1. animos oceu- 
pat prior auditus H. 1, 76. mulcere, 
perstringere H. 1, 85. H. 4, 72. ani- 
mis fugam ferre H. 5, 16. 

M. Annarns Lucanus 15, 49. moritur 

15, 70. Mehe filius 16, 17. vid. Luca- 
nus. 

Annams Mela 16, 17. mortem snmit 

16, 17. 

Annauis Seneca vid. Seneca. 

Annveus Serenus 13, 15. 

Annaeus Statius 15, 61. 

Annales 4, 32. in probationem adducti 
4, 43. Graecorum 2, 88. annalium 
munus praecipuum 3, 65. officium 13, 
31. 4,67. compositio O. 22. 

Annia Rufilla 3, 36. 

Annius Bassus H. 3, 50. 

Annius Faustus H. 2, 10. 

Annius Gallus Dux Othonianus H. 1, 
87. Padi ripas occupat H. 2, 11. Pla- 
centia 4 auxilio it H. 2, 23. Othoni 
suadet ut belhun ducat H. 2, 33. bel- 
lo Germanico Dux H. 4, 68. H. 5, 19, 

Annius Poilio 6, 9. conjurat in Nero- 
nem 15,56, exulat 15, 71. 16, 30. 

Annona acris 4, 6. populo data ab Au- 
gusto 1, 2. unde advecta H. 3, 48, 
aunona? claustra H. 3, 8. cura prae- 
cipua Principum 3, 54. 4, 6. una ex 
repub. vulgo H.4, 38. gravitas 6,13, 
11,4. modus 15,72. praefectura 1, 
7. 13, 22. H. 4, 68. saevitia 2, 87. in 
arinonara egerere frumentum A. .51. 

Annuhts ierreus G. 31. annulum fran- 
gere 16, 19. annulo clausa ntensilia 
2, 2. annulis donati, equites fiunt H. 
1, 13. H. 2, 57. H. 1, 5. 



IN CORN. TACITUM. 



Annus inchoandus 13, 10. 4, 70. septi- 
mus Judaeorum H. 5, 4. verus, mag- 
nus O. 16. iu annum suum qiueque 
referre 4, 71. anni divisio apud Ger- 
manos G. 26. anni puellares 14, 2. 
pueriles 13, 3. rudes 13, 16. vergen- 
tes 12, 44. 

Annua absentia 3, 71. celebratio ludo- 
rmh 1, 15. designatio 2, 36. pecunia 
13, 34. 16, 14. annuae copia» A. 22. 

Anquirere 13, 6. nihil H. 2, 59. de 
morte 3,12. diu 12, 6. 

Ansibarii pop. 13, 55. deieti 13, 56. 

Ante alias 13, 37. anos nobilitate H. 4, 
55. labore et opere H. 5, 12. Cicero- 
nem numerare O. 26. A. D. VII. 
Kal. h. e. ante diem 2, 41. Germanos 
nulii mortalium armisaut fide 13, 54. 
omnes H. 2, 76. vexilia stare A. 35. 
anno ante A. 26. 

Antefixa ora truncis 1, 61. 

Antehabere divulgata veris 4, 11. ve- 
teranovis 1, 58. 

Anteire 4, 71. anteit questus omnium 
immanitas 14, 11. anteire sumtibus 
reditus 15, 18. aequales superiores, 
spessuas 3, 66. 

Anteius 2, 6. 

P. Anteius 13, 22. accusatur 16, 14. 
veneno extinguitur ibid. 

Antenor 16, 21. 

Anteponere se invicem A. 6. 

Antevertere veneno damnationem 13, 
30. 

Antiiemusias urbs 6, 41. 

Antias agtr 14, 3. 

Antigonus rex 4, 43. 

Antiochia 2, 83. Syriae caput H. 2, 79. 

Antiochenses in theat.ro consultant H. 
2, 80. pecuniam signant H. 2, 82. 
Antiochensium forum 2, 73. plebes 
2,69. 

Antiochus Commagenus 2, 42. 

Antiochus Cilix 12, 55. Romanorum 
socius contra Parthos 13, 7. Arme- 
nia? partem nanciscitur 14, 26. inser- 
vientium regum ditissimus H. 2, 81. 
Vespasianum juvat H. 5, 1. 

Antiochus Epiphanes Judaeis morem 
Graecorum dare cupit H. 5, 8. 

Antiochus Magnus 2, 63. victus a L. 
Soipione 3, 62. Antiochi beilum 12, 
62. 

Antipolis municipium H. 2, 15. 

Antiquarius O. 21, 42. 

Antiquitas horrida 4, 16. antiquitate 
defenduntur ritus quoquo modo in- 
ducti H. 5, 5. antiquitatibus laetum 
Graecorum genus H. 2, 4. 

Antiquus cultus, victusque 3, 55. im- 
petus 13, 54. mos 16, 5. rigor nocet, 
quia pares ei non sumus H, 1, 18. 



antiqua libertas O. 27. militia, dura 
1, 20. parcimonia 3, 52. 12, 53. an- 
tiquae victoriae 14, 37. antiqui moris 
vultus habitusque H. 1, 14. fcemina 
H. 2, 64. antiqui ac veteres O. 15. 
17. antiqui duces 14, 14. H. 2, 5. 
morcs minus eorrupti 6, 16. antiquos 
fama sua satis laudat O. 24. 

Antistes cirrimoniarum H. 4, 83. An- 
tistes iEgyptiorum H. 4, 83. 

Antistia 14, 22. 

C. Antistius 4, 1. 12, 25. 

Afltistius Labeo 3, 75. 

Antistius Soeiamis, tribunus plebis 13, 
28. l probrosa in Neronem carmina 
factitat 14,48. 16,21. P. Anteium 
defert 16, 14. exilium egressus in 
eandem insulam rediiiitur H. 4, 44. 

L. Antistius Vetus 13, 11. Rubeilii 
Plauti socer 14, 58. Asise Proconsul 
16, 10. moritur 16, 11. 

Antistius Vetus Macedo relegatur 3, 
38. 

Antium 3, 71. 14, 4. infrequens colo- 
nis 14, 27. Neronis patria 15, 23. et 
secessus 15, 39. 

Antona fluvius 12, 31. 

Antonia mater Germanici 3, 3. 3, 18. 
et Claudii 11,3. 

Antoniae domus 13, 18. 

Antonia minor L. Domitii uxor 4, 44. 
Cn. Domitii et Domitiae Lepidae 
mater 12, 64. 

AntoniaClaudii filia 12, 2. 12, 68. Cor- 
nelii Sullae uxor 13, 23. conjuratio- 
nes in Neronem conscia 15, 53. 

Antonia Elaccilla 15,71. 

Antonia turris H. 5, 11. 

Antoninus Arrius H. 1, 77. 

Antoninus Haterius 13,34. 

L. Antonius4, 44. 

M. Antonius triumvir 1, 1. perit i, 2. 
multa obtinet ab Augusto 1, 9. con- 
tra rempubl. ducit 1, 10. 3, 18. ab 
Augusto decipitur 1, 10. a Parthis 
exturbatur 2, 2. Artavasden interli- 
cit 2, 3. Avus Germanici 2, 43. cum 
Augusto bellum gerit2, 53. 2,55. 11, 
7. cognoscit inter Lacedapmonios et 
Messenios 4, 43. H. 2, 6. H. 3, 66, 
Cleopatram ducit H. 5, 9. impugna- 
tura Cicerone O, 37. Orientem ob- 
tinet H. 5, 9. regnum Judajorum He- 
rodi dat H. 5, 9. Antonii epistolae 
in Augustum 4, 34. neptis liberto 
nupta H. 5, 9. ex Antonii posteris 
Julius Blaesus H. 3, 88. 

Antonius Felix H. 5, 9. 

Antonius Fiamma H. 5,45. 

Antonius Naso H. 1, 20. 

Antonius Natalis 15, 50. eonjurat con- 
tra Neronem 15, 54, 15, 55. socio* 



10 



INDEX 



prodit 15, 56. impunitatem consequi- 
turl5, 71. 

Antonius Novellus H. 1,87. nulla apud 
milites auetoritate H. 2, 1 l. 

Antonius Prinms 14,40. falsi dair.nn- 
turl4, 40. Vcspasiani partibus aece- 
dit H. 2, 86. acerrimus Flavianorum 
ducum H. 3, 2. Italiam wvadit H. 
3, 6. et vastat H. 3, 19. Yitellianos 
deditos alloquitur 1J. 3, 63. magna 
auctoritate apud milites H. 3, 80. et 
potentia H. 4, 2. consularia insignia 
aeeipit H. 4, 4. a Muciano dcpriini- 
tur H. 4, 11. ei fonnidabilis H. 4, 
39. et suspectus H. 4, 68. aqnalium 
quoque intolerans H. 4,' 80. ad Ves- 
pasianum proficiscitnr H. 4, 80. Mon- 
tanum in Gallias mittit H. 5, 19. Ci- 
vilem ad belhun hortatur H. 4, 32. 
H. 5, 26. Antonii Primi facuimia et 
auctoritas H. 3, 10. constantia et for- 
titudo H. 3, 17. fama et yita fceda 
H. 3, 28. insolentia post victoriam 
H. 3, 49. 

Antonius Taurus H. 1, 20. 

Anus 13, 21. anxia poUntia? 4, 12. ne- 
cata6, 10. 

Anxietas styli O. 39. anxius sui 4, 59. 
H. 3, 38. invidia 1, 14. odiis H. 2, 
92, victoria H. 3, 53. anxia amicitia 
H. 4, 8. anxium edictum H. 4, 49. 

Aorsi, pop. 12, 15. 12, 16. 12, 19. 

Apamienses 12, 58. 

Apenninus H. 3, 42. H. 3, 50. II. 3, 
52. H. 3, 56. insidetur a Vitellianis 
H. 3, 55. 

M. Aper O. 2. O. 11. Aprina disputa- 
tio O. 27. 

Aprojrum forrna?, insigna? superstitionis 
G. 45. 

Aperit dies faciem victoria? A. 38. ape- 
rire futura H. 2, 4, novas gentes A. 
22. beilo G. 1. portum 16, 23. sen- 
tentias H. 2, 53. venas aquarum H. 
b, 3. aperti muros subiere H. 2, 21. 
aperta odia armaque palam depel- 
luntur H. 4, 24. aperta Oceani 2, 23, 

Apesl2, 64. 

Aphrodisienses 3, 62. 

Apieata Sejani 4, 3. consilia ejus pro* 
dit4, 11. 

Apieius 4, 1. 

Apidius Merula 4, 42. 

Api.iue Tiro H. 3,57. peeunias pro 
Flavianis partibus exigit H. 3, 76. 

Apio Cyrenensium rcx 11, 18. 

.V.gyptiorum Deus H. 5, 4. 

Apisei riominaiiouis 6, 45. 

Apollinaris Glaudius H. 3, 57. pra> 
fectus remigum H. 3, 76. fugit H. 3, 

77. 
Apollo 3, 61. Mileti cplitur 3, 63. 4, 



55. cum cithara pingitnr 14, 14. Poe- 
ta <). 12. Ciarius 2, 54, consulitur a 
Lollia 12, 22. Pytliius 12, 63. consu- 
litur a Ptolema?i legatis H. 4, 83. 
Apoilinis patria 3,61. ardes H. 1,27. 
ubi Vitellius et Sabinus congressi H. 
3, 65. oraculum 3, 63. 

Apollodorus O. 19. 

Apollonidienses 2, 47. 

Aponius Silius H. 3, 10. spernitur a 
militibus H. 3, 10. Saturninum eri- 
pit H. 3, 11. 

M. Aponius Saturninus H. 1, 79. Moe- 
siae rector H. 2, 85. H. 3, 5. H. 5, 26. 
defectionem legionis ad Viteilium 
perscribit H. 2, 96. in Italiam venit 
H. 3, 9. periclitatur H. S,.ll. 

Apparatua conviviorum H. 2, 62. H. 

1, 88. incomti sed largi G. 14. fune- 
bris 13, 17. sacrificalis 2, 69. 

Appellarc dcbitorem 6, 17. Prineipera 
16, 8. 

Appetens ncgotiorum 14, 57. pecuni» 
H. 1, 49. Principatus H. 3, 39. vo- 
luptatum, rcligionum H. 4, 83. appe- 
tentior famae H. 4, 6. 

Appia via 2, 30. H. 4, 11. 

Appianus Appius 2, 48. 

Appius6, 9. 

Appius Sa?cus 0. 18. 

Appius Silanus 6, 9. occiditur 11, 29. 

Appii O. 21. 

Approbare reipub. A. 34. exeusationem 
A. 42. mortem majoribus et posteris 
15, 59. 

Appropcrare mortem 16, 14. 

Aprilis 15, 74. dictus Neroneus 16, 12. 

Apronia 4, 22. 

Apronianus Vipstanus H. 1, 76. 

L. Apronius 1, 29. sub Gennanico mi- 
litat 1, 56. triumphalia accipit 1, 72. 
aduiatur Tiberium 2, 32. proconsul 
Africaj cohortem decimat 3, 21. cen- 
set, ut Feciales ludis magnis pia?si- 
deaut3, 64. Gracchumdefenditl, 13. 
geiurum accusat ob interemtam fi- 
liam 4, 22. Lentuli Gaetulici socer 
6, 30. 

Apronius Ca?sianus L. filius 3, 21. infe- 
rioris Germanise propraetor cum Fri- 
siis pugnat 4, 73. 11, 19. 

Apta trepidatione dicendi ars occul- 
tata H. 1, 69. apta temperandis ani- 
mis disserere 3, 31. aptum tempori 
mendacium 3, 75. insidiis tempus H, 

2, 16. 
Apuleia Varilia 2, 50. 
Sex. Apuleius 1,7. 
Apulia 16, 9. 

Apuli 3, 2. Apula littora 4, 71. 
Aqua calida ad eliciendum sanguinem 

14, 64. 15, 64. 15, 69. aqtia inteixeyU 






IN CORN. TACITUM. 



11 



15, 43. Marcia 14, 22. aquae penuria 
ducibus vitanda H. g, 39. aqua et 
igni arceri 3, 23. 3, 38. 3, 50. 3, 68. 
4, 21. 6, 18. 6, 30. 12,42. 16, 12. 
aqua perhiitur area Capitolii H. 4, 
53. aquae salubres H. 1, 67. Sinues- 
sana? H. 1, 72. 

Aquila laetum augurium 2, 17. H. 1, 62. 

Aquiia legionis quintre H. 1, 61. octa- 
vae, nonae, quintaedecumae 1, 18. Vi- 
tellianarum quatuor H. 2, 89. Variana 
recepta 1, 60. 2, 25. 2, 41. una et 
vicesimanorum ablata H. 2, 43. aqui- 
lae pro Diis castrensibus 1, 39. pro- 
pria legionum numina 2, 17. fulgen- 
tes 15, 29. aquiias convertere 15, 17. 
aquiiis signisque circumdatus Valens 
H. 2, 291 aquilae pro legionibus H. 3, 
52. H. 3, 60. aquiiai singulae, singu- 
lis legionibus 13, 38. aquilae circum- 
ventae H. 4, 77. inter aquiias vectiK 
militum pecuniae 1, 37. aquilas figere 
1, 65. 

Aquiize sustincntes fastigium H. 3, 71. 

Aquiia Julius 12, 15. 

Aquiia Veclius H. 2, 44. Patavium ve- 
nitH. 3, 7. 

Aquileia H. 2, 46. H. 2, 85. occupatur 
a Flavianis H. 3, 6. beilo sedes desti- 
natur H. 3, 8. 

Aquilifer 1,39. quartee legionis H. 1, 
56. aquiliferijSigniferique 1, 48. aqui- 
liferis epistolae tradita? H. 4, 25. 

Aquilius primipilaris H. 4, 15. 

Aquilius Reguius H. 4, 42. 

Aquilo 1, 70. Aquilones 2, 54. 

Aquinas colonia H. 1, 88. H. 2, 63. 

Aquinus Cornelius H. l, 7. 

Aquitania H. 1, 76. Aquitanize praeses 
Agricola A. 9. 

Ara ante Augurale subdita face accen- 
ditur 15, 30, adoptionis 1, 14. ami- 
citiae 4, 74. clementiee ibid. Consi 
12, 24. Drusi 2, 7. Hereulis 12, 24. 
magna ibid. et 5, 41. Romana 11, 23. 
Solis 6, 28. Ubiorum 1, 39. 1, 57. 
Veneris Paphiae, H. 2, 3. Ulixis G. 3. 
ultionis 3, 18. aram insidere 3, 61. 
arae barbara? 1, 61. decretae ob tribu- 
aitiam potestatem 3, 57. dicatae flu- 
minibus 1, 79. statuta? diis manibus 
3, 2. aras adolere 40, 30. 

.Arabia H. 5, 6. Arabum gens 6, 44. 
Arabum e terris phcenix 6, 28. Rex 
Abgarus 12, 12. infensi Judaeis H. 
5,1. 

Arar//. H. 2, 59. cumMosella connecti 
coeptus 13, 53, 

Arare terram G. 14. 

Araricus Vulcatius 15, 50. 

Aratro designata oppida 12, 24» 

Arayisci, pop % Q, 28. 



Araxes^. 12, 51. Artaxata alluit 13, 39. 

Arbela castellum 12, 13. 

Arbiter elegantiae 16, 18. litcranfm 4, 
41. litis O. 5. regni 13, 14. rerum 2, 
73. arbitrum agere H. 4, 21. sine ar- 
bitro mors 16, 11. arbitri populorum 
potentium Dii 15,24. sermonis 13, 
21. arbitratu tuo O. 42. arintrium 
penes plebem G. 11. Romaaos 13, 
56. arbitrium mortis 11, 3. 15, 60. 16, 
33. arbitrio suo relinqui 15, 17. ar- 
bitrio senatus agendum H. 4, 9. sine 
arbitrio esje 1, 26. arbitria belli 12, 
60. 

Arbor ruminalis 13, 58. 

Arbusta H. 2, 41. 

Arcadiae reges 12, 53. 

Arcanus fons 2, 54. terror G. 40. arca- 
num imperii, posse Principem alibi 
quam Romae fieri H. 1, 4. foedus 12, 
47. arcana dictionis O. 2. domina- 
tionis 2, 59. domus 1, 6. imperii 2, 
36. inania } 

Arcas 11, 14. 

Arcas Evander 15, 41. 

Arcere aqua et igai. vid. Aqua, collo- 
quia, congressus H. 4, 64. 

Arcessere majestatis 1, 50. arcessi tu- 
multus 41, 29. 

Archelaus, Cappadocise rex 2, 42. 14, 
26. 

Archelaus, Cappadox 6, 41. 

Archias Licinius O. 37. 

Arcus Sarmatarum 6, 35. arcuexpedire 
alimenta 6, 43. arcus tendere H. 4, 
29. 

Arcus sellae 15, 57. 

Arcus dicati ob recepta signa cum varo 
amissa 2, 41. ob res a Germanico et 
Druso gestas 2, 64. in bonorem Ger- 
manici 2, 83. ob potestatem tribuni- 
ciam Drusi 3, 57. ob victoriam Cor- 
bulonis 15, 18. 

Ardent pila 15, 7. signa 12, 64. ardens 
domus 15. 50. inimicitia 4, 40. ardes- 
cebant quaestus 3, 17. ardescere zestu 
15, 43. iibidinibus 3,54. oculis, voce, 
vultu 16, 29. ardescere in mucronem 
jussit 15, 54. in nuptias incestas 11. 
25. pariter 1, 32. ardescens mons 4, 
67. iuna H. 5, 18. 

Ardor H. 2, 79. animorum H, 2, 99. 
juvenilis A. 37. O. 2. militum 1, 49. 
2, 14. H. 1, 52. H. 1, 62. H. 2, 46. 
A. 35. 

Arcluenna saltus 3, 42. 

Arduasitu urbs H. 5, 11. arduum nihil 
in animo Principis stupidi 12, 3. bene 
ad bellum paratis A. 18. satis H 2, 
82. arduum est, eodem loci poten- 
tiam et concordiam esse 4, 4. in ar- 
duo est societas 12, 15, spes 4, 7, ar- 



v: 



INDEX 



dua sihi rumit Imperator 2, 20. ar- 

dua Alpium H. 4, 70. eastellorum 

11,9. nucnia K. 3,50. 
Area Capitolii lustrata H. 4, 53. 
Aren.v congestu abditi rivi 25, 3. are- 

na? in vitrom «'\eoquuniur H. 5, 7. 
Aremv operas promittere 14, 14. per 

arenam ttedari 15, 32. arena pollui 

H. 8, 6-2. 
Arenauim H. 5,20. 
Arescens unda 13, 57. 
Areum judicium 2, 55. 
Argentei G. 5. argentea vasa G. 5. 
Argentum Britannicum A. 12. Germa- 

Bis nuimm G. 5; aut vile G. 5. Mat- 

tiacum 11, 20. signatum 6, 17. ar- 

genti fulgor A. 52. pondus 2, 60. 

argento modum postulare 2, 53. 
Argius, dispensafor H. 1,49. 
Ari,-ivus 11, 14. Argivi Coum incolunt 

12, 61. 
Argolicus 6, 18. 
Arguendi peritior 25, 56. arguenda 

facta 1, 72. arguentes ipsi qui snasc- 

rant H. 4, 19. arguentibus ad perni- 

ciem plus fidei 3, 49. arguendus ru- 

mor 4, 11. 
Arguta sententia O. '20. 
Argumentum criminis H. 3, 10. fabula 

H. 2, 72. frugum raptarum H. 5, 4. 

libertatis G. 25. tragadiae 6, 29. O. 

2. ex nomine H. 5, 2. 
Aricia H. 4, 2. Aricinum nemus H. 3, 

36. 
Aridus orator O. 18. aridissimi libri O. 

19. 
Arics Phrixi 6, 34. Hammonis 5, 4. 
Arii popuhis Asia 11, 10. 
Arii populus Germamce G. 43. 
Ariminum H. 3, 41. obsidetur H. 3, 42. 
Ariobarzanes 2, 4. 
Ariovistus H. 4,73. 
Ariostobulus 13, 7. Rex Armeniae 14, 

26. 
Aristonicus 4, 55. bellum cum Roma- 

nis gcrit 12, 62. 
Arrius Antonius H. 1, 77. 
Arma abjccta H. 1, 68. H. 3, 61. H. 3, 

73. 2, 23. conspicua H. 1, 88. justa 

14, 32. legionaria 3, 43. magna G. 

15. rutilantia H. 5, 13. consilio tem- 
peranda 1, 67. et corpora in hostem, 
non fossae et vallum data Duci 15, 
10. inter temulentos visa cupidinem 
sui movent H. 1, 80. sine stipendiis 
haberi nequeunt H. 4, 74. resumun- 
tur ubi metus abscesserit H. 4, 76. 
fortibus honesta, etiam ignavis tutis- 
sinia A. 30. argento decorata H. 1, 
57. post missionem ad tribunos de- 
iata H. 2, 67. Germanorum G. 6. 
•Suionum clausa sub custode G. 44. 



armorum agger ex vietoria H. ?, 70. 
officinae H. 2, 82, sono Germaui dicta 
Ducis approbant H. 5, 17. arma 
prehensare precantium H. 1,66. qua- 
tittnt milites, ne cujus vocem exau- 
diant H. 3, 19. sumentes probundi 
civitatibus G. 13. ad arma nati H. 
4, 64. Lri arina trudi H. 5, 85. armis 
panun proficitur, si tBJmrin sequan- 
tur A. 19. cuncta agere 13, 51. mulc- 
tati /Edui H. 1, 64. Vrermenses H. 

1, 66. armis laudare sententiam G. 
11. 

Armamenta navium H. 5, 23. 
Annamentarium H. 1 , 38. H. 1, 80. 
Armare giadiatores 1, 22. 'lixas 2,78. 
piebern H. 1, 40. H. 3, 79. servitia 

14, 7. H. 2, 8. H. 3, 79. triremcs 12. 
5o. armatus arte O. 5. O. 52. armati 
omnia agunt Germani G. 11. G, 13. 
G. 22. armatorum otiosae manus fa- 
cile lasciviunt G. 44. 

Armatura icvis 2, 8. 2, 16. 14, 34. pra> 
missa 13, 41. 

Armenia 1, 3. vacua 2, 3. 2, 43. adita 
Germanico 2, 56. obtenta a C. CSae. 
sare 3, 48. cupita Artabano 6, 31. 
importuna 12, 12. obtinenda 13, 34. 
omissa 6, 36. petita Vologesi 15, 5. 
tuenda proprio Duci 15, 6. donum 
pOp. Rom. 12, 45. specie largitionis 
torbandis Barbarorum animis pra- 
bita 12, 48. a Parthis occupata 13, 
6. tertius potentiac gradus Arsacidis 

15, 2. 

Armenia minor 11, 9. Aristobulo man- 
data 13, 7. 

Armeniae 12, 45. 

ArmeniusH. 2, 3Z. Armenii inter Par- 
thos et Romanos ambigui 2, 5. 13, 
34. olim sub iEgyptiis 2, 60. bellum 
cum Iberis gerunt 12, 44. aditi Cor- 
buloni 15, 12. Reges accipiunt a 
Caesaribus 2, 3. quos non defendunt 

2, 4. Artaxium a Germanico acci- 
piunt 2, 64. petuntur Vononi 2, 68. 
socii Tiridatis 6, 44. subiguntur a 
Mithridate 11, 9. odiosi Pharasmani 
13, 37. vastantur a Corbuione 14, 23. 
H. 3, 24. Armenii pro Armenia 15, 
12. H. 2, 81. Armeniorum cultus, in- 
stituta 2, 56. legati 13, 5. perridia 
12, 46. 

Armenta Germanorum 4, 72. G. 5. G. 
15. G. 21. militum 13, 55. Thracum 
juxta clausa 4, 49. 

Armiger H. 3, 45. 

Arminius 1, 55. vinctus a Segeste 1, 
58. Cheruscos concitat 1, 60. pugnat 
cum Germanico 1, 63. cum Caecina 
1, 63. colloquitur cum fratre 2, 9. 
propter libertatis studium gratus po- 



IN CORN. TACITUM. 



13 



pttlaribus 2, 44. pugtiat cum Maro- 
boduo 2,4©. Anninii eonsiliuml, 68. 
verba ad milites 1, 61. 2, 15. mdrs 

2, 88. nepos ex fratrell, 17. uxor 
1, 55. 1, 57. cumfdio captivi 2, 46. 
virtua 2, 17. encomium 2. 88. 

Arnus, amnis 1, 79. 

Arpus, princeps Cattorum 2, 7. 

Arrecta civitas 3, 11. 

Arretinus Clemens H. 4. 68. 

Arreptae suspicioncs 15, 54. 

Arria Galla 15. 59. 

Arria Thraseae socrus 16, 34. uxor 

ibid. 
Arrius Varus 13, 9. Dux Fiavianus H. 

3, 6, VitcUianos invadit H. 3, 16. 
praefectus praetorio H. 4, 2. insignia 
pratoria accipit H. 4, 4. formidolo- 
sus Mueiano H. 4, 39. H. 4, 68. an- 
lioiiiE prcvfieitur H. 4, 68. Arrii Vari 
potentia adventu Muciani fracta H. 

4, 11. H. 1, 39. 
Arrogans mmoribus 11, 21. moderatio 

1, 8. arrogantia Drusi 3, 59. militum 
H. 2, 74. Stoicorum 14, 57. tristis 
13, 2. praecipuum validiorum vithim 
H. 1. 51. vocat offensas H. 4, 80. ar- 
rogare sibi nihil H. 1, 30. arroganter 
A. 16. 

Ars tentat quae natura denegavit 15, 
42. artes civiles A. 89. Graecae 15, 
41. domi illustres 4, 6. liberales in 
Britannia A. 21. ludicrae 14, 16. O. 
10. male gratiores 14, 57. militares 
12, 12. Romanae 6, 41. seniies 3, 8. 
theatrales 14, 21. artiuro corruptarum 
causae O. 28. artes experientia do- 
cuit H. 5, 6. exercitatio parat G. 24. 
artibus bonis indigeut pax et quies 
H. 4, 1. artibus intellectis, pars obse- 
quii in eo, ne deprehendantur H. 4, 
86. 

Arsaces Rex Armeniae 6, 31. interfi- 
citur 6, 33. 

Arsaces Parthus H. 5, 8. Arsacis gens 
12, 14. regnum G. 37. 

Arsacides 15,29. Arsacidae 6,34. 11, 
10. Arsacidarum familia 12. 10. 13, 
9. fastigium 15, 1. favor 14, 26. gens 
2, 1. 6, 31. sanguis 2, 3. solium 2, 2. 
H. 1, 40. 

Arsamosata, castellum 15, 10. 

Arsanias 15, 15. 

Artabanus 2, 3. legatos ad Germanicum 
mittit 2, 58. insolescit 6, 31. Abdum 
veneno interficit 6, 32. vincitur ab 
Iberis 6, 36. fugit ex regno 6, 36. 
insidiis fratris occumbit 11, 8. Seleu- 
ciam subjugat 6, 42. 

Artavasdes 2, 3. alius 2, 3. 

Artaxata 2, 56. caput Armeniae 13. 39. 
capiuntur ab Iberis 6, 33. a Parthis 



12, 50. delentur a Corbulone 13, 41. 

14, 23. 
Artaxias, Armeniae rex 2,3. 
Artaxias Zeno, Armeniae rex 2, 56. 

moritur 6,31. 
Artemita, Parthicum oppidum 6, 41. 
ArtifeX serendae invidiiv H. 2, 86. arti- 

ficia sordidissima O. 32. 
Arctus comitatus 4, 5i J .. humerus 13,38. 

arcta amicitia 2, 66. 4, 68. custodia 

H. 1, 88. planities 2, 19. in arcto la- 

bor 4, 32. arcti commeatus H. 4, 26. 

loci 2, 21. ordines H. 2, 24. arctai 

fauces 14, 34. res H. 3, 69. H. 4, 50. 

arcta cuncta 3, 74. itinera 15, 38. la- 

tera navium H. 3, 47. arctissimum 

divortium 11, 63. 
Artus validissimi non abrumpendi cor- 

pori H. 2, 28. id pravum elapsi H, 

4, 81. 
Arva in domo Neronis 15, 42. 
Arverni pop. H. 4, 17. 
Arulenus Rusticus 16, 26. pra-.tor H. 

3, 80. damnatus ob laudatum Thra- 

seam A. 2. 
L. Arruntius 1, 8. Tiberium offendit 

1, 13. Tiberi coercendo deligitur 1, 
76. 1, 79. L. Sullam defendit 3, 21. 
potens 6, 5. detentus ne in provin- 
ciam iret 6, 27. eam absens regit H- 

2, 65. accusatur 6, 47. mortem sumit 
6, 48. incorrupta vita et facundia ad 
summa provectus 11, 6. L. Arruntii 
accusatores puniti 6, 7. artes sanc- 
tissimae. ibid. 

T. Arruntius 3, 11. 

Arruntius Stella 13, 22. 

Arruntii 11, 7. 

Aruseius 6, 7. 

L. Aruseius 6, 40. 

Arx aeternae dominationis 14, 31. com- 
meatuum R. 3, 13. Capitolii H. 3, 
69. M- 3, 71. H. 3, 78. eloquentiae 
O. 10. imperii H. 3, 70. velut arx 
pro domoforo immincnti 15, 69. 

Asciburgium H. 4, 33. in ripa Rheni 
situm G. 3. 

Ascire 14, 40. in conscientiam facinoris 
H. 1, 25. societatem H. 4, 24. com- 
militium H. 3, 5. imperium H. 1, 
22. numerum patriciorum 11, 25. 

Asciscere generum H. 1, 59. inter pa- 
tricios A. 9. 

Asclepiodatus Cassius 16, 33. 

Asconius Laboo 13, 10. 

Asia 3, 32. 14, 21. H. 2, 81. Tiberio 
templum statuit 4, 55. exterretur ru- 
more pseufto-Drnsi 5, 10. sneta Re- 
gibus H. 4, 17. amcena et foecundaG. 
2. Asia et Achaia 4, 13. 5, 10. 14, 21. 
II. 2, 81. O. 30. Asiae aincena 3, 7. 
et Europae divortium 12, 63. facun- 



14 



INDEX 



dissimi .?, 67. inJsnte ct urbes 1, 1 (.. 
Ptoconsul M. Lepidus 3,32. Suilttus 

13, 43. Fonteins Agrippa H. 3, ■!<;. 

Salvius Titianus A. 6. urbes duo- 
decim terra mofu collapsae 2, ■!?. 

Asiaticns Gailiaram Dux H. 2, 94. 

AsiaticnsVitellii libertus ditissimns H. 

2, .')?. H. 2, 95. scrvili supplicio afii- 

citur H. 4, 11. 
Asiaticus Julius O. 14. 
Asiaticus Valcrius. vid. Valcrius. 
C. Asinius 4, i. facundia provectus. 

vid. Asinius Pollio. 
L. Asinius 2, 32. alius 14, 48. 
jM. Asiriius 12, 64. 
P. Asinius 12, 32. 

Asinius Agrippa 4, 34. moritur 4, 61. 
Asinius Gallus 1, 8. Tiberium offendit 

1, 12. Agrippa? gener 1, 12. avidus 
imperii 1, 13. Tiberii dolo circum- 
vcntus 1, 13. libros Sibyllinos adcun- 
dos censet 1, 76. Tribnnum plebis 
increpat 1, 77. adulatur Impcratori 

2, 33. luxum dcfendit 2, 33. contra 
Cn. Pisonem censet 2, 35. a Pisone 
patronus petitur 3, 11. Sosiam in exi- 
lium pelli censet 4, 20. Serenum Gy- 
aro claudendum 4, 30. Tiberium me- 
tus suos fateri debere 4, 71. egestate 
eibi peremtus 6, 23. adulterii cum 
Agrippina incusatur 6, 25. 

Asinius Marcellus 14, 40. 

C Asinius Pollio 1, 12. 3, 75. incor- 
rupta vita ac facundia ad summa pro- 
veeius 11 6. Pompeianos laudat 4, 
34. vigesimo secundo aetatis anno 
C. Catonem accusat O. 34. Orator 
O. 12. optimus O. 15. O. 17. durus 
et siccns O. 21. prioribus et sequen- 
tibus Oratoribus anteponitur O. 25. 
ejus orationes O. 38. 

Asinius Pollio pra^ fcetus alze H. 2, 59. 

Asir.ius Saloninus 3, 75. 

Asini effigies Judasis coli credita H. 5, 

4. asini agrestes K. 5, 3. 
Asitius 0.21. 

Aspeetare jussa Principis 1, 4. 
Aspectus Capitolii H. 1, 40. aspectui 

consulendo spreta conscientia 15, 18. 

aspeetum Neronis aversatur Burrus 

14, 51. aspectu Principis refoveri ad- 
versus fortuita 15, 36. aspectu arcere 
homines venerationis causa H. 4, 65. 
rilentinm facere H. 3, 20. 

Aspcr Suiplcius 15, 49. ejus con- 
stantia 15, 68. 
Aspera maris 4, 6. aspefrimo hiemis 3, 

5. asperare sagittas ossibus G. 46. 
saxo pugionem 15,54. asperatus prae- 
lio miles H. 3, 83. 

Aspernari disciplinam. H. 1, 5. asper- 
nandus 14, 58, 



Aspici n rnarito subsidium Messalinas 
11,32. aspici ct vidcrc satis ad vic- 
toriam 3, 45. sub Domitiano praeci- 
pua pars miscriarum A. 45. 

Asportare 16, 11. 

L. Asprcnas 1, 53. 3, 18. 
^sprenas Calpurnius H. 2,9. 

Assectari H. 2, 93. O. 2. 

Asscntandi libido vcritati inimica K. 
1,1. assentatio erga Principem sine 
affectu pcragitur H. 1, 15. 

Asseres validi H. 4, 30. 

Assertor Galliarum H. 2, 61. 

Asses dcni 1, 17. 

Assiduitas O. 5. 

Assignare controvcrsias robustioribu* 
O. 35. cuipam H. 3, 78. diguationem 
filiis ob merita patriun G. 13. fortia 
facta gloriae Principis G. 14. fortuita 
fiaudi suae H. 2, 60. imperium H. 1, 
30. inimicitias domibus O. 36. partes 

q. 28. 

Assimulare deos in speciem oris hu- 

mani G. 9. literas 16, 17. praesentia 

yetustis 15, 39. 
Assistere deprecatorem causze H. 3, 31. 

astitit 14, 34. H. 3, 82. 
Assolet 61, 2. 13, 44. H. 2, 6. 
Assuetudo H. 2, 62. 
Assultare 13, 40. pilo aut lanceis H. 1, 

79. telis 12, 35. tergis pugnantium A. 

26. assultante equite per campos H. 

4, 22. 
Assumere inter dnces H. 3, 59. 
Assnrgens in colicm pars castrorum 

H. 4, -J5. 
Astrepcre 11, 17. 

Astruere decus, nobilitatem H. 1, 78. 
Asyli jus 4, 14, lucus H. 3, 71. assyla 

Graeeiae 3, 60, Sfc. 
Assyria 12, 13. Assyrii H. 5, 2. Orien- 

tis domini H. 5, 8. 
Atcius Capito 1, 67. 1, 79. adulator 3, 

70.' moritur 3, 75. 
Ateste op. H. 3, 6. 
Athena? 2, 53. Athenienses Philippum 

metuunt 2, 63. legibus celebres 3, 

26. victos pro alienigenis arcent 11, 

24. damnatos veneno perimunt 15, 

64. plurimos oratores habent O. 40. 

multis cladibus extincti 2, 55. 
Atidius Geminus 4, 43. 
Atilius 2, 49. 
Atilius libertinus4, 62. in exilium agi- 

tur 4, 33. 
Atilius Rufus A. 40. 
Atilius Vergilio H. 1, 41. 
Atiiius Verus H. 3, 22. 
Atiliusl5, 56. 15,71. 
Atimetus 13, 19. Domitiae concubinus 

13, 21. supplicio afficitur 13, 22. 
Atra nubibus nox H. 5, 22. 



4 



IN CORN. TACITUM. 



15 



Atrata plebes 3, 2. 
Atriura libertatis H. 1, 31. 

Atrocitas novo regno noxia 11, 9. mo- 
rum 4, 13. H. 4, 45. atrociter deferre 
crhnen 13,19. loqui H. 3, 1. atroeius 
aceipere H. 1, $:i. "atrox odii 12, 22. 
reipub. H. 2, 1. longo dolore 16, 10. 
metu odio 14,61. ruxnor H. 1,54. 
ciades 15, 38i valctudo ;3, 64. consi- 
lium H. 3, 41. ingenium 2, 64. 4, 60. 
mendacium H. '2, 54. nihil 14, 59. 
H. 3, 59. .senatus consultum 12,52. 
atroces nota? % 30. nuntii H. 1, 51. 

• H. 2, 99. atrocia 6, 38. 15, 55. edieta 
H. 1, 53. mandata H. 8, 40. atroeior 
rabies H. 5, 25. atroeius nihi! even- 
turum H. 3, 66. atrocissimus H. 2, 
32. 

P. Atteliius Hister 12, 29. 

Attentare locos O. 22. 

Atterere plebem H. 1, 89. attrita bello 
regio H. S, 50. attritum pabulum 15, 
16. attrita? opes H. 1, 10. 

Attia O. 28. 

Attica ora5, 10. Attiei oratores O. 25. 
<- parum Atticus Cicero O. 18. 

A. AtticusA. 37. 

Atticus Curtius 4, 58. oppressus a Se- 
jano 6, 10. 

Attieus Julius H. 1, 35. 

Atticus Pomponius 2, 43. 

Atticus Quinctins H. 3, 73. captus a 
Vitellianis H. 3, 74. Capitolium in- 
cendisse fatetur H. 3, 75. 

Atticus Vestinus 15, 48. acer ingenio 
15, 52. interfieitur 15, 68. 

nihil Attinet 12, 60. 

Attoliere rempub. bello et armis H. 4, 
52. sedes suas H. 4, 53. laudibus H. 
2, 90. H. 3, 9. prcemiis H. 4, 59. at- 
tolli flumine H. 5, 6. H. 5, 14. 

Attoniti vultus H. 1, 40. 

Attrectare quod non obtinetur, inde- 
corum 3, 52. 

Attus Clausus 4, 9. Claudiorum auctor 
12,25. 

Atys, rex 4, 55. 

Avaritia procuratorum provinciis rebel- 
landi causa 14, 32. pra?cipuum vali- 
diorum vitium H. 1, 51. contemtos 
invisosque facit H. 1, 60. nuspiam 
nobis deest A. 12. magistratuum 1, 
2. coercita Tiberio 4, 6. Calpurnia 
scita peperit 15, 20. Romanoium 4 ? 
72. A. 30. Vespasiani H. 2, 5. 

Auctiones H. 1, 20. 

Auctitare pecunias famore 6, 16. 

Auctor fuit 3, 19. consilii H. 3, 2. tu- 
multus 4, 27. vulgati prodigii H. 1, 
86. sibi quisque nullo duce H. 3, 71. 
auctorem esse 13, 20. existere 16, 14. 
£eri 13, 26. auctore deo H. 4, 81. 



Principe 15, 22. auctorum antiqno- 
ram eloqucntia ac libertas H. 1, 1. 

Auctoriias senatus crebris contradic- 
tionibus destruitur 14, 43. militari 
viro pro facundia 15, 26. Principis 
majoribus remediis integra servanda 
H. 1, 29. auctoritatis plus inest duei 
velle, quod fit simulanti, quam mani- 
festc coacto H. 2, 18. auctoritate 
magis suadendi quam jubendi potes- 
tate Reges Germ. audiuntur G. 11. 

Audacia subsidium manifestis flagitiis 
11, 26. pra;cipiia ex inopia 14, 57. 
ex desperatione H. 3, 66. pro Iatebra 
K. 3, 73. extcmporalis O. 6. in au- 
dacia spes saiutis H. 4, 49. ab auda- 
cia prajsidiuni mutuari 1, 38. au- 
dacia; 1, 74. 

Audentia 15, 53. G. 34. 

Audeve aciem 12, 28. 12, 32. aliquid 
H. 2, 69. codicillos 3, 67. facinus 
H. 1, 28. H. 2 ; 85. H. 3, 23. H. 4, 

34. A. 28. flagitium 1, 69. fugas ei- 
viura H. 5, 8. machinas H. 4, 23. ni- 
hil hostile H. 4, 20. nihil ultra mi- 
nas H. 1, 55. oppugnationem 2, 12. 
2, 45. periculum 3, 76. poenam 2, 40. 
prcelium 4, 49. 11, 9. 14, 25. 14, 

35. pugnam 13, 36. H. 3, 73. stu- 
prum H. 1, 48. vim aiicui et in alU 
quem 12, 55. ultionem 2, 62. in pe- 
riculo H. 1, 35. longius H. 5, 11. au- 
dcnti quara ignavo nihilgravius pati- 
enduin 14, 58. parata quae non in 
unura aliquem prono favore H. 1, 6. 
audentes potentiores H. 1, 60. auden- 
tior oratio O. 14. audentiora spatia 
H. 2, 3. audentissimus A. 33. ausi$ 
ad Cresarem codicillis 3, 67. ausi nul- 
lius capax natura 13, 47. 

Audire aliquem 4, 15. male H. 1, 10. 

male ab aliquo O. 18. perite 14, 20. 

audiri H. 1, 86. auditiones 4, 11. 

auditorium O. 9. 0. 10 et 11. O. 29. 

O. 34. vires orationi detrahit O. 39. 

auditus brevis H, 2, 59. audita fas 

O. 26. audito2,7. 14, 7. audita sunt 

Corbuloni 15, 3. 
Aventicum, Helvetiorum gentis caput 

H. 1, 68. 
Aventinus 6, 45. H. 3, 70. H. 3, 85. 
Avet animus 4, 71. avebant visere 12, 

36. 
Avernus, lacus 15, 42. 
Aversari aspectum 14, 51. 
Avertere auxiliahostium H. 4, 13. aver» 

sus a consiliis belii H. 2, 47. aversus 

animi 14, 26. aversa pars H. 3, 85. 

porta 1, 66. H. % 51. 
Auferre obsequia H. 1,80. se et conju- 

gem 12, 51. auferri ex oculis H. 2. 50. 
Aufidienus Rufus% 20, ^ 



1(5 



INDEX 



Anfidius Bassus O. 23. 

Augere v< ra potentia 4, 41. "pecunia 
11, 16. largitione 13, 18. cognomcnto 
J ■*, 36. honoribus 6, 8. filia A. 6. 
virtutem 11, 19. in deterius 2, 82. 
angenflto dominationi 2, 46. infamiae 
15, 16. augondo aerario3, 85, augen- 
dis pnrsontibus bonis 16, 1. auctus 
pruuniis l, 42. omine 2, 14. auctus 
pro incrementisl y 56. 2,33. H. 1, 86. 
H. 4, 63. H. 4, 28. 

Augeseere A. 3. augescifflumen H. 2, 
31. augescens licentia H. 4, 1. 

Angur 2, 83. 3, 59. augures 3, 64. 

Augurale g, 13, 15, 30. 

Augurari fortunam pnrlii cantu G. 3. 
auscuratu pnr-difus i, 62. auguratus 
H. 1,77. 

Angurium salutis 12, 23. leetum H. 1, 
62. pulcherrimum 2, 17. augurio vo- 
tisque omiuari A. 43. auguria pa- 
trum G. 39. 

Augusta Julia, et Attg. Livia vid. Li- 
via. Augusta? nomen 1, 8. cogno- 
mentum Agrippimo datum 12, 26. fi- 
liae et uxori Neronis 15, 23. Vitellii 
matri H. 2, 89. Augustae amicitia 
supra leges etfert 2, 34. sedes inter 
Vestales 4, 1 6. 

Augusta Taurinorum H. 2, 66. 

Augustales ludi 1, 15. turbati 1, 54. 
Augustales sacerdotes 2, 83. H. 2, 
95. sodales 1, 54. 3, 64. 

Augustani equites 14, 15. 

Augustodunum, iEduorum gentis caput 
3, 43. 3, 45. 3, 46. 

Augustus 1, 1. nomine Principis impe- 
rium constituit 1, 9. imperium inva- 
dit 1, 2. Agrippam Postumum visit 
1, 5. moritur 1, 5. Neroni uxorem 
abducit 1, 10. rationarium imperii 
perscribit 1, 11. vultu et aspectu 
Actiacas legiones exterret 1, 42. se- 
nex crebro in Germanias commeat 
1, 46. filiam relegat 1, 53. histrioni- 
bus indulget 1, 54. inritus ex Ger- 
mania discedit 1, 59. legem majes- 
tatis extendit 1, 72. inter Jovem et 
Martcm memoratus 2, 22. Drusi cor- 
pori obviam progreditur 3, 5. nepo- 
tum excessum fortiter tulit 3, 6. rem- 
pub. legibus constituit 3, 28. saepius 
in Orientem et Occidentem meavit, 
comite Livia 3, 34. reperit vocabu- 
lum summi fastigii, potestatem tri- 
buniciam 3, 56. quaedaro ex antiqui- 
tate flexit ad praesentem usum 4, 16. 
divinos honores sperat 4, 38. in col- 
locanda filia de equitibus Romanis 
consultat 4, 39. patricios creat 11, 
25. pomoerium urbis auget 12, 23. 
prajlium navale edit 12, 56. jEgypti 



pra?fectis plenam potestatem tradit 
12, 60. nonodecimo aetatis anno ci- 
vilia bella sustinuit 13, 6. JEgypto, 
loeo Regum, equites Romanos iinpo- 
suit H. 1, 11. consulem se in locum 
Hirtii suffieit O. 17. quinquaginta 
sex annis imperat O. 17. Augusti 
testamentum 1, 8. mores et gesta 
cxaminata 1, 9 et 10. judicium de 
Asinio Gallo, Luc. Arruntio. Man. 
Lepido 1, 13. cultores per omnes do- 
mos 1, 73. asylum 3, 63. bellum cum 
Autonio 11, 7. H. 3, 66. caerimoniae 
non observatae Cyzici 4, 36. tem- 
plum Pergami 4, 37. 4, 55. apud 
Nolam 4, 57. a Tiberio structum 6, 
45. Augusti effigies inter numina di- 
cata 1, 11. 2, 41. Augusti, effigiem 
amplecti 4, 67. cloquentia 13, 3. 
epistol» O. 13. forum 4, 25. imago 
2, 37. statua 1, 73. acerrima mcns 
H. 2, 76. consilium coercendi intra 
termmos imperii 1, 11. A. 1, 3. edu- 
catio O. 28. fortuna in remp. valida, 
domi improspera 3, 24. 

Augustus principatus vocabulum H. 2, 
80. decernitur Othoni H. 1, 47. de- 
fertur Vitellio H. 2, 62. mox assu- 
mitur H. 2, 90. 

Augustus appellatus mons Caelius 4, 64. 

Augustior eloquentia poesis O. 4. ho- 
nor O. 12. 

Aviditas hostium juvat victos 1, 65. 
aviditate imperandi vitia pro virtu- 
tibus interpretari H. 1, 52. avidus 
offensionum 3, 54. apud avidos peri- 
culorum pudor et reverentia duci» 
haud diuturna vincula H. 3, 41. avi- 
dius quam cautius H. 4, 63. quam 
consultius H. 2, 24. 

Aviola Acilius 3, 41. 

Aviones pop. G. 40. 

Avis invisitata specie H. 2, 50. aves 
dirae 12,43. Romanai 2, 17. avium 
voces, volatus G. 10. 

Avitus. vid. Vibius Avitus. 

Avia saltuum 2, 68. 

Aula H. 1, 13. 

Aurariac 6, 19. 

Aurelia O. 28. 

M. Aurelius 3, 2. 

Aurelius Cotta consul 3, 17. alius 13, 
34, 

Aureiius Fulvius H. 1, 79. 

Aurelius Pius 1, 75. 

Aurelius Scaurus G. 37. 

Auriana ala H. 3, 5. 

Aoriga 15, 4 4. 15, 67. amicitiarum 
dehonestamentum H. 2, &7. aurigae 
Britanni A. 12. 

Aurinia G. 8. 

Aurcs principum ita formatae, ut aspera 



IN CORN. TACITUM. 



17 



quae utilia, nec qnidquam nisi jucun- 
dum ac laesurum accipiant H. 3, 56. 
metuentium ad omnia eonversae H. 
1, 40. sermonibushonestis inibuendae 
H. 4, 7. decisae 13, 14. populi diver- 
sissimae O. 34. respuunt verba O. 9. 
surdae ad fortia consilia H. 3, 67. 
verberata? sermcnibus A. 41. aures 
populi implere H. 1, 90. perstrin- 
gere O. 27. auribus pronis accipiun- 
tur obtrectatio et livor H. 1, 1. au- 
ribus uti O. 40. 

Aurum nullum Germanis G. 5, bello- 
rum causa praecipua 16, 1. H. 4, 74. 
neque tegit, neque vulnerat A. 32. 
auro solidae statuae 13, 10. vasa 2, 
33. 

Auspex Julius H. 4, 69. 

Auspices nuptiisadhibiti 11, 27. 15, 37. 
auspicari O. 11. regnum 15, 24. au- 
spicandi gratia tribunal ingredi 4, 
36. auspicato H. 3, 72. institutus 
Senatus H. 1, 84. auspicium 6, 37. 
H. 1, 37. ex equis G. 10. ex eventu 
duelli G. 10. auspiciis dediti Ger- 
niani G. 10. auspicia incipere 3, 59. 
repetere3, 19. 

Auster 6, 33. vicino Septentrione hor- 
ridior 2, 23. 

Autumuus G. 26. 

Avunculus pro avunculo magno 2, 43. 2, 
53. 4, 3. 4, 75. 12, 64. 

Avus pro etf«ro 14, 55. 

Auxiiio acciti sociis pariter atquc hos- 
tibus servitutem imponunt H. 4, 73. 
aux. vocare 4, 67. auxilium ferre 3, 
41. auxilia2, 65. H. 2,69. H. 1,67. 
H. 3, 22. legionum H. 1, 59. H. 4, 
62. auxilia reparare 3, 73. 

Auzea, castelluin 4, 25. 



T>. 



Bacchae 11, 31. 

Bacchanalia H. 2, 68. 

Bactrianus 2, 60. Bactriani campi 11, 

8. 
Baduhennag lucus 4, 73. 
Baebius. vid. Bebius. 
Bajtica H. 1, 53. civitates Maurorum 

dono accipit H. 1, 73. 
Baiae 11, i. 15, 52. Baiarum piscinae. 

13, 21. Baianus lacus 14, 4. 
C. Balbillus 13, 22. 
Balbus Cornelius 3, 72. origine Hispa- 

nus ll, 24. Caesaris opibus potens 

V2, 60. 
Balbus Domitius 14, 40. 
Baibus Laelius 6, 47. truci eloquentia 

6,48. 
U.fcleares insuke 13, 43. 



Balineae H. 2, 16. H. 3, 32. H. 3, 83. 
Balista H. 3, 29. • legionis quint3sde- 

cimae H. 3, 23. balistaruin vis 15, 9. 

H. 4, 23. 
Balnei vapore extinguitur Octavia 14, 

64. Seneca 15, 64. Vestinus 15, 69. 

L. Vetus, cum socru et filia 16, 11. 

balnea delinimenta vitiorum A. 21 . 

balnearum vacantium fornaeibus ab~ 

ditus Saturninus H. 3, 11. 
Balsamum H. 5, 6. balsama G. 45. 
Baltei militafes H. 1, 57. abscissi H. 

2, 88. 
Barba submissa Cattis G. 31. 
Barbari malunt Roma petere Reges 

quam habere 12, 14. Barbarorum 

soli prope Germani singulis uxoribus 

contenti G. 18. Barbaris ignara ma- 

chinamenta et actus oppugnationum 

12, 45. fiuxa fides H. 3, 48. ingenia 

parum solertia H. 4, 13. 
Barbius Proculus H. 1, 25. 
Bardanes 11, 8. interficitur 11, 10. 
Barditus G. 3. 
Barea Soranus 12,53. laudatur 16, 21. 

accusatur 16, 23. circumventus a P. 

Celere H. 4, 10. . 
Bargiora H. 5, 12. 
Bariumld, 9. 
Basilica Paulli 3, 72. basilicae 16, 72. 

H. 1, 40. 
Basilides e primoribus iEgvptiorum H. 

4, 82. 

Basilides saccrdos H. 2, 78. 

Bassus Annius H. 3, 50. 

Bassus Cesellius 16, 1. 16, 3. 

Bassus Lucilius. vid. Lucilius. 

Bassus Saleius. vid. Saleius. 

Bastarnae 2, 65. Gernianis similes G. 
46. 

Batavi nandi pcriti 2, 8. H. 2, 17. 
Gallis antiquitus infesti H. 4, 73. H. 
2, 22. ferox gens H. 1, 59. giadia- 
tores Othonis fundunt H. 2, 43. exi- 
gua Galliarum portio H. 4, 32. prae- 
cipui virtute inter Rheni accolas G. 
29. tributorum expertes H. 4, 12. 
H. 4, 17. H. 5, 25. G. 29. Batavo- 
rum cohortes superbe agunt H. 2, 27. 
quartadecimanis discordes H. 1, 59. 
H. 1, 64. H. 2, 66. ad Civilem per- 
gunt H. 4, 19. contra Britannos pug- 
nant A. 36. cum gloria H. 4, 12. Ba- 
tavorum descriptio H. 4, 12. insula 
2, 6. H. 4, 18. vastatur a Ceriale H, 

5, 23. Batavorum oppida H. 5, 19. 
Batavodurum H. 5, 20. 

Bathyllus 1, 54. 

Bauli,villa 14, 4. 

Beati quondam Duces Romani 11, 20. 

beatissimus eventus O. 9. beatissi- 

mum seculum A. 3. A. 44. 



VOt. T. 



1> 



18 



I N D £ X 



BebrasMass* H. -1, HO. rens A. 46. 

Bebriacensis aeies H. 2, 66. pugna H. 
2^89 et 50. H. 2. 52. H. 2. 86. H. 3, 
81. via H. 3, -7. Bebriacenses campi 

!-'. 2, 70. 

Bebriacum H. 3, *5. vieus duabus 
Roin. dadibus notus H. gf, 23. ibi 
castra habet Otho H. 2, 39. H. 2, 
41. H. v, 49. eopias ceteraque usui 
•Vuronius H. 3, 

Belga? 3, 40. robur Gallonnn H. 4, "6. 
Romanorum amici 1, 43. i«tfer aux- 
i!i;i Verginii H. 4, 17. Belgaruin ci- 
vitates 1,34. H. 4, 37. 
JBelgica 13, 53. Belgicae legatus Val. 
Asiaticus H. 1 , 59. procttrator Pemp. 
PropinquusH. 1, 12. interficituf H. 
1, 58. 

Beliator equtts G. 14. 

Belligerare 2, 5. 3, 74. 4, 46i 

Bellum Germanicum inter initiaVes- 
pasiani H. 4, 12. Perusinum 5, 1. 
Sabinum H. 3, 72. sociale 6, 12. an- 
ceps inhonestae paci praeferendum 
15, 25i pace suspecta tutius H. 4, 
49. etiaan ab ignavis sumitur, stre- 
nuissimi cujusque periculo geritur 
H. 4, 69. quod Romanae manus ex- 
cepere, pro confecto H. 4, 71. con- 
cidit H. 2, 57. magis desiit, qaam 
pax coepit H. 4, 1. flagrat H. 4, 12. 
concurrit H. 4, 22. gentes ac Reges 
aperit G. 1. belli avidi proximam 
quamque culpam, antequam poeni- 
teat, ultum eunt H. 1, 67. pleraque 
mala majoribus cladibus obliterantur 
H. 2, 66. genus totum k. e. summa H. 
2,31. commercia 14,33. H. 3, 81. 
fortuita H. 4, 23. impetus stat H. 4, 
67. mala H. 2, 86. reliqua H. 4, 2. 
subita H. 5, 13. A. 37. belhrm dtt- 
cere trahere. virf. Duc. et Trah. bel- 
luiu alicui facere 3, 18. spargere A» 
S8. suscipere 2, 78. ifrgere H. 3, 56. 
ad bellum facilior consensus inter 
malos, quam in pace ad concordiam 
H.-l, 54. aliter profieiscendum quam 
ad pugnam H. 2,40. de bello tantum 
inter convivia loqui H. 3, 76. beila 
multa impetu vatida, per taxlia et 
moras evanuere H. 2, 32. favna pro- 
fligantur G. 13. bellorum egregii fi- 
nes, quoties ignoscendo transiguntur 
12, 19. causae pra cipuae aurum et 
opes H. 4, 74. causai exscindendae 
A. 19. belli et prailii differentia 2, 
88. 12,39. 

Belus, amnis H. 5, 17 

Beneficii memoria flecti H. 4, 63. be- 
neficio rjcem exsolvere minus pro- 
clive quam inji.riae H. 4, 3. bene- 
ficia cousqut laita sunt, dum vi- 



dentur exsolvi posse 4, 18. qtios rw>n 
mutant, metu coerecndi 13, 26. me- 
rando exprobrantur 13, 21. 

Beneventum L5, 34. 

Benignitas animi A. 32. 

hus Orphidius H. 2,43. 

Berenice H. K 83. in Vespasiani par- 
tibusH.2, 81. 

Berytus H. 2,81. 

L. Bestia (). 39. 

Betuus Chilo H. 1,37. 

Betasii H. 4, 56. fundunttir a Civile H. 

4, 66. 
Bibaeulus 4, 3 \. 

BibliotbecaeO. 21. antiquorum et M«- 
ciani O. 87. 

C. Bibuius 3, 52. 

Bicipites partus 15, 47. 

Bigati G. 5. 

Bin£imn H. 4, 70. 

Binoctium 3, 71. 

Bithynia 1, 74. Bithyni» proeonsul C. 
Petronius 16, 18. Bithynum nmre 2. 
60. Bithyni Cadium Kufum aceusant 
12, ^. et Tarquitium Priscum 14, 
46. 

Bitumen H. 5, 6. 

Bfeesi duo voiuntaria morte percmti 
6, 40. 

Blandimentum sublevat metum 14, 4. 
blandimenta muliebria H. 1, 74. vi- 
ta? 15, 64. H. 2, 53. blanditur for- 
tuna H. 2, 12. Biaudiente inertia H. 

5, 4. biandientia vitia A. 16. blan- 
ditia 1 pessimum veri affectus vene- 
num H. 1, 15. verniles H. 2, :y9. 
blanditiis iallacibus velatur odinni 
14, 56. 

Blandus Rubellius. vid. Rubel. 

Blitius Catulinus 15, 71. 

Boarium forum 12, 24. 

Boechoris H. 5, 3. 

Bodotria A.25. 

Boiemum G. 28. 

Boii H. 2, 61. pelluntur a Marcoman- 
nis G. 42. Boiorum sedes G. 28. 

Boioealus 13, 55. 13,56. 

Bolanus Vettius. vid. Vett. 

Boletorum cibo venenum infusum 12, 
67. 

Bonna H. 4, 19. hiberna primse legio- 
nis H. 4, 20. H. 4, 25. H. 4, 62. H. 
4,70. H. 4,77. H. 5, 22. 

Bononia H. 2,53. Bononiae Amphi- 
theatrum II. 2, 67. spectaculum gla- 
diatorum H.2, 71. Bononiensis colo- 
nia 12,53. 

Bonus militia 1,3. bonus et magnus 
vir ditferunt A. 14. boni ad praeliua 
campi 2, 14. bonum publicum pri- 
vato usui postponitur6, 16. cui bono 
est O. 9. boui wtiara metus sequun- 



IN CORN. TACITUM. 



ta 



tur 16, 26. Imperatorcs voto expe- 
tendi, qualescunque tolerandi H. 4, 
8. mores plus vafent quam Ieges G. 
'19. inter bonos mores oratorum glo- 
ria minor O. 41. boni pronon sedi- 
tiosis 1, 4°. milites H. 2, 94. borjo- 
riun mceror praecipuum pessimorum 
incitameutum H. 1, 38. bonos et 
modestos anteeunt pravi et callidi 
H. 1, 87. bonae artes 6, 46. 16, 32. 
bonis artibus grati in vulgus 1, 28. 
bona malaque non sua natura sed vo- 
cibus seditiosorum aestimantur H. 4, 
73. non sunt, quae vnlgus putat 6, 22. 
gummo loco natorum ad Kemp. per- 
tinent 4, 8. vera in virtutibus A. 44. 
sola quae honesta H. 4, 5. bona dam- 
natorum publicari solita 3, T3. 6, 

29. 12, 22. 14, 48. liberis relicta 13, 
42. 

Bos locutus H. 1, 86. iEgypiius co!i- 
tur H. 5, 4. boves foeminae G. 40. 

Bosphoranus 12, 15. Bosphoranum 
bellnm 12, 63. Bosphorani 12, 16. 
Bosphorus 12, 15. 

Boudicea 14, 31. A. 16. ejus concio 
14,35. interitusll, 37. 

Bovilla* 2, 41. apud Bovillas ludicrum 
Circense 15, 23. Vitelliani in dedi- 
tioiiem accepti H. 4, 2. H. 4, 46. 

Braccae H. 1, 20. 

Brevis assensus 14, 12. auditus H. 2, 
59. 

Brevibus momentis summa vcrti pos- 
sunt 5, 4. brevia 1, 70. 6, 33. bre- 
vius valere 6, 35. brevitas Impera- 
toria H. 1, 18. 

Brigantes 12, 3^2. deficiunt a Cartis- 
mandua H. 3, 45. domantur a Ce- 
riale A. 17. 

Briganticus. vid. Jul. Briganticus, 

Brinno H. 4, 15. 

Britannia Oceana divisa H. 1, 9. Vi- 
tellio accedit H. 1, 60. metallifera 
A. 12. Hibenme vicina A. 24. insu- 
larum maxima A. 10. perdomita et 
statimamissa H. 1, 2. Britanniae res 
turbidae 12, 31. 12, 36. defectio 14, 

30. status militante Agricoia A. 5. 
proconsul Aul. Plautius A. 14. Osto- 
rius Scapula. ibid. Didius Gallus A. 
14. Veranius A. 14. Suetonius Paul- 
linus A. 14. Petronius Turpilianus 
A. 16. Trebellius Maximus. ibid. 
Vettius Bolanus A. 8. A. 16. Peti- 
lius Ceriaiis A. 8. A. 17. Julius Fron- 
tinus A. 17. Agricola A. 9. A. 18. 
Britanniae situs, populi A. 10, &c. 
Britannus senex O. 17. Briiamms 
pro Britannis 14, 32. Britanui vaii- 
dissimae gente& A. 12. homines im- 
molan^ 14, 30. Roinanos cardunt 14, 



29. 14, 32. in auxiliis Romanorum 
H. 1, 70. sexum in imperiis non dis- 
cernunt 14, 35. A. 16. vineuntur ab 
Agricola A. 37. a Suetonio 14, 37. 
Briiamiorum ingcnia A. 21. Britan- 
nis solitum ductu fceminarum bellare 
14, 35. Britannica lingua G. 45. 
Britannicus 11, 4. Claudio genitus 11, 

11, et Messalina 11, 26. 11, 32. 12, 
2. timetur inhnicis matris 12, 9. 12, 
65. Neronem, Domitium salutat, non 

fratrcm 12, 41. adultus 13, 14. 13, 15. 
venenum bibit 13, 16. Britannici 
educator 11, 1. favor crimini datur 
13, 10. 

Brixellum H. 2, 32. H. 2,39. H. 2, 
51. 

Brixiana porta H. 3, 27. 

Bructera natio H. 4, 61.. Bructeri 1, 
51. Germani 1, 60. vincuntur a Luc. 
Stertinio 1, 60. Ansibarios deserunt 
13, 56. Civilis socii H. 4, 21. H. 4, 
77. Rhenum transnatant H. 5, 18. 
excisi G. 33. 

Bnmdisium 2,30. 3, 1. 3, 7. H. 2,83. 
apud Brund. semina belli servilis 4, 
27. Brundisinum foedus 1, 10. 

Brntidius Niger 3, 66. 

L. Brutus libertatis auctor 1, 1. legem 
curiatam repetit 11,- 22. patricios 
minonim gentium instituit 11, 25. 

M. Brutus Cccsaris interfcctor 1, 2. lau- 
datur Cremutio Cordo 4, 34. Livio 
4, 34. orator O. 17. O. 38. prioribus 
et sequentibus oratoribus anteponi- 
tur O. 25. ut gravior O. 25. otiosus 
atque disjunctus 0. 18. non malig- 
nus, nec invidus O. 25. Bruti con- 
ciones in Augustum 4, 34. constan- 
tia H. 4, 8. epistolse O. 18. efrigies 
non antelata in funere sororis 3, 76. 
de Bruti scriptis judieium O. 21. 
Brutus liber Ciceronis O. 30. 

Buccina 15, 30. 

Burdo Julius H. 1, 58. 

Burii G. 43. 

Burrus Afranius praefectus praetorio 

12, 42. Neronem ad excubias palatii 
comitatur 12, 69. rector Imperatorias 
juventae 13, 2. multarum rerum ex- 
perientia cognitus 13, 6. trunca manu 

13, 14. praefectura fere demotus 13, 
20. accusatur 13, 23. a Nerone in 
consilium occidente matris accitus 

14, 17. Neronis mores mcerens lau- 
dat 14, 15. vitaconcedit 14,51. 

Byzantium 2, 54. Byzantii situs 12, 
63. ad Byzantium classem habet 
Mucianus H. 2, 83. H. 3, 47. By- 
zantii Romanorum fcederat 12, 62. 



:o 



1NDE \ 



C, 



Cadere se. caasa H. 4, 6. oriraine repe- 
tundarum H. 1,77. conuirationls 6, 
L4. tYustra H. 2, 11. in irrituin 1... 
39. 15, 51. H. 3, 53. oblectationi, 
trlis G. 33. prospere 2, 16. huc ce- 
cidisse gloriam H. 3, J.i. ut casura 
res est 6,8. H. 3, 77. 

Cadicia 15, ? i. 

Cadius Rufus L2, 22. senatui resti- 
tuiturH. 1,77. 

Cadmus Ll, 14. 

Cadra, collis 6, 41. 

Caeoilianus senator 6, 7. 

Caecilianus Domitius 16,34. 

CaeciHanus Magius .5, 37. 

C.veilius Cornutusl, 28. 

Caecilius Metellus G. 37. 

Caecilius Simplex H. 2, 60. consul H. 
3,68. 

A. Caecina Sevcrus 1,31. Marsos cse- 
dit 1, 56. cum Arminio pugnat 1, 
64, &o. pcriclitatur 1, 65. fugientea 
retinct 1,66. Germanos caedit 1, 68. 
per £q£. triumplialia accipit 1, 72. 
fabricandi classi praeponitur 2, (i. 
aram Ultioni statuendam censet ob 
vindictam Gcrmanici 3, 18. suadet 
nc magiistratum uxor in provinciam 
comitetur 3, 33. 

Caecina Alienus Helvctios caedit -H. 1, 

63. Placentiam oppugnat H, 2, 20. 
mox omittit H. 2, 22. vincitur a 
Suis militibus H. 3, 14. Vitellium 
prodit H. 2, 100. tiberatur H. 3, 31. 
ad Vespasiauum dunittitur II. 3, 51. 
Ca?cinre ornatus H. 2, 20. 

P. Caecina Largus 11, 33. 11, 51. 

Caecina Licinius H. 2, 55. 

Ca^cina Tuscus 13, 20. aceusatus ob 

convivium H. 3, 38. 
Cacus pavor H. 1, 82. caeco reluxit 

dies H. 4, 81. caecorura terrae 12, 63. 

c«ca adulationibus mens A. 13. 
Caedere victimas 2, 75. 
Ccelebs vita 12, 1. colibum pcenee 3, 

25. 
Coelestis eloquentnr vis O. 8. ignis 12, 

64. ira 1, 30. H. 4, 54. reiigio 5, 2. 
sanguis 4, 52. vox 16, 22. ceeiestes 
honores 12, 69. mfctae H. 1, 18. ece- 
lestia H. 5, 5. coelestium cursus H. 5, 

. 4. magnitudo G. 9. periti 4, 58. 

Caelis Vibenna 4, 65. 

C. Caeiius2,4i. 

Caelius Orator O. 17. prioribus ct sc- 
quent.ibus anteponitur O. 25. ama- 
rior O. 25. de Caelio judiciuni O. 21. 

Caelius Cursor 3. 57. 

Caelius Pollio 12, 45. 



Ccclius Roscius H. 1, 60. 

Caeliua Sabinus H. 1, 77. 

Caslius mons. vid. Mons. 

Coelum Augusto decretum 1, 73. diis 
datum 13), 55. vacuuni 15,40. coe- 
lum ac spatium A. 10. coeli positio 
corporibus habitum dat A. 11. coe- 
lum obtestari 1, 21. ad coelum ac 
deos verti 3, 4. coelum circumspec- 
larc A. 32. suspicere G. 10. in ca- 
hun laudibus ferre O. 19. coelo rc- 
cepta mens 1, 43. coelo terraque 
prodigia H. l, 3. coelum h. c. acr, 
clarum 1 , 28. foedum A. 1 2. Germa- 
niae 1,56. H. 2, 26. G. 29. coelum 
ct solum H. 5, 7. A. 24. homines 
animant G. 29. coeli duritia 13, 35. 
gravitas 2, 58. humor A. 12. inge- 
niuin PL l, 51. intemperies 16, 13. 
A. 2, 94. mollities 12, 66. tempcries 

4, 55. 4, 67. truculentia 2, 24. coelo 
aspera Germania G. 2. coelo et labo- 
ribus dura hiberna H. 2, 80. dc coelo 
tactee aedes 13, 24. rcgioncs urbi* 
14, 12. 

Cvomentum rude O. 20. camienta G. 

L6. 
Caepio Crispinus 1,74. 
Caepio Seryilius G. 37. 
Casracat^es, pop. H. 4, 70. 
Caerimonia ApoIlinis4, 55. loci 14, 22. 

aucta 3, 61. 4, 64. caerimoniae H. 2, 

5. deum 3, 60. D. Augusti 4, 36. raar 
jorura 16, 28. novae. 1, 54. pollutfl* 
H. I, 2. publicae H. 2, 91. redinte- 
gratae 11, 15. vetustissimae 1, 62. cae- 
riraoniarum antistcs H. 4, 83. libri 
3, 58. otiicia 11, 11. caerimoniarum 
vetus 6, 12. 

Coendei ocuii G. 4. 

C. Caesare Dictator 1, 1. seditionem 
exercitus uno verbo eompescit 1,42. 
Populo Rom. hortos legat 2, 41. 
Ciceronis libro rcspondct 4, 34. La- 
cedaemoniis templum Dianae Limna- 
tidis adjudicat 4, 43. legcm de modo 
crcdcndi fert 6, 16. obsidetur apud 
Alesiam 11, 23. patricios creat 11, 
25. Pompeium evcrtit H. 3, 66. pnl- 
sus a Britannis 12, 34. sununis ora- 
toribus aemuhrs 13, 3. C.vsarec Cato 
in orc vulgi 16, 22. repentina vi op- 
pressus H. 3, 68. Germanos non im- 
pune perculit G. 37. Primus Roma- 
norum in Britanniam transiit A. 13. 
orator O. 17. prioribus ct sequenti* 
bus anteponitur O. 25. splendidior 

0. 25. Doiabellam accusat O. 34. 
C.rsaris funus turbatum 1, 8. decre- 
tum 3, 62. aedes H. 1, 42. statua H. 

1, 86. de Caesaris scriptis judicum 
O. 21. Ca s. cducatio O. 28. viila 



1N CORN. TACITUM. 



14, 9. Vide Jnlius. 
CaesarA. e. Aagustus G. 37. reliqua ifide 

in Augustus. 
GsBsar Tiberius. Germanicus. Drusus. 

Claudius. Domitiauus. Nenra, &c. 

Vide Tiberias. Germanic. Drus. 

Claud. &c. 
C. Qvesnr Augusti nepos 1, 3. 4, 1. ad rcs 

Oricntis missuj 2, 42. Armeniaro ob- 

tinet 3,48. Tiberii a-mnlus ibid. et 

6, 51. Liviam in matrimonia habet 

4, 40. 
L. Caesar 1, 3. Tiberii aemulus 6, 51. 

Lepida». sponsus 3, 23. 
C. Caesar Cahgula. rid. Ciligula. 
Cajsaram famiiia ad unum redacta 13, 

17. Caesar. tumuius 3, 9. res ab Au- 

gust. compositae H. 1,89. 
Caesar pro Principe H. 1, iP. H. l, 29. 

H. 1,30. 11, 33. H. 1, 48. H. 2, 6f>. 

principatus vocabuluin H. 2, 80. id 

recusat Yitellius H. 2, 62. mox re- 

cipit H. 3, 58. atque ita appeUatur 

H. 2, 65. ut Vespasianus H. 4, 81. 

Titus H. 5, 13. Caesar consalutatur 

Domitianus H. 3, 86. CaesaT et Prin- 

ceps diifcrunt H. 4, 40. Civsarem 

appellarc 1, 62. dici H. 3, 58. Cae- 

sarum procurator A. 4. 
Caesarea H. 2, 79. 
Ca?sennius Paetus tuendaj Armeniae de- 

lectus 15, 6. ejus poena ob rem male 

gestam 15, 25. 
Caesiasylval, 50. 
Caesianus Apronius 3, 21. 
Caesius Cordus 3, 38. damnatur 3, 70. 
Caesoninus Suilius 11, 36. 
Caesonius Maximus 15, 71. 
Caesonius Paetus consul 14, 29. 
Caianae expeditiones H. 4, 15. 
Caius. vid. Caliguia. 
Calabria 3, 1. 3, 2, servornm agmini- 

bus turbata 12, 65. Calabriae littora 

H. 2, 83. 
Calamistri O. 96. 
Calavius Sabinus 15, 7. 
Caledonia A. 10. quibus hominibus ha- 

bitata A. 11. A. 31. rebellat A. 25. 
Calenda? Novembres H. 3, 37. 
CaJenus Julius H. 3, 35. 
Cales <», 15. 
Caigacus inter duces Britannorum vir- 

tute et genere prajstans A. 29. 
Calida G. 22. 
Caligula teginen pedum 1, 41. unde dic- 

tus C. Ccesar. 
Caligula 1, 1. alumnus legionum 1, 44. 

gregali habitu in castris 1, 69. Au- 
gusti pronepos 1, 42. proaviam Li- 
viam pro rostris laudat 5, 1. impudi- 

cus 6, 9. dolo Sejani petitur 6, 3. 

L. Sullam irridet'6, 46. M. Silani 



filiani ducrt 6, '20. promotus a Ma- 
crone 6, 15. imperkwn capessitd, 50. 
accusatores punit 4, 71. Lolliam in 

matrimonio haix t 12, 22. scortoruni 
cupiens 15, 72. iu pace metuendus 
H. 1 , 89. 6, 32. turbidus animi H. 4, 
48. elrigiem suam in templo Hiero- 
sol. poni jubet H. 5, 9. occultis in- 
sidiis oppressus H. 3, 68. a Cassio 
Chaerea l, 32. tertium consul A. 44. 
prope quadriennium imperat O. 17. 
Caligulae ingentes adversus Germa- 
nos conatus frustra fuere A. 13. G. 
37. iram merentur virtutes A. 4. im- 
petus 11, 3. vis dicendi 13,3. scom- 
ma in Siianum 13, 1. forma 15, 72. 

Calles4, 27. 

Callistus 11, 29. potentissimus apu<! 
Claudium 11, 38. Lolliai favet 12, 1. 

Caliide vulgata ad invidiam hostium H. 
1, 51. 

Caliidiias fori A. 9. Tiberii 11, 3. cal- 
lidus accendendis offensionibus 2, 
57. rei militaris H. 2, 31. tcniporum 
■ 4, 33. 

Calonum quam milttum numerus am- 
plior et corruptior H. 2, 87. H. 3, 
33. 

Calpurnia Claudii pellex 11,30. 

Caipurnia 12, 22. restituitur 14, 12. 

Calpurnia scita 15, 20. 

Calpurnianu^Decius 11, 35. 

Caipurnius aquilifer 1, 39. 

L. Calpurnius 4, 62. 

Calpurnius Asprenas H. 2, 9. 

Calpurnius Fabatus 16, 8. 

Calpurnius Galerianus H. 4, 11, 

L. Calpurnius Piso 2, 34. Urgulanian* 
in jus vocat 2, 34. accusatur 4, 21. 

Cn. Calpumius Piso. vid. Piso. 

Calpurnius Kej)entinus H. 1, 56. occi- 
ditur H, 1, 59. 

Calpurnins Salvianus 4, 36. 

Calpurnii 3, 24. Calpurnium genus 15, 
48. 

CalviaCrispinilla H. 1, 73. 

Calvin*a Junia 12, 4. Italia pcllitur 12, 
8. 

Calvisius 13, 19. relegatur 13, 22. re- 
stituitur 14, 12. 

C. Calvisius cos. 4, 46. 

Calvisius Sabinus majestatis postulatur 
6, 9. cjus uxor H. 1, 48. 

Calumniatur rumor H. 3, 75. 

Calusidius 1, 35. 1, 43. 

Caivus O. 17. antiquos imitatur O. 18. 
prioribus et sequentib. oratoribus 
anteponitur O. 25. strictior O. 25. 
Vatinium accusat O. 34. de Calv» 
judicium 0. 18. O. 21. 

Cameli 15, 12. 

Camerai II. 3 ; 47. 



22 



INDEX 



Camcrinus Scribonianus H. 2, 72. 
Camerinus Sulpicius 13,52. 
CanieriDm 11, 24. 
Camillus Furius. vid. Furius. 
Camillus Seribonianus. vid. FuriusCam. 
Scr 

Campania 3, 17. Graecis olim 1« ihrtata 
4,67. turbine ventorum vastata i> ; . 
31. Campaniae lacus 3, 59. H. t, 23. 
ora 13, 26. ora ftecundissimaH. i. . 
ora pntcherriraa H. s,6!>. sinus beati 
11. 3, 66. iu Campaniam secedit Ti- 
berius 4, :>;. 4, 67. t, 74. 6, l. in 
Canipania bellum H. 4/3. classis 15, 

46. 
Campani 3. 2. 

Campanus Tungrorum prinoeps 4, 6G. 
Campus sc. Martis l, 15, campus JMar- 
tius inundatur H, l, 86. ia eampo 
iVlartro amphitheatrum 15, 31. co- 
mitia 1, 15. inferiae Neronis II. 2, 
96. pugna H. 3, 82. feceprus populi 
incensa urbe 15, 39. sepultura Au- 
gusti 1,8. Germaaiei 3,4. Britan- 
nici 13, 17. caiupi Bactriani 11,3. 
Bebriacenses H. 2, 70. mitabiles ad 
marc mortuum H. 5, 7. Philippenses 
4, 3r>. 
Camulodunura, colonia 12, 32. everti- 

tur 14, 31. 
Camurius H. 1, 41. 
Candidavestis H. 2,89. G. 10. 
Candidati consulutus 1, 81. praeturae 
duodecim 1, 14. candidatorum ain- 
bitus 15, 20. candidatos commen- 
dare 1, 15. 
Canere de Oraculo 2, 54. receptni H. 

2,26. 
Cangi pop. 12, 32. 

Carmineiks 11, 18. ah\4, 73. tnmultus 
H. 4, 16. Canninefates H. 4, 15. so- 
cii civilis H. 4, 16. exigua Gallia- 
rum portio H. 1, 32. infestantur a 
Claudio Labeone H, 4, 56. elassem 
Britannipam et Nervios vincunt H. 
4, 79. modica potentia: kostes H. 4, 
85. Canninefatium cohortes H. 4, 19. 
Caninius Gallus 6, 12. 
Canioius Rebilus H. 3, 37. 
Canura ianiatns 15, 44, 
Canopus 2, 60. 
Ganorum Haterii 4, 61, 
Cantus pnelium ineuntium Batavorura 
H. 4, 18. Germanorum G. 2. (j. 3. 
cantns victbria 1Q, 3. cantu acta 
noK Germanis H. 5, 15. orationem 
ducis excipiunt Britanni A. 33. in 
cantu futnra: pugnze fortunam augu- 
rari G. 3. 
Canuti 6. 21. 

Capax fortuitorum mare 14, 3. 
papere arma 2, 52. 3, 38. 3, 42. II. 3, 



13. H. 3, 80. castris loca 12, 55. H. 
2, 5. A. 20. 12, 55. cihum G. 22. 
consiliuro moriendi 6, 26. 15, 20. de- 
trimentum 4, 19. experimentum 3, 
B6. finem H. 4, 3. impetum 15,50. 
pecunias 3,67. 1, 31 . 6,30. 13,52. 
prseturam H. 4. 39. prauninm H. 4, 
41. caprt me satias3, 30> 16, 16. pu- 
dor 16, 26. capi dictce Vestaies vir- 
gines 2, 86. 4, 16. 15, 22. captus 
animi H. 3, 73. capti oblatis aliis 
trucidantur A. ■ . 
Capessere aceusationos 1, 52. bellum 

13, 41. H. 4, 79. cssrimonias 4, 16. 
clementiam et justttiam 12, 11. de- 
cus gentile 11, l(i. faeinus 15,49. 
fWtnnam principatus H. 1, 76. ho- 
norem 13, 25. 3, 30, iraperium 13,4. 

14, 26. inimicitias 5, 11. magistra- 
tum 13, 29. A. 6. meiiora 6, 18. mu- 
nus 3, 56. noclem 4, 48. obsidia 12, 

15, officia 6, 8. orbem terrae 12, 5. 
parata 6, 37. partem curarum 12, 25^ 
famae, victorire H. 3, 61. provincias 
6, 27. pugnain H. 3, 16. H. 5, 17. 
pugnam manu 12, 30. rempub, 11, 
24. 12, 41. 16, 26. H. 4, 5. H. 4,39. 
sacra 11, 34. solemnia regni 6,42. 
spem H. 4, -13. tuta < t salutaria 15, 
29. vigintiviratum 3,29. vitam H. 2, 
48. 

Capito. vid. Fonteius. 

Capito Aceius. vid. Ateius. 

Capito Cossut.ianus. vid. Cossutianus. 

Capito insteius 13, 39. 

CapitoLucilius4, 15. 

Capito Valerius 14, 12. 

Capito Verginius H. 3, 77. 

Capitolinus Jupiter 15, 23. mons 1.5, 
18. cap. arx H. 3, 71. 

Capitolimu 6, 12. incensum ihid et H. 
1,2. H. 3, 71. H. 3, 72. obsidetur 
a Gailis 11, 23. a Viteliianis H. 3, 69. 
oceupantur a Sabiuo H. 3, 69. ne 
magnis quidem exercitibus expug- 
nabile H. 3, 78. Capitolii incendium 
credere faeit fmem imperii adesse 
H. 4, 54. restitutio decreta H. 4, 4. 
II. 4, 9. peracta H. 4, 53. Capito- 
lium carpento ingreditur Agrippina 
12, 42. triumphantis instar adit Nero 
14, 13. in Capitolium pertugere 3, 
36. veetus Ottio H. 1, 47. in Capi- 
tolio propitiata .Jnno 15, 44. Capi- 
tolium pro loco ubi postea adificaluin 
est 12, 24. 

Cappadocia 2, 42. 13, 8. inter Coma- 
genam et Armenios sita 15., 12. reg- 
num in provinciam redactum 2, 42. 
Vespasiano accedit H. 2, 6. Cappa- 
dociae delectus 13, 35. jura nova H. 
1, 78. legiones H. 2, 81. procWatoi- 



IN CORN. TACITUM. 



23 



Peligmw 12, 49. Cappadox Arcbe- 

laus 6, 41. Cappadoces 2, 56. olim 
sub /Egypjtiis 2,60, inter auxilia Ko- 
manorum 15, 6. Cappadocmn nobili- 
tatis 14, 26. 
Capreae 6, 2. A Snrrento brevi freto di- 
visae 4, 67. &, 1. secretura Tiberii 4, 
61. 6, 10. Telebois olira habitata» 

4, 67. 

Captivus cruor 14,30. captivi facinus 
egregium H. 4, 34. eaptivi puerilibus 
jacuiis fixi H. 4, 61. eaptivi agri 12, 
32. captivitas urblum 16, 16. H. 3, 
70. H. 3, 83. captivitatis coutume- 
liia honesta morte eximi 12,51. 

Captosanimi H. 3,73. 

Capua O. 8. colonia 13, 31. Vitellio 
fida H. 3, 57. ideoque punita H. 4, 
3. apnd Capuam templum Jcvis 4, 
57. 4. 67. 

Caput beiioll. 4, 69. defectionis H. J, 

5. gentis 3. 45. 13,39. H. 1,68. H. 
5, 8. impcrii H. 1, 84. Jutkeae H. 2, 
79. reipub. 1, 13. rerura 1, 47. H. 2, 
32. reruui lnunanarum 15, 47. Sue- 
vorum G. 39. Syria* H. 2,79. capita 
interfectorura ludibrio habita 14,5?. 
II. 2, 49. reiata 14, 57 '. 14, 59. 14, 
64. H. 2, 16. Galba> et Pisonis con- 
tis pnvfiva H. 1, 44. vcudita H. 1, 
47. suinxa, lacerata H. 1, 49. caput 
Octavi.e ad Poppa^am relatura 14, 
61. Pisonis ab Aquilio Regulo appo- 
titum H. 4, 42. Vnlentis Vitellianis 
ostentatum H. 3, 62. capite intccto 
pugnam ciere 3,41. in agmine adesse 
13, 35. caput noxium H. 5, 25, ca- 
pvitprovita 13, 32. capitis discrimen 
G. 12. super eaput iiostium H. 3, 
77. 

Caractacns 12, 33. capitur 12, 37. dolo 
Cartismanduae H. 3,45. aiiis capti- 
visregibuscomparalur 12, 38. oralio 
ejus 12, 47. filia et uxor captae 12, 
35. 

Carbo. vid, Papirius Carbo, 

Cariuas Celer 13, 10. 

Carinas Secundus 15, 45. 

Cariovalda 2, 11. 

Caritas pro urnore 12, 30. earitatis im- 
patieutia 13, 21. vincula 1, 55. vinc. 
inrinna metus et terror A. 32. cari- 
tatem parare loeo auctoritatis A. 16. 
cavita-' fiiiae 12,4. 

Carmanii 6, 36. 

Carmelus mons et deus H. 2, 78. 

Carmen p*o aliquot versibus 15, 70. Ne- 
ronis in Afranium 15, 49. earmina 
Ca^saris, Bruti, Ciceronis O. 21. le- 
via et versus faciles 16, 19. probosa 
1-1,48. 16, 14. unum apud German. 
Biemoriffi genus G. 2. canuiuuui anjo- 



rein simulat Domitianus H. 4, 86. 

Studium affectat Nero 14, 16. carm. 

factitare 6, 39. 16, 14. 16, 28. pan- 

gere 33, 3. 11, 16. caimina pro in- 

oantationibus 2, 28. 2, 69. 4, 22. 
Carpentum 12, 42. 
Carpere agmen 12,32. 
Carptim H. 4, 46. 

Carrhenes 12, 12. profligatur 12, 14. 
Carsidius Sacerdos 4, 13. 
Carsulae H. 3, 60. 
CarthagoH. 1, 76. condita 16, 1. Car- 

thaginis por&us R. 4, 49,i 
Cartismandua 12, 56. cum marito bel- 

lum gerit 12, 40. Briguntum regina 

H. 3, 45. 
Carus Julius H. 1, 42. 
Carus Metius A. 45. 
Casperius 12, 45. a Corbulone ad Vo- 

iogesen missus 15, 5. 
Casperius Niger li. 3, 73. 
Caspia via 6, 33. Caspiarum sc. porin* 

rum claustra H. 1,6. 
Cassa pro irritis H. 3, 55. 
Cassia familia 12, 12. lex 11, 25. 
Cassius a Gennauis victus G. 37. 
C. Cassius intcrfector Casaris 1, 2. 1, 10. 

2, 13. H. 2, 6. Romanorum ultimus 

3, 34. laudatur a Livio 4, 34. 
Cassi eftigies 16, 7. uxor 3, 76. 

C. Cassius Syriae preses 12, 11. nihil 
mutandum ccnset 14, 43. pcr tot. offi- 
cio exequiarum Poppaeae prohibetur 
16. 7. deportatur 16, 9. 16, 22. Cass. 
sententia de supplicationibus 13, 41. 
severitas 12, 12, 6cc. 13, 48. boua 
disciplina 15, 5 2. 

L. Cassius. vid mox. L. Cass, Longinus. 

Cassius miles 15, 66. 

Cassius mimus 1 , 73. 

Cassius Asclepiodotus 16, 33, 

Cassius Cbaerea 1, 32. 

L. Cassius Longinus 6, 15. Tiberii pro- 
gener 6, 45. 

Cassins Longus H. 3, 14. 

Cassius Severus 1,72. deportatur 4, 21. 
orator 0. 19. de Cassio Severo judi- 
cium O. 26. 

Cassii 6, 2. 

Castellura ad Luppiara 2, 7. cast. ubi 
postremum Darii praelium 12, 13, 
castelia 2, 64. 3, 74. A. 16. adoriri 
A. 25. eastellis circumdare A. 20. 
capta 15, 8. disposita 3, 74. expug- 
nata 3, 39. 3, 48. imposita fontibus 
15, 3. incensa H. 4, 16. indita rupi- 
bus 4, 46. omissa 14, 33. ponenda 
A. 22. promota A. 14. vacua A. 32. 

Castigare pro incusare3 } 35. castigandi 
segnes A. 21. 

Castor et Pollux G. 43. Castrorum lo- 
cus H. 2, 24, 



24 



INDEX 



Castra in Armeniis II. 2, 6. stativa 3, 
'21. Vetera. rid. Vct. castra militum 
patria ot penates H. 2, 80. H. 8, 84. 
castra conrerre 11, 8. H. 3, 57. eri- 
gere II. 5, 22, facere 2, 21. H. 4, 
26. locare 1, 50. moliri 11, '20. mo- 
vere H. 1, 67. munire H. 2, 80. val- 
Jare 11. 2, 19. castris seeundis H. 8, 

15. tcrtiis H. 4, 71. castrensis juris- 
dictio A. 9. 

Castum ncmus G. 40. 

Casufi /»/'> occasionc .1, 13. 4,50. 11, 9. 
12, 28. 12, 50. 13, 36. quae casua ob- 
tulit, in sapientiam vcrtenda 1, 28. 
in easum rem dare 12, 14. sedare 1, 
17. casibus objectare 2, 5. obnoxia 
fortuna> bona 14, 55. 

Cataphractae H. 1,79. 

Cafapultac 12, 56. 15, 9. 

Catenae inter spoiia German. 2, 18. 
catcnas injicere 1,58. H. 4, 18. ca- 
tenis onerare 2, 8. 2, 65. H. 1, 48. 

Catalina O. 37. 

Cato tragoedia O. 2. O. 8. 

C. CatoO, 34. 

M. Cato 4, 84. et Caesar in ore vulgi 

16, 22. 

Cato Censorius 3, 66. orator O, 18. 

Cato Portius-*, 68. 

Catones H. 4, 8. 

Catonius Justus 1, 29. 

Catti 1, 55. O. 38. infestantur a Ger- 
manico 1,56, a Silio 2, 7. Batavo- 
rum conditorcs H. 4, 12. G. 29. a 1 - 
terni Cheruscorum hostes 12, 28. 
Cheroscos et Fosos vincunt G. 36. a 
Vangionibus et Nemetibuscaeduntur 
12, 27. ab Hermunduris 13,57. Mo- 
guntiacum obsident H. 4, 37. Catto- 

' rum sedes G. 80. Cattos petunt An- 
sibarii 13, 56. G. 35. G. 36. Catto- 
rum princeps Adgandestrius 2, 88. 
Arpus 2, 7. Catumerns 11, 16. de 
Cattis tnumphus 2, 41. 

Catualda 2, 62. ad Tiberium confugit 
2,63. 

Catulinus Blitius 15, 71. 

Catullus 4, 34. 

Catullus Lutatius H. 3, 72. 

Catumerus 11, 16. 11, 17. 

Catus Decianus 14, 32* 

Catus Firmius. vid. Firmius. 

Caudina clade 

Cavea 18, 54. 

Caverc iege 2,50. 6,16. 11,5. sena- 
tusconsulto 4, 20. 4, 63. 12, 60. 

Cavillari vcrba 1, 46. 

Caupome 14, 15. 

Causa belli frustra quaesita H. 1, 64. 
causam dieere 2,79. 4,15. 11,87. 
1 5, 58. oi are O. 7. 

Cau&a potius quam vi agendum 18, 37. 



quam armis vincere, melius 15, ?. 
causse incertse remedia faciunt diffi- 
ciliora H. 1, 63. bellorum exscin- 
dendae A. 19. corruptae cloquentiie 
O. 28. causas honestas sa>pe perni- 
ciosi exitusconsequuntur H. 1, 83. 

CausidieiO. 1. O. 12. 

Causari H. 8, b9. 

Cautis ? quam acrioribus consiliis po- 
tentia tutius habetur 11, 29. 

Cecrops 11, 14. 

Cedit potentia in Ca^arem 1,1. cedc re 
pro ohrenire 2, 64. 4, 43. sic eedit 
opus H. 3, 10. cedere filio, h. e. ib$e~> 
qui 3, 16. parum cedunt insidiic H. 
4, 16. ccdcre oneri 14, 5. 15, 5. tur- 
ris cedit ictibus H. 3, 29. mare cessit 
in Austrum 2, 23. gloria in decem 
A. 5. bona in medium H. 4, 64. dii 
in pnedam 15,45. Norici in pramiia 
victoriae H. 1, 70. Italia in pretium 
belli H. 1, 11. habita Neronibus in 
pretium probri 11, 35. respub. in si- 
num Vcspas. H. 3, 69. honos in sola- 
tium H. 2, 59. omnes in unum 6, 43. 
spoliain vulgus H. 3, 83. cedere loco, 
dummodo rursus instes, consilii G. 
6. vita H. 2, 55. pro stipendio G. 14. 
cedo alteram 1, 23. 

Cdcbrare obsequio 16, 33. memoriam 
H. 1, 78. H. 4, 40. spectaculum 4, 
62. 

Celeberrimum fori 4, 67. 

Celebritas viae H. 2, 64. 

Celendris 2, 80. 

Cekr architectus 15, 42. 

P. Celer 13, 1. accusatur 13, 33. dam- 
natur H. 4, 40. 

Celer Carinas 13, 10. 

CelerDomitius 2, 77. 

Celer Propertius 1, 75. 

Celerare 12, 64. itineribus H. 4, 24. 
cnm exercitu H. 3, 5. ccleranda vie- 
toria2, 5. 

Celerrimum adpulsu oppidum 3, 1 . 

Cella Junonis H. 1, 86. nutricis O. 
28. 

Celsus 6, 9. conjurationis reus 6, 14, 

Celsus Julius G. 14. 

Ceisus Marius. rid. Marius. 

Cenchrius amnis 3, 61. 

Ccnsere h. c. sententiam dicere 1, 74. 
12, 9. in senatu O. 36. censcrcnt pro 
censuisse?it, si relatum fuisset 13, 26. 
censeri orationibus O. 39. una vic- 
toria A. 45. 

Censor 12, 4. dignus 3, 34. 

Censorius pater 6, 10. censoria mcns 
12, 5. censorium funus Lucilii Longi 
4, 15. ^Elii Lamiae 6, 27. Ciaudii 13, 
2. Flavii Sabini H. 4, 47. censoria 
munia 11, 13. 



1N CORN. TACITUM. 



25 



Censura.2,83. H. 1, 52. 

Census Galliarum 1,31. 2,6. censum 
agefe l, 31. 14, 46. 

Centeni G. 6. G. 12. 

Geniesima rcrum venalium 1,78. een- 
tesimae vectigal 2, 42. 

Centumviri O. 7. centumvirales caasafe 
0.38. 

Centuria» H. 3, 61. 

Centuriones a militibus verberati 1, 
32. vineti H. 1, 56. intcrfecti H. 1, 
80. Othoniani a Vitellio interfecti 
H. 2, 60. classiarii 14, 8. centnrio- 
nura ordines legionibus oblati H. 3, 
49. centurionatus agere 1, 44. 

Cepheus H. 2, 5. 

Cercina, insula 4, 13. 

Cereales Circenses 15,74. ludi H. 2, 55. 

Ceres 2, 49. Cereris aedes 15, 53. Ce- 
reri celebrati Circenses 15, 53. sup- 
plicatum 15,44. 

Cerialis. vid. Petilius Cer. 

Cerialis Anicius 15, 74. perit 16, 17. 

Cernere de Annenia 15, 14. 

Certamen lustrale 16, 4. virtutis, affec- 
tus felicium 15, 16. virtutis modes- 
tiaeque H. 3, 11. certamen Ashe pro 
templo Augusti 4, 55. certamen pro 
pugna H. 3, 29. certamine ingeuti^ 
H. 1, 57. certaminaexhonesto 3, 55. 
sacra 14, 21. vitiorum 14, 15. 

Certare pro bellare 15, 6. pro pvgnare 
H. 2, 47. H. 2, 50. A.5. inultum cer- 
tato 11,10. diu H. 4, 16. certatim 
11,31. 12,7. 15, 48. H. 1, 44, H. 2, 
23. concurritur 16, 22. perorare 3, 
17. precantes 16, 11. 

Certus Quinctius H. 2, 16. 

Certus cousilii H. 2, 46. desciscendi 
H. 4, 14. destinalionis 12, 32. even- 
tus 14, 36 y exitii 1, 27. relinquendaj 
vitae 4, 34. sceleris 12, 66. spei H. 
4, 3. procul urbe degere 4, 57. cer- 
tus jam alveo Rhenus G. 32. certo 
anni sc. tempore H. 5, 6. certum ha- 
beo O. 32. certa maris H. 4, 81. 
certissimum exitium ob virtutes H. 
1,2. 

Cervarius Proculus 15, 50. Fenium 
convincit conjurationis 15, 66. im- 
punitatem consequiUu- 15, 71. 

Cervicem perfringere 6, 14. cervicibus 
publicis depeliere H. l, 16. com- 
manipularium innecti A. 4, 46. 

Cesellius Bassus 16, 1. 

Cesius Nasica 12, 40. 

Cespitemsuper exta reddere H. 4, 53. 

Cestici ludi 16, 21. 

Cestius 15, 25. 

C. Cestius 3, 36. Q. Servaeum accusat 
6,-7. consul 6, 31. 

Cestius Gallus H. 5, 10. 

Cestius Proculus 13, 30. 



Cestius Severus H. 4, 41. 

Ceterus orhis A. 17. cetera victoria H. 
1,70. ceterum mare 2, 24. ceteri so- 
ciorum 1, 51. cetera AfricaR 4, 5. au- 
iae i, 7. belii 13, 6. cetera degcner 
6, 12. egregius A. 16. familia cquestri 
6, 15. intecti G. 17. simiies G. 29. 
G. 45. ceterum 1, 3. 1, 10. 1, 11. 1, 
58. etpassim. 

Cethegus Corneiius 4, 17. 

Cethe.<>us Labeo 4, 73. 

Ceti-ae A, 36. 

Cetrius Severus H. 1, 31. 

C. Cetronius 1, 44. 

Cetronius Pisanus H. 4, 50. 

Chraerea Cassius. vid. Cass. Cha?r. 

Chaicedonii 12, 63. 

Chaldiei 2, 27. pro crimine objecti 12, 
22. 12, 52. Chalda>orum ars 6, 20. 
16, 14. monita 12, 68. praedictio de 
Nerone 14, 9. per Chaldaeos quassi- 
tum iu donmm Cvi^saris 3, 22. 

Chamavi 13, 55. Tencterorum vicini 
G. 33. et Dulgibinorum G. 34. 

Charicles medicus 6, 50. 

Chasuari G. 34. 

Clsauci 1, 38. inter auxilia Germaniei 1, 
60. 2, 17. inferioreni Germaniam in- 
cursant 1 1, 81. Ansibarios peliunt 13, 
53. Civili militant H. 4, 79. H. 5, 
19. Chaucorum descriptio G. 35. 
terra 2, 24. Chauci majores 11, 19. 

Chcrusci 1, 56. ab Arminio commoven- 
tur 1, 59. 1, 60. 2, 9. c^duntur a 
Germanico 2, 17. Suevorum hostes 2, 
44. Roma regem petunt 11, 16. 
seferni Cattorum hostes 12, 28. a qui- 
bus subiguntur G. 36. Cheruscorum 
internae discordice 2, 26. Cheruscos 
petunt Ansiharii 13, 56. de Cheruscis 
triumphus 2, 41. Cherusca rebeilio 
13, 55. Cheruscae res 11, 17. 

Chiliarchus 15, 51. 

Chlamy.s aurata 12, 56. 

Chorus procax 11, 31. 

Christiani 15, 44. 

Christus 15, 44. 

Cibus Gerinanorum G. 23. cibi egestas 
pro iv.edia 6, 23. ciho dediti Germani 
G. 15. cibum capere G. 22. 

Cihyratica civitas 4, 13. 

M. Cicero Catonem laudat 4, 34. prae- 
cipuus O. 15. O. 17. O. 25. vehe- 
mentior et pienior et valentior O. 
25. Ciceronis carmina O. 21. gloria 
O. 12. mors O. 17. vitia O. 18. bis. 
libcr Brutus O. 30. Orationes O. 37. 
praeceptores O. 30. loeus O. 16. O. 
3^. de Cicerone judicium O. 22. 
Ciere pro uccire li, 30. Ger)nanos in 
nos H. 1, 84. arma 15, 59. bellum 
H. 3, 41. beili molem 15, 2. H. 3, 1. 
exercitus H. 3, 62. miiitem ad munia 



1 N D E X 



belli H. S, 29. nomen 1, 91. 14, 6 5. 
principes auotoresque H. 3, 84. pusf- 

nam S, 41. H. '2, 25. H. 1, 78. testem 
H. 5, 17. nomine 2, 81. H. 3, LO, e 
Coloniis 15, 33. 

Cilicia 2, 58. CHicise civitas jEgeae L3, 
8. in CUiciam amotus Vonbnes 
2, 68. 6, 31. in Cilicia belium Homo- 
nadcnsium 8, 48. 

Cilix Thamyra H. 2, 3. Cilices 2, 78. 
Cossutianum deicruutl8, 88. Ciltcum 
legati 16, 21. reguli 2, 78. 2, 80. rex 
2, 42. Cilicum agrestium nationes 12, 
55. 

Cilnius M.eccnas. rul. Ma;eenas. 

Cilo Junius 12, 81, 

Cimbri H. 4, 78. Cimbronun clescriptio 
G. 37. 

Cincia lcx 11, 5.< 13, 42. rogatio 15, 20. 

Cingonius Yarro 1-4, 45. cor.su! desig- 
nahis H. l, 6. interficitur H. 1, 37. 

Cineres exulum in patriam rcportati 14, 
12. Gtrmaniei 2, 7 5. 2, 77. tribuuo- 
rum humeris portati 3, 2. 

Cinithii 2, 52, 

Cinna in urbe coivfligit H. 3, 83. apu-1 
Janiculum H. 3, 51. Cinna? domi- 
natio 1, 1. 

Cinyras IJ. 2, 3. Cinyrades H. 2, 3. 

Circense ludicrum Claudise gentis 15, 
23. in necem Christianorum editum 
15, 44. Circenses ludi Cereris 15, 
53. 15, 74. Circensiura ludierum 12, 
41. Circenses ludos Germanici effi- 
gies pragit 2, 83. Circensibus ludis 
sedere